Perikoronit nedir, yirmilik dişin üstündeki diş eti neden iltihaplanır?

Perikoronit, kısmen sürmüş bir dişin tacını çevreleyen yumuşak dokunun iltihabıdır. Dişin üstünde kalan diş eti parçasına operkulum, kısaca diş eti kapağı denir. Kapakla diş arasındaki dar boşluk ağızdaki bakterilere açıktır; yemek artığı kolayca oraya girer, fırça ise ulaşamaz. StatPearls'ün aktardığı bir çalışmada perikoronit vakalarının yüzde 95'i alt çenedeki yirmilik dişlerle ilişkiliydi. En sık görüldüğü dönem de yirmilik dişlerin sürdüğü 20–29 yaş aralığıdır.

Her perikoronitin seyri aynı değildir ve bunu belirleyen şey dişin konumudur. Diş sürmesini tamamlayıp karşısındaki dişle kapanışa geldiğinde kapak çoğu zaman kendiliğinden çekilir; literatür bu tabloya geçici perikoronit diyor. Diş yatık durduğu ya da çenede yer olmadığı için tam süremiyorsa kapak kalıcı olur ve iltihap aralıklarla geri gelir. Hekiminizin ilk bakacağı şey bu yüzden dişin sürüp süremeyeceğidir; tedavi planı bu cevaba göre şekillenir.

Tabloyu ağırlaştıran ikinci etken karşıdaki diştir. Şişen kapak, ağız kapanırken üst yirmilik dişin altında kalır, her ısırışta ezilir ve ezildikçe daha çok şişer. Bu kısır döngü sürüyorsa hekim üst dişi de değerlendirir; StatPearls, kapağı ezen karşı dişin çekiminin düşünülebileceğini belirtiyor. Ağrının ısırırken belirgin arttığını fark ettiyseniz bunu muayenede söyleyin.

Perikoronit iki biçimde seyreder. Akut perikoronit hızlı başlar: arka dişlerde şiddetli ağrı, kızarık ve şiş diş eti, iltihaplı akıntı, yutkunurken acı, ağız açmada kısıtlılık, bazen ateş ve boyunda şişmiş lenf bezleri. Kronik perikoronit daha sessizdir; Cleveland Clinic'in tarifiyle arka dişlerin çevresinde hafif, gelip geçen bir sızı, ağız kokusu ve kötü tatla kendini gösterir. Aralıklarla alevlenen ataklar da kronik tablonun parçası sayılır.

Perikoronitin tehlikeli yanı, enfeksiyonun alt çenenin arkasındaki derin boşluklara ilerleyebilmesidir. StatPearls, yutma güçlüğü, ağzın açılamaması ve ağız dışına taşan şişliğin enfeksiyonun komşu derin boşluklara yayıldığını gösterebileceğini, geç kalınırsa hava yolunun tehlikeye girebileceğini yazıyor. NHS de diş apsesinde nefes almakta, konuşmakta ya da yutkunmakta zorlanan, gözü şişen, ağzının içinde çok şişlik olan ya da ağzını açmakta zorlanan kişinin beklemeden acile başvurmasını söylüyor. Bu belirtilerden biri varsa diş hekimi randevusunu beklemeyin; acil servise gidin ya da 112'yi arayın.

Yirmilik bölgesindeki her ağrı perikoronit değildir. Perikoronit yönetimine dair önerileri derleyen ve antibiyotik reçetelemesini sistematik olarak tarayan 2021 tarihli bir çalışma (Schmidt ve arkadaşları), ayırıcı tanıda çürük, pulpa iltihabı, kök ucu apsesi, dişler arasına yemek sıkışması ve çene eklemi sorunlarının da düşünülmesi gerektiğini, bunlardan birinin bulunmasının perikoroniti dışlamadığını belirtiyor. Aynı derleme ağır, geçmeyen ya da tekrarlayan vakalarda ve tedaviye yanıt alınamadığında röntgen çekilmesini öneriyor.

Antibiyotik konusunda uygulama ile öneri arasında belirgin bir fark var. Aynı derlemenin bir araya getirdiği anketlerde diş hekimlerinin yaklaşık yüzde 74'ü perikoronit için antibiyotik yazdığını bildirmişti. Oysa İskoçya'nın diş hekimliği reçete kılavuzu (SDCEP), çoğu vakada yerel tedavinin yettiğini, antibiyotiğin ancak genel etkilenme ya da yerel tedaviye rağmen süren şişlik varsa düşünülmesini söylüyor. Size antibiyotik yazılmaması eksik tedavi anlamına gelmez; asıl tedavi kapağın altını temizlemektir.

Perikoronitte iki ayrı soru var: atak nasıl yatıştırılır ve bu diş ağızda kalmalı mı. İlk sorunun cevabı neredeyse herkes için aynıdır, yerel temizlik. İkinci soru için İngiltere'nin sağlık teknolojilerini değerlendiren kurumu NICE, 2000 tarihli yirmilik diş kılavuzunda, atakların sayısının ve ağırlığının karara ne ölçüde etki etmesi gerektiğinin net olmadığını kabul ederek şu ölçütü veriyor: çok ağır seyretmediyse ilk atak tek başına çekim nedeni sayılmaz, ikinci ve sonraki ataklar çekim için uygun gerekçedir. Aşağıdaki listeler bu ölçütü ve kılavuzdaki diğer gerekçeleri özetliyor; kararı sizi muayene eden hekim verir.

Perikoronit tek dişe ait bir sorundur; tanı ve tedavi için kendi diş hekiminize başvurun. Aşağıdaki sıra SDCEP kılavuzuna ve StatPearls'e dayanıyor ve ilk randevudan kalıcı karara kadar ne beklemeniz gerektiğini gösteriyor.

1. 1

   Muayene ve ayırıcı tanı

   Hekim kapağa, karşı dişe, ağız açıklığına ve boyundaki lenf bezlerine bakar, ateşinizi sorar. Ağrının çürük ya da kök ucu apsesinden gelip gelmediğini ayırmak için, özellikle ağır ya da tekrarlayan vakalarda röntgen ister.

2. 2

   Kapak altının yıkanması ve temizlenmesi

   SDCEP'in önerdiği yerel tedavi budur: kapağın altı yıkanır, biriken plak ve artık aletle temizlenir. StatPearls yıkama için serum fizyolojik ya da klorheksidin gibi steril solüsyonları sayıyor ve yerel uyuşturmayı ağrı kontrolü seçenekleri arasında gösteriyor. Çoğu atakta rahatlama bu adımla başlar.

3. 3

   Ağrı kontrolü

   StatPearls, ağrıda ilk seçeneğin ağızdan alınan iltihap giderici ağrı kesiciler olduğunu belirtiyor. Hangi ilacın size uygun olduğunu, kullandığınız diğer ilaçları bilen hekiminiz söyler.

4. 4

   Antibiyotik, yalnız gerekiyorsa

   SDCEP'e göre genel etkilenme ya da yerel tedaviye rağmen süren şişlik varsa kısa, üç günlük bir metronidazol kürü yazılabilir; alternatif amoksisilindir. Metronidazol kullanırken ve bıraktıktan sonraki en az 48 saat alkol alınmaz; SDCEP varfarin kullananlara metronidazol yazılmamasını söylüyor; varfarin kullanıyorsanız bunu mutlaka belirtin.

5. 5

   Karşı dişin değerlendirilmesi

   Üst yirmilik diş kapağı ısırıyorsa hekim bu dişin düzeltilmesini ya da çekilmesini önerebilir. Aksi halde kapak iyileşse bile her çiğnemede yeniden ezilir.

6. 6

   Atak geçince kalıcı karar

   Şişlik indikten sonra dişin konumu, atak sayısı ve komşu dişin durumu birlikte değerlendirilir. Seçenekler izlem, kapak eksizyonu, çekim ya da siniri korumaya yönelik koronektomidir.

Atak yatıştıktan sonra hekiminizle konuşacağınız seçenekler aşağıda. Hangisinin uygun olduğunu dişin konumu, kökün sinire yakınlığı ve atak geçmişi belirler; muayeneye giderken şu soruları sormanız işinizi kolaylaştırır: Bu diş tam sürebilir mi? Üst yirmilik diş kapağı ısırıyor mu? Kök alt çene sinirine ne kadar yakın? Komşu azı dişinde çürük ya da kemik kaybı var mı?

Hafif bir perikoronit birkaç günde yatışabilir; aşağıdakiler ise ertelenen ya da yalnız ilaçla geçiştirilen ataklarda karşılaşılan sorunlardır.

Aşağıdaki akış, hekimde kapak altının temizlenmesinden sonraki süreci anlatıyor. Cleveland Clinic'e göre hafif vakalar birkaç günde geçer, ağır vakalar birkaç hafta sürebilir; tedaviyle çoğu tablo bir iki hafta içinde düzelir.

1. Temizlikten sonraki ilk gün

   Basınç ve birikim azaldıkça ağrı hafifler. Cleveland Clinic ılık tuzlu suyla günde üç dört kez gargarayı öneriyor; hekiminiz klorheksidinli bir gargara da önerebilir.

2. Birkaç gün içinde

   Şişlik ve kötü tat geriler, ağız açıklığı artar. Arka bölgeyi yumuşak fırçayla nazikçe temizlemeye devam edin; kapağın altını kürdanla kurcalamayın.

3. Bir iki hafta içinde

   Çoğu atak bu sürede yatışır. Antibiyotik yazıldıysa kürü hekiminizin söylediği gibi tamamlayın.

4. Atak geçtikten sonra

   Kalıcı karar için kontrol randevusu alın. Dişin konumu ve atak geçmişi bu randevuda değerlendirilir; iki atak geçirdiyseniz çekimi konuşmanın zamanı gelmiştir.