Protezimin altında büyüyen bu doku katlantısı ne ve ameliyat gerektirir mi?

Dişler çekildikten sonra onları taşıyan kemik yavaş ve sürekli bir erime sürecine girer. Protez ise ilk yapıldığı gündeki biçimini korur. Yıllar geçtikçe protez aşağı oturur, kenarı diş etiyle yanak ya da dudak arasındaki oluğa gömülür ve o hatta sürekli bir baskı oluşur. Vücut bu kronik tahrişe bağ dokusu üreterek cevap verir. Ortaya çıkan şey, protezin kenarını içine alan, çoğu zaman iki yapraklı ve arada bir yarık bırakan yumuşak bir katlantıdır. Türkçede protez kenarına bağlı lifli büyüme, literatürde epulis fissuratum ya da inflamatuar fibröz hiperplazi adıyla geçer.

Bunun ne kadar sık görüldüğünü gösteren ölçümler var. Medicina Oral Patología Oral y Cirugía Bucal dergisinde yayımlanan kesitsel çalışmada 97 üst protez kullanıcısının yüzde 78'inde protezle ilişkili en az bir lezyon bulunuyor. Dağılım şöyle: protez altı iltihabı yüzde 63, lifli büyüme yüzde 19, travmatik yara yüzde 11, dudak kenarı çatlağı yüzde 8 ve sürtünme keratozu yüzde 2. Aynı çalışmada protezi gece takılı bırakma alışkanlığı lezyon görülme riskini üç kat artıran bir etken olarak bulunuyor; biriken plak, protezi temizleme solüsyonuna hiç batırmamak ve protezin uzun süredir kullanılıyor olması da anlamlı etkenler arasında.

İkinci tablo protez altı iltihabı, yani damağın protezle örtülen bölümünün kızarması. Journal of Fungi dergisinde yayımlanan, yirmi sekiz çalışmayı ve 4.243 kişiyi toplayan sistematik derleme bu tablonun protez kullananlarda yüzde 20 ile yüzde 67 arasında değişen sıklıkta bildirildiğini yazıyor. Altında genellikle maya mantarının çoğalması var; hazırlayıcı etkenler olarak protezi gece çıkarmamak, protez ve ağız temizliğinin yetersizliği, protezin eskiyip gözenekli hâle gelmesi, ağız kuruluğu, şeker hastalığı ve yoğun sigara kullanımı sayılıyor. Bu tablonun en yanıltıcı yanı sessiz olması: derleme, hastaların çoğu zaman hiçbir şikâyet bildirmediğini ve durumun ancak muayenede fark edildiğini, bazı kişilerde ise hafif bir yanma ya da tuzlu tat hissi olduğunu yazıyor.

International Journal of Dentistry dergisinde yayımlanan ve son on yılın sistematik derlemelerini özetleyen çalışma da aynı sıklık aralığını veriyor ve tabloyu üç kademeye ayırıyor: noktasal kızarıklıklarla sınırlı hafif biçim, damağın tamamına yayılan kırmızılık ve en ileri kademe olan pürtüklü, karnabahar görünümlü kabarıklıklar. Bu en ileri kademenin vakaların yüzde 4,43'ünde görüldüğü bildiriliyor. Aynı derlemenin sıraladığı tedavi basamakları şöyle: önce hazırlayıcı etkenlerin ortadan kaldırılması, protez temizliğinin düzeltilmesi, gece kullanımının bırakılması, oturmayan protezin altının yenilenmesi ya da yenilenmesi ve gerektiğinde bölgesel mantar ilacı. Yalnızca ileri ve geri dönmeyen vakalarda cerrahi ya da lazerle alma gündeme geliyor.

Üçüncü tablo sarkık sırt. BMC Oral Health dergisinde yayımlanan randomize çalışmanın tanımıyla bu, kemiğin yerini alan aşırı hareketli yumuşak dokudur ve en sık üst çenenin ön bölgesinde görülür; diş kaybından sonra süregelen kemik erimesinin sonucudur. Buradaki sorun iltihap ya da tahriş değil, zeminin oynak olmasıdır: protez her ısırışta bu doku üzerinde kayar. Aynı çalışma yirmi altı hastada ağız içi taramayla klasik pencere tekniğini karşılaştırıyor ve iki yöntem arasında ne yaşam kalitesinde ne de tutuculukta anlamlı fark buluyor. Dikkat çeken bir başka bulgu, protez tutuculuğunun altı ay içinde her iki grupta da dörtte bire yakın oranda azalması; yani altındaki zemin değişmeye devam ediyor.

Bu üç tablonun ortak paydası protezin altındaki zeminin yıllar içinde değişmesi, ama tedavileri ayrı. Lifli büyümede iş mekanik: baskıyı yapan kenar. Protez altı iltihabında iş mikrobiyolojik ve hijyenik: biriken plak ve gece çıkarılmayan protez. Sarkık sırtta ise iş zeminle ilgili ve ölçü tekniğiyle yönetilmeye çalışılıyor. Birini diğerinin tedavisiyle çözmeye çalışmak en sık yapılan hata. Damağı kızarmış birine yeni protez yapmak, alışkanlıklar değişmediyse aynı tabloyu birkaç ay içinde geri getirir; kenarındaki lifli katlantı için mantar ilacı kullanmanın ise hiçbir karşılığı yoktur.

Burada kanıtın zayıf kaldığı yeri de yazalım. Lifli büyümenin hangi vakada protez düzenlemesiyle gerileyeceğini, hangi vakada cerrahiye gideceğini gösteren randomize bir çalışma bulamadık; bu başlıktaki literatür ağırlıklı olarak tek tek olgu bildirimlerinden oluşuyor ve tek bir olgu genel bir kural kurmaz. Protez altı iltihabı derlemeleri de kendi sınırlarını yazıyor: sonuçlar çalışmalar arasında tutarsız, örnek alma yöntemleri farklı ve dahil edilen araştırmaların kalitesi geniş bir aralığa dağılıyor. Yani aşağıdaki yol haritası klinik uygulamanın ortak çizgisini gösteriyor, kanıtla kesinleşmiş bir algoritmayı değil.

Aşağıdaki ayrım kliniklerde izlenen genel çizgiyi gösteriyor. Kararı dokunun kıvamı, büyüklüğü ve ne kadar süredir orada olduğu belirliyor; bunu ancak muayene eden hekim söyleyebilir.

Aşağıdaki sıra, protez altındaki bir doku büyümesiyle gelen hastada genel olarak izlenen adımları gösteriyor. Adımların bir kısmı atlanabilir; belirleyici olan dokunun kıvamı ve protezin durumu.

1. 1

   Muayene ve ayrım

   Hekim önce hangi tabloyla karşı karşıya olunduğunu ayırır: protez kenarına oturan lifli katlantı mı, damağın yaygın kızarıklığı mı, yoksa oynak bir sırt mı. Dokunun kıvamı, sınırları, ne kadar süredir var olduğu ve protezin kenarıyla ilişkisi bu ayrımı belirler. Şüphe uyandıran bir bulgu varsa sıra doğrudan doku incelemesine geçer.

2. 2

   Tahrişin kaldırılması

   Protezin baskı yapan kenarı kısaltılır ve bir süre yumuşak astar uygulanabilir. Bazı hekimler dokunun gerçek biçimini görmek için protezin belirli sürelerle çıkarılmasını ister. Bu dönem hem bir tedavi hem de bir sınama: baskı kalktığında dokunun ne kadar gerilediği sonraki kararı belirler.

3. 3

   Protezin altının yenilenmesi ya da protezin yenilenmesi

   Zemin değiştiği için protez oturmuyorsa asıl iş burada yapılır. Altının yenilenmesi kısa sürede rahatlama sağlayabilir; kemik erimesi ileri düzeydeyse yeni bir protez gündeme gelir. Bu adım atlanırsa sonraki her işlem geçici kalır.

4. 4

   Gerekiyorsa cerrahi olarak alınması

   Sertleşmiş lifli doku cerrahi olarak çıkarılır ve alınan parça patolojik incelemeye gönderilir. Geniş bir alan çıkarıldığında oluk sığlaşabilir; bu yüzden bazı vakalarda aynı seansta oluğu derinleştiren bir işlem yapılır ve bölgeye doku eklenir. Oluğun genişletilmesi ve bölgeye yumuşak doku eklenmesi bu amaçla yapılan işlemler.

5. 5

   İyileşme ve yeni protez

   Cerrahi yapıldıysa doku biçimine oturana kadar beklenir ve yeni protez ya da yeni astar bu dönemin sonunda yapılır. Daha önce yapılırsa protez, henüz oturmamış bir zemine göre üretilmiş olur. Aynı alışkanlıklar sürerse tablo geri döner; gece kullanımının bırakılması ve günlük temizlik bu noktada tedavinin parçasıdır.

6. 6

   Protez mi sürdürülecek, sabit dişler mi konuşulacak

   Kemik erimesi ileri düzeydeyse her yenilenen protez birkaç yıl sonra aynı noktaya gelir. Bu ayrımı çenenizdeki kemik belirler ve görüntü olmadan söylenemez. Elinizde panoramik röntgen ya da tomografi varsa formdan gönderin; tedaviyi yapacak hekim görüntüyü okur ve protezle devam etmenin mi yoksa implant üstü sabit dişlerin mi gündemde olduğunu 24 saat içinde yazarız. Bu bir ön değerlendirme; kesin karar muayene ve tomografiden sonra veriliyor.

Aşağıdakiler birbirinin alternatifi olmaktan çok, farklı tablolara ve farklı kademelere karşılık gelen seçenekler.

Bu tabloda asıl risk işlemin kendisinden değil, yanlış sıradan ve gecikmeden doğuyor. Aşağıdakiler hem literatürün hem de günlük pratiğin işaret ettiği başlıklar.

Aşağıdaki akış protez altındaki lifli dokunun çıkarıldığı bir işlemden sonraki genel seyri gösteriyor. Alınan alanın büyüklüğüne ve doku eklenip eklenmediğine göre birkaç gün oynayabilir.

1. İlk üç gün

   Bölgede hassasiyet ve hafif şişlik olur. Yumuşak ve ılık beslenme, bölgeyi zorlamamak ve hekiminizin verdiği ilaçların düzenli kullanımı bu dönemin temeli. İlaçların kullanımı ve etkileşimleri için prospektüse bakın, eczacınıza ya da hekiminize danışın.

2. Birinci ve ikinci hafta

   Yara kenarları kapanır ve dikiş varsa bu dönemde alınır. Protezin ne zaman ve nasıl takılacağına hekiminiz karar verir; bazı vakalarda geçici bir astarla takılır, bazılarında bir süre hiç takılmaz. Patoloji sonucu genellikle bu dönemde çıkar.

3. Üçüncü ve dördüncü hafta

   Doku biçimine oturmaya başlar. Yeni protez ya da yeni astar için ölçü alma zamanı bu dönemde belirlenir. Erken alınan bir ölçü, henüz oturmamış bir zemini kaydeder ve protez kısa sürede uymaz hâle gelir.

4. Sonraki aylar

   Altındaki kemik erimeye devam ettiği için protez zamanla yeniden gevşer. Sarkık sırtı olan hastalarda yapılan randomize çalışmada tutuculuk altı ay içinde dörtte bire yakın oranda azalıyor. Kontrollerin sıklığı kliniğin takip planına göre belirlenir.