Yakınım protezini takmıyor: ne yapmalı?

Ailelerin en sık kurduğu cümle şu: 'Alıştıramadık, inat ediyor.' Oysa protezini takmayan insanların büyük bölümü inat etmiyor; takınca rahatsız oluyor ve bunu anlatmaktan vazgeçmiş oluyor. Şikâyetini birkaç kez dile getirip 'alışırsın' cevabını almış bir kişi, bir noktada söylemeyi bırakıyor ve protezi sessizce çekmeceye kaldırıyor. Bu yüzden ilk yapılacak şey ikna etmek değil, sebebi öğrenmek.

En sık sebep protezin gevşemesi. Dişler kaybedildikten sonra çene kemiği yükten mahrum kaldığı için erimeye başlar ve yıllar içinde biçimi değişir. Protez ise ilk yapıldığı günkü biçime göre üretilmiştir. Kemik değiştikçe protez oturmaz olur: konuşurken oynar, yerken kayar, gülünce düşer. Bu, hastanın beceriksizliği değil; altındaki zeminin değişmesi.

İkincisi vurma ve yara. Protezin tek bir noktası mukozaya baskı yaptığında orada acıyan bir yara oluşur. Kişi o bölgeyi korumak için çiğnemeyi değiştirir, sonra takmayı azaltır, sonra bırakır. Bu tablonun çözümü çoğu zaman birkaç dakikalık bir düzeltme; ama bunun bilinmesi ve randevuya gelinmesi gerekiyor.

Üçüncüsü damak. Üst protez damağı kaplar ve bu, iki şeyi birden değiştirir: bazı kişilerde öğürme refleksini tetikler, hemen herkeste ise tat ve sıcaklık algısını azaltır. Yemekten aldığı keyfi kaybeden bir insanın protezi takma isteği de azalıyor. Bu, dışarıdan bakınca anlaşılması en zor sebeplerden biri, çünkü kişi bunu çoğu zaman 'tadı yok' diye ifade ediyor.

Dördüncüsü ağız kuruluğu. Tükürük, protezin mukozaya tutunmasını sağlayan ince bir film oluşturur; azaldığında protez hem tutmaz hem sürtünerek yara açar. Ağız kuruluğu ileri yaşta yaygın ve kullanılan ilaçların yan etkisi olabiliyor. Beşincisi el becerisi: titreme, eklem sorunu ya da görme kaybı, protezi takıp çıkarmayı ve temizlemeyi tek başına zorlaştırıyor.

Bunların hepsinin ortak bir sonucu var ve genellikle geç fark ediliyor: beslenme daralıyor. Çiğnemesi zor olan et, sebze ve meyveler menüden çıkıyor; yerini yumuşak ve genellikle karbonhidrat ağırlıklı yiyecekler alıyor. Kilo kaybı, halsizlik ve sosyal geri çekilme buradan geliyor. Yaşlı bir insanda beslenmenin daralması, ağızdaki bir sorun olmaktan çıkıp genel sağlığı ilgilendiren bir konu hâline geliyor.

Aşağıdakiler muayeneden sonra konuşulacak yollar. Hiçbiri hastayı zorlamayı içermiyor; hepsi sebebi ortadan kaldırmayı hedefliyor.

Aşağıdaki sıra hem konuşmayı kolaylaştırıyor hem randevuya gitmeyi bir çatışma olmaktan çıkarıyor.

1. 1

   Suçlamadan sorun

   'Neden takmıyorsun' yerine 'takınca en çok ne rahatsız ediyor' diye sorun. İlk soru savunmaya iter, ikincisi bilgi getirir. Aldığınız cevap, çözümün hangi başlıkta olduğunu doğrudan gösterir.

2. 2

   Somut bulguları not edin

   Ne zamandır takmıyor, hangi noktada acıyor, konuşurken mi yerken mi oynuyor, ağzı kuru mu, kilo kaybı var mı, ne yemekten vazgeçti. Bunlar muayenede sorulacak sorular; hazır gitmek zaman kazandırır.

3. 3

   Protezi de yanınıza alın

   Takılmayan protez muayenenin en önemli parçası. İç yüzeyindeki aşınma, kırık ya da uyumsuzluk oradan anlaşılır. Çekmecede unutulan protezle gitmek, gitmemek gibi.

4. 4

   İlaç listesini götürün

   Ağız kuruluğu yapan ilaçlar sık kullanılıyor ve tabloyu doğrudan etkiliyor. Liste yazılı olmalı; kutuların fotoğrafı da işe yarar.

5. 5

   Kararı ona bırakın

   Muayeneden çıkan seçenekleri birlikte dinleyin ama kararı onun vermesine izin verin. Kendi kararı olan bir tedaviye uyum, adına verilmiş bir karardan çok daha yüksek oluyor.

6. 6

   Beslenmeyi bu arada destekleyin

   Çözüm birkaç haftaya yayılabilir. Bu sürede protein ve sıvı alımının düşmemesi önemli; çiğnemesi kolay ama besleyici seçenekler üzerine konuşulmalı.

En hafiften en kapsamlısına doğru. Karar, kişinin sağlık durumuna ve isteğine göre veriliyor.

Bu tablonun asıl zararı ağızda değil, ağzın dışında görünüyor. Aşağıdakiler en sık geç fark edilenler.

Hangi yol seçilirse seçilsin, ilk haftalarda destek olmak sonucu belirliyor.

1. İlk günler

   Düzeltilmiş ya da yeni bir protezde birkaç gün alışma dönemi olur. Bu dönemde küçük bir rahatsızlık normal; ama belirli bir noktada acıyan bir yara normal değil ve kontrol gerektirir.

2. İlk hafta

   Vuran noktalar için bir kontrol planlanır. Bu randevu atlanmamalı: ilk haftada düzeltilmeyen bir baskı noktası, protezin bir daha takılmamasıyla sonuçlanabiliyor.

3. İlk ay

   Beslenmenin genişleyip genişlemediğine bakın. Yeniden et ve sebze yiyebiliyorsa çözüm tutmuş demektir. Menü hâlâ dardıysa sebep devam ediyor olabilir ve tekrar değerlendirilmeli.

4. Uzun vade

   Hareketli protezlerde kemik erimesi sürdüğü için düzenli kontrol ve zaman zaman astarlama gerekir. Sabit bir çözüme geçildiyse kontroller implant çevresindeki dokuya odaklanır.