Protez ne zaman yenilenir? Astarlama mı, yeni protez mi?

Protez dişleri akrilik ya da kompozitten yapılır ve doğal diş minesi kadar sert değildir. Yıllar boyunca çiğneme kuvveti altında yavaşça düzleşirler; bu düzleşme çiğneme verimini azaltır ve kapanış yüksekliğini hafifçe değiştirir. Kaide de zamanla tükürükten ve gıdalardan gelen renk pigmentlerini emer, gözenekli yüzeyinde koku tutan bakteriler barınır ve malzeme ilk günkü tazeliğini kaybeder. Bunların hiçbiri protezi kullanılamaz yapmaz, ama protezin yavaş yavaş eskidiğini gösterir.

Asıl değişen protez değil, protezin oturduğu zemindir. Protez, yapıldığı günkü çene kemiğinin biçimine göre şekillendirilir. Diş çekildikten sonra kemik yavaşça küçülmeye devam ettiği için protez yıllar içinde ilk günkü kadar hassas bir uyum sağlayamaz olur. Kaide çatlamamış, dişler aşınmamış olsa bile bu uyum kaybı tek başına protezi değiştirme sebebidir.

Astarlama ile yeni protez farklı sorunları çözer. Astarlamada mevcut protezin iç yüzeyine yeni bir tabaka eklenir; dişler, biçim ve kapanış aynı kalır, yalnızca protezin dokuya bakan yüzü küçülmüş zemine yeniden uydurulur. Bazı durumlarda dişler korunurken kaidenin tamamı yenilenir; buna taban yenileme denir ve rengi bozulmuş ya da ince çatlaklar taşıyan bir kaide için astarlamadan daha kalıcı bir çözümdür. Yeni protezde ise hem kaide hem dişler baştan yapılır; dişler belirgin aşınmışsa, kapanış yüksekliği değişmişse ya da protez birkaç kez astarlanıp yine gevşemişse doğru adım budur.

Rakamlar kişiden kişiye değişir, ama elimizdeki en güvenilir veri şu: düzenli bakımla bir protezin ortalama ömrü yedi ile on yıl arasındadır. Üretiminden beş yıl sonra protezin durumunun bir hekim tarafından gözden geçirilmesi önerilir; bu, protezi hemen değiştirmek anlamına gelmez, yalnızca kemikte ne kadar değişim olduğunu ölçmek demektir. Astarlama ise çok daha sık, bir ile iki yılda bir ya da tutuşta bir değişiklik fark edildiğinde yapılır. Farklı kaynaklarda birbirinden uzak rakamlar görmenizin sebebi, kimisinin malzemenin dayanıklılığını, kimisinin kemik kaybının hızını ölçmesidir; ikisi aynı hızda ilerlemez.

Kemik kaybının hızı herkeste aynı değildir. Diş çekildiğindeki yaş, kemik yoğunluğu, protezin gün içinde ne kadar süre takıldığı, diş eti sağlığı ve genel beslenme kemik erimesinin hızını etkiler. Bu yüzden iki kişi aynı gün protez taktırsa bile biri beş yılda belirgin bir gevşeme yaşarken diğeri sekiz yıl sorunsuz kullanabilir. Ömür tahminleri bu yüzden her zaman bir aralıktır, kesin bir tarih değil.

Yenileme zamanının geldiğini gösteren belirtiler nettir. Protezin gün içinde belirgin biçimde sallanması, protez altında sık sık tekrarlayan yaralar, yapıştırıcının artık yemek yemek ya da sosyal ortamda protezi tutmak için zorunlu hâle gelmesi, protezin gözle görülür biçimde aşınmış ya da çatlamış olması ve çiğnerken ya da konuşurken duyulan bir tıkırtı sesi, protezin artık ağza tam oturmadığının işaretidir. Bu belirtilerden birkaçı birlikte görülüyorsa beklemeden bir kontrole gitmek makul olur.

Yüzün alt üçte birinin çökmesi de bu tabloya dahildir. Kapanış yüksekliği protez dişlerinin aşınmasıyla ya da kemik zemininin küçülmesiyle azaldığında burunla çene arasındaki mesafe kısalır, dudaklar içeri çöker ve ağız köşelerinde çizgiler belirginleşir. Bu değişim yavaş ilerlediği için kişi genellikle fark etmez; çevresindekiler ya da eski fotoğraflarla karşılaştırma fark ettirir. Yeni protez, kapanış yüksekliğini yeniden doğru noktaya taşıyarak bu görünümü büyük ölçüde tersine çevirebilir.

Düzenli kontrol, sorun büyümeden yakalamanın en pratik yoludur. Protezle ilgili hiçbir şikayetiniz olmasa bile yılda bir kez hekiminize görünmek, henüz fark etmediğiniz küçük bir bası noktasını, hafif bir kapanış değişikliğini ya da erken evre bir kemik kaybını erken yakalamanızı sağlar. Evde yapabileceğiniz en basit kontrol ise şudur: protez geçen yıla göre farklı hissettiriyor mu, yeni bir tıkırtı sesi var mı, yeni bir yara tekrarlıyor mu. Bu üç soruya evet diyorsanız randevunuzu öne almanın zararı olmaz.

Bu ayrımı protezi elimize alıp dişlerin aşınma derecesine, kaidenin durumuna ve kemik sırtının yüksekliğine bakarak yapıyoruz. Aşağıdaki listeler durumunuzu tanımanıza yardımcı olsun diye; kesin karar muayeneden sonra veriliyor.

Aşağıdaki sıra çoğu zaman tek randevuda tamamlanır. Sonunda elinizde protezinizin kaç yıllık daha ömrü kaldığına dair net bir cevap olur.

1. 1

   Protezin yaşı ve geçmişi konuşulur

   Protezin kaç yıllık olduğu, daha önce kaç kez astarlandığı ve son astarlamanın üzerinden ne kadar süre geçtiği doğrudan karara girer. Protezinizin yaşını ve bir fotoğrafını formdan gönderirseniz, sabit dişlerin sizin için konuşulmaya değer olup olmadığını önceden söyleyebiliriz.

2. 2

   Dişlerin aşınma derecesi incelenir

   Protez dişlerinin yüzeyindeki aşınma, kapanış yüksekliğinin korunup korunmadığını gösterir. Belirgin aşınma yeni protezi işaret eder.

3. 3

   Kemik sırtı değerlendirilir

   Sırt elle hissedilerek ve gerekiyorsa tomografiyle incelenir. Sırt hâlâ belirginse astarlama yeterlidir; düzleşmişse konu değişir.

4. 4

   Kapanış yüksekliği kontrol edilir

   Çene ile burun arasındaki mesafe ve dudakların desteklenip desteklenmediği değerlendirilir. Bu, yüzdeki çökmenin protezle ilgisini gösterir.

5. 5

   Karar verilir

   Zemin ve kapanış hâlâ uygunsa astarlama önerilir. Değilse yeni protez, gerekiyorsa implant destekli seçeneklerle birlikte konuşulur.

6. 6

   Uygulama yapılır

   Astarlama çoğu zaman aynı gün tamamlanır. Yeni protez ölçü, deneme ve teslim aşamalarıyla birkaç randevuya yayılır.

Aşağıdakiler protezin durumuna göre seçilir, sıra en az müdahaleliden en kalıcıya doğru gidiyor.

Bunları, hangi değişimlerin fark edilmeden ilerlediğini bilesiniz diye yazıyoruz.

Aşağıdaki akış astarlamayla biten yoldan sabit dişlere geçilen yola kadar geçerli. Hangisinde olduğunuz muayeneden sonra belli olur.

1. Astarlama yapıldıysa: aynı gün

   Protez aynı gün ağzınıza takılır ve tutuştaki fark ilk lokmada hissedilir. Küçük bir ayar gerekebilir, bu tek seansta yapılır.

2. Taban yenileme yapıldıysa: bir ile iki gün

   Kaidenin laboratuvarda yeniden hazırlanması bir ile iki gün sürebilir. Bu sürede yedek protezinizi kullanabilirsiniz.

3. Yeni protez yapıldıysa: iki ile üç hafta

   Ölçü, deneme ve teslim aşamaları birkaç randevuya yayılır. Konuşma ve çiğneme ilk günlerde farklı gelir, iki hafta içinde yerine oturur.

4. Sabit dişlere geçildiyse: üç klinik gün

   Uyguladığımız protokolde ilk gün tomografi, implantlar, dijital ölçü ve ilk prova dişleri; ikinci gün provalar ve final renk seçimi; üçüncü gün final dişlerin sabitlenmesiyle tamamlanır. Bu yoldan sonra astarlama ya da yenileme döngüsü gündeme gelmez.