Dişler neden aralanır ve kayar?

Diş kemiğe çakılmış bir çivi değildir. Kökle kemik arasında ince bir bağ dokusu vardır ve diş bu doku sayesinde ömür boyu hareket edebilen bir yapı olarak kalır. Dil içeriden iter, dudak ve yanak dışarıdan bastırır, çiğneme kuvveti yukarıdan biner. Sağlıklı ağızda bu üç kuvvet birbirini dengeler ve dişler on yıllarca aynı yerde durur. Aralanma, o dengenin bozulduğu anlamına gelir.

Dengeyi bozan asıl şey kemik kaybıdır. Diş eti hastalığı ilerledikçe kökü saran kemik yavaşça erir ve diş daha kısa bir kök boyuyla ayakta kalmaya çalışır. Dilin ve dudağın kuvveti değişmemiştir; değişen, o kuvvete direnen desteğin miktarıdır. Üst ön dişler yelpaze gibi öne açılır, iki ön diş arasında yıllardır olmayan bir boşluk belirir, bir diş komşularının hizasından uzayıp öne çıkar. Bu tabloya patolojik migrasyon deniyor ve hastaların diş eti hastalığını ilk kez fark ettikleri nokta burasıdır. Kemik kaybı ağrısız ilerler; aynada görülen ilk şey ağrı değil, açılan aradır.

İkinci sebep arkadaki eksik diştir. Bir azı çekilir, boşluk görünmediği için yerine bir şey konmaz ve iş bittiği sanılır. Oysa dişler sıra hâlinde birbirine yaslanır: arkadaki komşu boşluğa devrilir, öndeki diş geriye kayar, aradaki sıkı temas noktaları açılır. Açılan her temas noktası yemek sıkışan bir cebe dönüşür ve çürük orada başlar. Arkada kaybedilen bir diş, önde açılan aralığın sebebi olur.

Aynı boşluğun karşı çenede bir sonucu daha var. Karşısında çiğneyecek dişi kalmayan diş yuvasından yavaşça çıkar ve komşularının hizasını aşar; buna dişin uzaması diyoruz. Uzayan diş kapanışı kilitler ve ileride o boşluğa yapılacak dişin ihtiyaç duyduğu dikey mesafeyi yer. Kaybedilen bir azının bedelini yalnızca kendi bölgesi değil, karşı çene de ödüyor.

Diş sıkmanın payı gerçek, ama tek başına belirleyici değil. Sağlam kemikle çevrili bir dişin desteğini gece sıkma tek başına eritmez. Zayıflamış bir destekte ise aynı kuvvet göçü hızlandırır: ön dişler ısırırken parmakla hissedilecek kadar titrer, sabahları çene yorgun kalkar, kesici kenarlar aynı hizada düzleşir. Sıkma burada hastalığı başlatan değil, hızlandıran etkendir. Sebebi çözmeden yalnızca plak takmak zamanı yavaşlatır, yönü değiştirmez.

Her açılan aralık göç değildir. Diş eti çekildiğinde iki dişin arasını dolduran üçgen diş eti kaybolur ve geriye siyah bir üçgen kalır; dişler yerinde durur, temas noktaları kapalıdır, sadece altları boşalmıştır. Yaşla birlikte alt ön dişlerde ortaya çıkan hafif çapraşıklık da ayrı bir başlık; dişler yaşam boyu öne doğru milimetrik olarak süzülür ve bunu sağlıklı ağızlarda da görüyoruz. Endişe edilecek tablo, dişlerin daha önce olmayan yönlerde ve son aylar içinde yer değiştirmesidir.

Ayrımı yapan tek şey hızdır: aralanma ne zaman başladı ve o günden bugüne büyüdü mü. Aşağıdaki iki liste, hekime gitmeden önce kendinizi hangi tarafta gördüğünüzü anlamanız için.

Bu sıralamanın amacı tedavi değil, aralanmanın sebebini ve hızını ortaya koymak. Sonunda elinizde dişlerin neden kaydığı, sürecin hâlâ çalışıp çalışmadığı ve hangi sırayla ne yapılacağı bulunur.

1. 1

   Röntgeninizi gönderin

   Panoramik röntgeniniz ya da tomografiniz varsa formdan gönderin; kemik seviyesine bakıp neyle karşı karşıya olduğunuzu 24 saat içinde yazıyoruz. Bu bir ön değerlendirme; kesin karar muayene ve cep ölçümünden sonra veriliyor.

2. 2

   Ne zaman başladığını konuşuyoruz

   Bir yıl içinde açılan aralık ile on yıldır aynı duran aralık aynı şey değil. Telefonunuzdaki eski gülümseme fotoğrafları burada röntgen kadar işe yarıyor; iki fotoğraf arasındaki fark sürecin hızını doğrudan gösteriyor.

3. 3

   Cep derinliği ve kanama ölçümü

   Her dişin çevresinde diş eti ile kök arasındaki cebin derinliğini ölçüyor, sonda değdiğinde kanayan noktaları işaretliyoruz. Aralanan dişlerin çevresinde derin cepler çıkması, göçün sebebini tek başına açıklar.

4. 4

   Kapanış ve sıkma izleri

   Isırırken hangi dişin önce temas ettiğine, ön dişlerin ısırma anında titreyip titremediğine, kesici kenarlardaki düzleşmeye ve dolgu kenarlarındaki kırılmalara bakıyoruz. Bu izler dişe binen kuvvetin nereden geldiğini söylüyor.

5. 5

   Röntgen ve gerekiyorsa tomografi

   Düz röntgen kemik seviyesini ve komşu dişlerin devrilme açısını gösterir. Eksik diş bölgelerinde karşı dişin ne kadar uzadığını ve kalan kemiğin gerçek yüksekliğini görmek için üç boyutlu görüntüleme kullanıyoruz; ileride o boşluğa ne yapılacağı bu ölçüye bağlı.

Bunlar birbirinin rakibi değil, sırayla uygulanan adımlar. Sıra bozulduğunda yapılan iş boşa gidiyor; bu yüzden hangisinin neden önce geldiğini yazıyoruz.

Aralanmanın en yanıltıcı tarafı ağrısız olması. Aşağıdakileri sizi korkutmak için değil, hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Aşağıdaki akış, diş eti tedavisiyle başlayan yol için geçerli. Ortodonti ya da eksik dişlerin tamamlanması devreye girerse süre uzuyor; sıralama değişmiyor.

1. İlk iki hafta

   Diş etlerinde hassasiyet ve soğuğa karşı geçici bir duyarlılık olağan. Kanama ilk günlerde artmış görünür, sonra hızla azalır. Fırçalamayı kesmeyin; ceplerin kapanması evdeki temizliğe bağlı. İşe ara vermeniz gerekmiyor.

2. Altı ile sekiz hafta

   Diş eti sıkılaşır, kanama durur ve cep derinliklerini yeniden ölçüyoruz. Aynı seansta dişlerin hareketini de yeniden değerlendiriyoruz. Göç durduysa ortodonti ve estetik başlıklarını konuşmaya buradan başlıyoruz.

3. Ortodontik düzeltme seçildiyse

   Aralıkların kapanması ve devrilmiş dişlerin dikleştirilmesi aylar süren bir iş. Bu süre boyunca diş eti kontrolleri sıklaşıyor, çünkü kuvvet altındaki kemiği yakından izlemek gerekiyor. Tel çıktığında pekiştirme apareyi devreye giriyor ve kalıcı olarak kullanılıyor.

4. Eksik dişler implantla tamamlanacaksa: üç klinik gün

   Uyguladığımız protokolde implantlar çenenin derinindeki sert bazal kortikal tabakaya mekanik olarak kilitleniyor. Klasik implant ise dişle birlikte eriyen üst bölgeye, yani alveol kemiğine yerleşir; diş eti hastalığında en çok kaybedilen kemik orası olduğu için önce greftle hacim tamamlamak, sonra aylarca kaynaşma beklemek gerekir. Fark buradan çıkıyor. Kemik ekleme ve aylarca bekleme gündeme gelmiyor, üç klinik günün sonunda sabit dişlerinizle çıkıyorsunuz. Bu protokolün alanı tam ağız ya da çok sayıda diş eksikliği.

5. Altı ayda bir kontrol

   Aralanmayı başlatan süreç kontrol altına alınır, kapatılıp bitirilmez. Düzenli kontrol cep derinliğinin yeniden artıp artmadığını erken gösteriyor; bakım aksadığında ilk uyarıyı diş eti veriyor.