Dişler neden aşınır, aşınma geri döner mi?

Diş aşınması tek bir hastalık değil, üç farklı mekanizmanın ortak sonucudur: dişin dişe sürtünmesi, asidin mineyi eritmesi ve mekanik bir yüzeyin mineyi aşındırması. Üçü de aynı sonucu, yani kısalan ve incelen dişleri verir, ama sebepleri ve tedavileri birbirinden farklıdır. Doğru tedavi, hangi mekanizmanın, bazen birden fazlasının, işlediğini bulmakla başlar.

Birinci mekanizma diş dişe sürtünmesidir; en sık sebebi gece diş sıkma ve gıcırdatmadır. Uykuda bilinçsizce oluşan bu hareket, uyanıkken normalde uygulanamayacak kadar yüksek bir kuvvet uygular. İşareti sabah çene yorgunluğu, baş ağrısı ve dişlerin ısırma yüzeylerinin düzleşmesidir. Stres, uyku düzeni ve bazı ilaçlar bu tabloyu tetikleyebilir. Uzun süre fark edilmeyen bir sıkma alışkanlığı yalnızca dişleri değil, çene ekleminde ve çevresindeki kaslarda da yorgunluk ve ağrı biriktirebilir.

İkinci mekanizma asit erozyonudur ve kaynağı ağız dışından ya da içinden gelebilir. Mide asidinin yemek borusundan ağza kadar ulaştığı reflü, özellikle arka dişlerin iç yüzeylerinde karakteristik bir aşınma yapar. Asitli içecekler ve narenciye tüketimi ise daha çok ön dişlerde ve dış yüzeylerde etkili olur. Erozyonla aşınan diş genellikle kenarlarda saydamlaşır ve yüzeyi çukurlaşır.

Üçüncü mekanizma abrazyondur; sert kıllı fırça, aşırı sert fırçalama ya da tırnak yeme gibi dışarıdan gelen mekanik bir etkiyle oluşur. Karakteristik izi, diş etine yakın bölgede, dişin gövdesinde oluşan V şeklinde çentiklerdir. Abrazyon genellikle diş eti çekilmesiyle birlikte görülür, çünkü aynı sert fırçalama alışkanlığı ikisine de sebep olur.

Aşınma ilerledikçe dişlerin ısırma yüksekliği, yani üst ve alt çene kapandığında aradaki mesafe azalır. Bu yükseklik yalnızca çiğnemeyi değil, yüzün alt yarısının görünümünü de etkiler; dudaklar daha içe çökük durabilir, ağız çevresindeki çizgiler derinleşebilir ve çene öne doğru daha belirgin görünebilir. Bu değişiklik yavaş ilerlediği için hasta genellikle önce dişlerindeki kısalmayı değil, yüzündeki farkı fark eder. Aynada ya da fotoğraflarda 'daha yorgun' ya da 'daha yaşlı' görünmeye başladığını düşünen bazı hastalar, sorunun kaynağının dişlerindeki kayıp olduğunu ancak muayenede öğrenir.

Aşınmanın erken evresinde kayıp yalnızca mineralde, yani mikroskobik düzeydedir; bu evrede tükürük, florür ve uygun bakımla denge yeniden kurulabilir. Ama mine yüzeyi fiziksel olarak aşınıp kaybolduğunda bu kayıp kalıcıdır; diş kendiliğinden eski boyuna dönmez. Bu yüzden erken fark edilen bir aşınmayla ilerlemiş bir aşınma aynı konuşmayı gerektirmez.

Sebepler tek başına değil, birlikte de görülebilir; örneğin hem reflüsü hem gece sıkması olan bir hastada aşınma çok daha hızlı ilerler, çünkü asitle yumuşamış mine sıkma kuvvetine karşı daha savunmasızdır. Aşınma bu şekilde ilerleyip ısırma yüksekliği belirgin biçimde azaldığında, tek tek dolgu ya da kaplamayla değil, ağzın tamamının ısırma düzeninin yeniden kurulmasıyla ele alınması gerekebilir.

Aşağıdaki liste, tarif ettiğimiz aşınma mekanizmalarının sizin durumunuzla örtüşüp örtüşmediğini, hangi durumda başka bir şeyin araştırılması gerektiğini ayırıyor.

Aşağıdaki sıra bir muayenede ne konuşulması ve nelere bakılması gerektiğini gösteriyor.

1. 1

   Hikâye

   Gece sıkma öyküsü, reflü tanısı, beslenme alışkanlıkları, fırçalama tekniği ve kullanılan fırça tipi sorulur. Bu bilgiler hangi mekanizmanın baskın olduğunu büyük ölçüde ortaya koyar.

2. 2

   Aşınma paterninin incelenmesi

   Hangi dişlerde, hangi yüzeyde ve ne şekilde aşınma olduğu doğrudan bakılarak değerlendirilir. Arka dişlerin iç yüzeyindeki aşınma reflüyü, diş eti kenarındaki çentikler abrazyonu, düzleşmiş ısırma yüzeyleri sıkmayı düşündürür; ama üç mekanizma sık sık aynı ağızda birlikte görülür, kesin ayrımı muayene koyar.

3. 3

   Isırma yüksekliğinin ölçülmesi

   Üst ve alt çenenin kapanış mesafesi değerlendirilir; bu, aşınmanın ne kadar ilerlediğini ve tedavinin kapsamını belirler.

4. 4

   Gerekirse yönlendirme

   Reflü şüphesi güçlüyse gastroenteroloji, bruksizm ağırlıklıysa gerektiğinde uyku değerlendirmesi gündeme gelebilir. Diş hekimliği burada başlangıç noktasıdır.

5. 5

   Koruma başlatılması

   Sebep ne olursa olsun, ilerlemeyi durdurmak için gece plağı, fırçalama tekniğinin düzeltilmesi ya da diyet değişikliği ilk adımdır.

6. 6

   İleri vakada restoratif planlama

   Isırma yüksekliği belirgin azaldıysa, kayıp kısmın nasıl ve hangi sırayla yeniden kurulacağı ayrıca planlanır. Bu planlama tek bir dişten değil, üst ve alt çenenin birlikte nasıl kapandığından başlar; tek bir dişe yapılan bir kaplama, kapanış düzeni değerlendirilmeden yapılırsa kısa sürede yeniden bozulabilir.

Adımlar aşınmanın sebebine ve derecesine göre değişir; sıralama en az müdahaleliden en kapsamlıya doğrudur.

Amaç sizi korkutmak değil, aşınmanın erken fark edildiğinde neden daha kolay yönetildiğini göstermek.

Aşağıdaki akış koruma ile başlayıp gerekiyorsa restoratif adımlarla devam eden yol için geçerlidir.

1. İlk günler

   Gece plağına alışma birkaç gün sürebilir; hafif bir çene gerginliği olağandır. Plağı düzenli takmak, sonucu belirleyen en önemli adımdır.

2. İlk birkaç hafta

   Hassasiyet gece plağı ve doğru fırçalamayla birlikte azalmaya başlar. Reflü tedavisi başladıysa etkisini genellikle bu süreçte gösterir.

3. Restoratif adım yapıldıysa ilk aylar

   Yeni ısırma yüksekliğine çene kaslarının uyum sağlaması zaman alır; bu dönemde kontrol randevuları sıklaştırılabilir.

4. Uzun vadede düzenli kontrol

   Sebep kontrol altında tutulduğu sürece aşınma durur; kontroller aşınmanın yeniden başlayıp başlamadığını erken yakalamak içindir. Gece plağı zamanla incelir ve değişmesi gerekir; bu da kontrollerin bir parçasıdır.