Çene ekleminde ses ve kilitlenme neden olur?

Çene eklemi, kulak deliğinin hemen bir santim önünde, alt çeneyi kafatasına bağlayan iki eklemden biri. Bu eklemi ve onu çalıştıran çiğneme kaslarını etkileyen durumların ortak adı temporomandibular eklem bozukluğu (TME bozukluğu). Ses, ağrı ve kısıtlılık bu grubun farklı belirtileri; her zaman birlikte gelmezler ve her biri ayrı bir ciddiyet taşır.

Klik ya da çıtırtı sesi eklem içindeki disk ile eklem başının hareket sırasında birbirine göre kaydığı anda oluşuyor. Ağrı yoksa, ağzınız normal genişlikte açılıyorsa ve çene bir tarafa kaymıyorsa diş hekimleri bu sesi genellikle acil bir sorunun işareti saymıyor; birçok kişide yıllarca başka bir soruna yol açmadan sürüyor. Takip etmeniz gereken, sesin yanına ağrı ya da ağız açmada kısıtlılık eklenip eklenmediği.

Kilitlenme iki farklı biçimde görülebiliyor. Bazı vakalarda eklem içindeki disk öne kayar ve çenenin açılmasını engeller; ağzınızı belirli bir noktadan sonra açamazsınız. Bazı vakalarda ise çene tam tersi, geniş açtıktan sonra kapanamaz duruma gelir; bu, çene çıkığının bir biçimi. İkisi de kendiliğinden birkaç dakika içinde çözülmüyorsa aynı gün değerlendirilmesi gereken bir durum.

Sabah çene ağrısının en tanıdık sebebi uykuda fark etmediğiniz bir diş sıkma ya da gıcırdatma alışkanlığı. Gece boyunca çiğneme kasları normal çiğnemede hiç karşılaşmadıkları bir yükü tekrar tekrar taşıyor; sabah kalktığınızda çene yorgun, şakaklar hassas, bazen baş ağrısı eşlik ediyor. Gün ilerledikçe kaslar gevşedikçe ağrı genelde hafifliyor. Diş yüzeylerindeki düzleşme, alışılmadık kırılan dolgu ve kaplamalar bu alışkanlığın ağızdaki izleri.

Eksik ya da aşırı aşınmış dişler bu tabloya ayrı bir yönden katkıda bulunuyor. Arka dişler eksik kaldığında ya da aşınma ilerlediğinde ısırma yüksekliği düşer, alt çene kapanışta olması gerekenden daha fazla yukarı ve geriye doğru hareket etmek zorunda kalır. Bu değişmiş konum çene eklemine ve çevresindeki kaslara ek bir yük bindiriyor; zamanla ses ve ağrı tabloyu büyütebiliyor.

Evde en sık yapılan hata çeneyi bilinçli olarak çıtlatmaya çalışmak ya da sürekli sakız çiğneyerek eklemi rahatlatmaya çalışmak; ikisi de ekleme binen yükü azaltmak yerine artırıyor. Diğer bir hata kilitlenen çeneyi zorla açmaya çalışmak; bu, diski daha ileri bir konuma itebiliyor.

Bu tablonun büyük kısmı sabırla ve basit önlemlerle kendiliğinden düzeliyor. Ancak kilitlenme tekrarlıyorsa, çene kalıcı olarak bir tarafa kayıyorsa ya da haftalar geçmesine rağmen ağrı sürüyorsa görüntüleme ve uzman değerlendirmesi gerekiyor; bu adımı ertelemenin bir faydası olmuyor.

İlk listedeki maddeler çoğunlukla kendiliğinden ya da basit bir önlemle düzelen bir tabloyu, ikinci listedekiler aynı gün ya da kısa sürede değerlendirilmesi gereken bir tabloyu gösteriyor.

Çene ekleminde ses ve kilitlenme için gitmeniz gereken yer diş hekiminiz; gerekirse çene cerrahisi ya da fizyoterapiye yönlendiriyor. Bu sayfa muayenenin yerine geçmiyor.

1. 1

   Hikâye alma

   Sesin ne zaman başladığı, ağrının olup olmadığı, sabah mı akşam mı arttığı, stresli bir dönemde olup olmadığınız ve diş sıkma alışkanlığınız olup olmadığı soruluyor.

2. 2

   Ağız açıklığı ölçümü ve dokunma

   Ağzınızın kaç milimetre açıldığı ölçülür, eklemin üstüne ve şakak ile yanak kaslarına parmakla bastırılarak hassas noktalar aranır.

3. 3

   Kapanış ve aşınma değerlendirmesi

   Dişlerinizin kapanışta nasıl temas ettiğine, düzleşmiş çiğneme yüzeylerine ve eksik dişlere bakılır; bunlar ısırma yüksekliğinin değişip değişmediğini gösteriyor.

4. 4

   Gerekirse görüntüleme

   Kilitlenme tekrarlıyorsa ya da bulgular net değilse manyetik rezonans görüntüleme ile eklem içindeki disk konumu değerlendirilebiliyor; düz röntgen ya da panoramik yalnızca kemik yapıyı gösteriyor.

5. 5

   Sonuç ve yönlendirme

   Bulgulara göre gece plağı, fizyoterapi, stres yönetimi ya da eksik dişlerin tamamlanması gündeme gelebiliyor. Cerrahi yalnızca diğer yöntemler yetmediğinde konuşuluyor.

Bu şikâyetin tek bir tedavisi yok; yapılan iş sesin mi, kilitlenmenin mi, yoksa sıkmanın mı öne çıktığına göre değişiyor.

Aşağıdaki maddeler bu durumda sık yapılan hataların gerçekte neyi kötüleştirdiğini gösteriyor.

Süre tabloya göre günlerle değil çoğu zaman haftalarla ölçülüyor.

1. İlk iki hafta

   Yumuşak beslenme, aşırı geniş çene açmaktan (esneme, büyük lokma) kaçınma ve sıcak uygulama bu sürede ağrıyı belirgin biçimde azaltabiliyor. Bu süre yeterince rahatlama sağlamazsa değerlendirilmeniz gerekiyor.

2. Gece plağıyla birkaç hafta

   Diş sıkmaya bağlı sabah ağrısı gece plağı kullanımıyla birkaç hafta içinde belirgin biçimde hafifliyor; sabah çene yorgunluğu genelde en geç düzelen belirti.

3. Kapalı kilitlenme sonrası

   Manuel açma sonrası ağrı ve hassasiyet birkaç gün sürebiliyor; bu dönemde yumuşak beslenmeye devam etmek yeniden kilitlenme riskini azaltıyor.

4. Eksik dişlerin tamamlanmasından sonra

   Isırma yüksekliğinin yeniden kazanılmasıyla eklem üzerindeki yükün azalması zaman alıyor; ses ve ağrıdaki değişim haftalar içinde kademeli olarak gözleniyor.

Çoğu vaka gece plağı ve basit önlemlerle ilerlediği için maliyet genelde sınırlı kalıyor; görüntüleme ya da eksik dişlerin tamamlanması gündeme geldiğinde kapsam büyüyor. Kapsamı belirleyen kalemler:

Görüntüleme gerekip gerekmediği

Basit vakalarda görüntüleme gerekmiyor; kilitlenme tekrarlıyorsa manyetik rezonans görüntüleme gündeme geliyor.

Gece plağının tipi

Ölçü alınarak kişiye özel yapılan bir plakla hazır bir plağın maliyeti ve etkisi farklı.

Eksik ya da aşınmış diş olup olmadığı

Isırma yüksekliğinin tamamlanması gerekiyorsa bu, tek başına gece plağından daha kapsamlı bir plan demek.

Fizyoterapi gerekip gerekmediği

Bazı hastalarda diş hekimliği tedavisine ek olarak fizyoterapi seansları da sürece giriyor.