Kendi kanınızdan hazırlanan PRF, PRP ve CGF kemik iyileşmesini gerçekten hızlandırır mı?

Hepsinin çıkış noktası aynı: kolunuzdan alınan kan, ameliyat başlamadan hemen önce santrifüjde döndürülür. Dönme sırasında kan ağırlığına göre katmanlara ayrılır ve ortada trombositlerin yoğunlaştığı bir bölge oluşur. Trombositler kanamayı durduran hücreler olarak bilinir, ama aynı zamanda yara iyileşmesini yöneten sinyal moleküllerini de taşırlar. Cerrah bu katmanı ayırıp yaraya koyar. Buraya kadar olan kısım herkesin üzerinde anlaştığı kısım; tartışma, bu katmanın sonucu ne kadar değiştirdiği üzerine.

Karşınıza çıkan isimler farklı hazırlama yollarını anlatıyor. PRP, yani trombositten zengin plazma, en eski kuşak; sıvı kıvamdadır ve hazırlanırken genellikle pıhtılaşmayı engelleyen maddeler kullanılır. PRF, yani trombositten zengin fibrin, katkı maddesi olmadan tek bir santrifüjle elde edilir ve pıhtılaşmanın kendisi sayesinde jel ya da ince bir zar biçimini alır; literatürde en çok araştırılan biçimi lökosit içeren türüdür ve L-PRF olarak anılır. CGF, yani yoğunlaştırılmış büyüme faktörleri, değişken hızda dönen bir santrifüjle hazırlanan daha yeni bir türdür. Kliniklerde duyacağınız "yapışkan kemik" tabiri ise ayrı bir malzeme değil: kemik greftinin granüllerinin bu ürünle karıştırılıp hamur kıvamında, dağılmayan bir kütle hâline getirilmesine verilen ad.

Kanıtın en sağlam durduğu alan yumuşak doku ve ameliyat sonrası ilk günler. Periodontology 2000 dergisinde yayımlanan, çekim boşluğunun korunmasını inceleyen sistematik derleme ve meta analizde, L-PRF kullanılan on bir randomize çalışmanın dokuzu kendiliğinden iyileşmeye göre daha iyi yumuşak doku kapanması ve daha hızlı yüzey örtülmesi bildiriyor; ikisinde fark bulunmuyor. Aynı derlemede on bir çalışmanın sekizi ağrıda istatistiksel olarak anlamlı azalma gösteriyor ve bu azalma özellikle ilk üç günde belirginleşiyor; iki çalışmada ağrı kesici tüketiminin de azaldığı kaydedilmiş.

Gömülü yirmi yaş dişi cerrahisini inceleyen bir başka meta analiz aynı ayrımı daha da net gösteriyor. BMC Oral Health dergisinde yayımlanan bu çalışmada PRF, üçüncü gündeki ağrıyı ve birinci gündeki şişliği anlamlı biçimde azaltıyor, kuru soket görülme sıklığını da belirgin şekilde düşürüyor. Buna karşılık ağız açıklığındaki kısıtlanmada hiçbir zaman noktasında fark bulunamıyor ve kemik iyileşmesinin göstergesi olarak ölçülen değerlerde de PRF ile kontrol grubu arasında anlamlı fark çıkmıyor. Yazarların kendi cümlesi şu yönde: PRF ameliyat sonrası sorunların bir kısmını azaltıyor, hepsini önlemiyor.

Sert doku tarafına geçince tablo karışıyor. Yukarıda andığımız çekim boşluğu derlemesinin meta analizinde L-PRF, boşluğun genişlik kaybını ve yükseklik kaybını milimetrenin altında ama istatistiksel olarak anlamlı biçimde azaltıyor ve boşluğun dolma oranını artırıyor. Ancak aynı yazarlar bu sonuçların yanına büyük bir uyarı koyuyorlar: derlemeye alınan otuz beş yayından yalnızca sekizi düşük yanlılık riski taşıyor, on biri yüksek riskli ve çalışmalar arasındaki farklılık o kadar büyük ki güçlü bir sonuç çıkarmayı engelliyor. Aynı derleme, bu ürünlerin diğer greft malzemeleriyle karşılaştırıldığı literatürün sınırlı ve sonuçsuz olduğunu da yazıyor. Yani "kemik daha çok oluşuyor" cümlesi, ölçülen bir eğilime dayanıyor; kanıtlanmış bir üstünlüğe değil.

Sinüs tabanı yükseltme, bu ürünlerin en çok konuşulduğu ikinci alan ve burada kanıt daha da zayıf. Materials dergisinde yayımlanan sistematik derleme, trombosit konsantrelerinin tek başına greft malzemesi olarak kullanılmasının yararı konusunda kesin yargıya varmaya yetecek sağlam kanıt bulunmadığını ve PRF'nin başka bir greft malzemesine eklenmesinin sinüs yükseltme sonuçlarını iyileştirmediği izlenimi verdiğini yazıyor. CGF için 2024 tarihli BMC Oral Health derlemesi daha olumlu bir dil kullanıyor, ancak çalışmalar arasındaki farklılığın meta analiz yapmayı imkânsız kıldığını ve bu ilk umut verici sonuçların doğrulanması için geniş katılımlı, uzun takipli araştırmalara ihtiyaç olduğunu açıkça belirtiyor.

Bu tabloyu okurken gözden kaçan bir nokta var: kemik büyütme işlemlerinin kendisinde de hangi tekniğin daha üstün olduğu net değil. Cochrane'in implant öncesi yatay ve dikey kemik büyütme yöntemlerini inceleyen derlemesi, çeşitli tekniklerle kemiğin büyütülebildiğini ama hangisinin daha verimli olduğunun belirsiz kaldığını ve özellikle dikey büyütmede komplikasyonların sık görüldüğünü bildiriyor. Kendi kanınızdan hazırlanan bir ürün, belirsizliği bu kadar yüksek bir alana eklenen yan bir başlık. Ana kararı, yani hangi cerrahinin yapılacağını ve kemiğin gerçekten büyütülmesi gerekip gerekmediğini, o ürün belirlemiyor.

Bizim çalıştığımız alanda bu konunun yeri dar ve bunu açıkça yazalım. Kemik grefti ve sinüs tabanı yükseltme klasik implant yolunun işlemleri; üç günlük planda tutunma çenenin derinindeki sert kemikten alındığı için bu adımlar çoğu vakada gündeme gelmiyor ve dolayısıyla kan konsantreleri de sık kullanılan bir başlık olmuyor. Konu sizi ilgilendiriyorsa büyük ihtimalle klasik yoldasınız: greft, sinüs yükseltme ya da zorlu bir çekim planlanıyor. Bir klinik bu ürünü tedavinin ana gerekçesi gibi anlatıyorsa ve ek ücretle ayrı bir başlık olarak sunuyorsa, sorulacak soru hazırlığın nasıl yapıldığı değil, sizin vakanızda hangi ölçülebilir sonucun değişmesinin beklendiğidir.

Aşağıdaki ayrım, kan konsantrelerinin gündeme geldiği ve gelmediği durumları gösteriyor. Sizde kullanılıp kullanılmayacağını planlanan cerrahinin türü belirliyor, hastanın tercihi değil.

Aşağıdaki akış, kan konsantresinin bir çekim ya da greft işlemine eklendiği tipik bir seansı anlatıyor. Adımların tamamı aynı randevu içinde, cerrahi başlamadan hemen önce ve cerrahinin ortasında gerçekleşiyor.

1. 1

   Kararın verilmesi

   Hangi işlemde, hangi amaçla kullanılacağı planlama sırasında belirlenir. Amaç yumuşak dokunun kapanmasını desteklemekse bu ayrı, greftin içine karıştırılacaksa ayrı bir gerekçedir. Size verilen gerekçenin hangisi olduğunu sorun; iki cümlede anlatılamayan bir gerekçe genellikle sağlam değildir.

2. 2

   Kan alınması

   Cerrahi başlamadan hemen önce kolunuzdan birkaç tüp kan alınır. Bu adım normal bir kan tahlilinden farklı değildir; iğne girişi, hafif basınç ve kısa süreli bir batma hissedilir.

3. 3

   Santrifüj

   Tüpler birkaç dakika dönen bir cihaza yerleştirilir ve kan katmanlarına ayrılır. Hazırlama protokolleri arasında hız, süre ve tüp tipi farkları vardır; literatürdeki sonuç farklılıklarının bir bölümü tam olarak buradan doğuyor.

4. 4

   Uygulanması

   Elde edilen katman, kullanılacağı yere göre üç biçimde kullanılır: ince bir zar hâline getirilip yaranın üzerine örtülür, jel hâlinde çekim boşluğuna yerleştirilir ya da greft granülleriyle karıştırılıp dağılmayan bir kütle hâline getirilir. Kliniklerde "yapışkan kemik" denen şey bu üçüncüsüdür.

5. 5

   Kapatma ve iyileşme takibi

   Diş eti gerginlik olmadan kapatılır ve dikilir. Sonraki kontrollerde bakılan şey yaranın kapanması, şişliğin seyri ve greft yapıldıysa bölgenin sessiz kalmasıdır. Kemik açısından gerçek değerlendirme aylar sonra çekilen kontrol görüntüsünde yapılır.

6. 6

   Sizde gündeme gelir mi

   Bu sorunun cevabı planlanan cerrahiye bağlı ve görüntü olmadan verilemez. Elinizde panoramik röntgen ya da tomografi varsa formdan gönderin; kemik eklenmesinin gerçekten gerekip gerekmediğini ve hangi seçeneklerin masada olduğunu 24 saat içinde yazarız. Kesin karar muayene ve tomografiden sonra veriliyor.

Kan konsantresi bir tedavi değil, bir ek. Aynı sorunun konuşulduğu diğer başlıklar şunlar ve çoğu zaman asıl kararı bunlar belirliyor.

Kendi kanınızdan hazırlanan bir ürünün bağışıklık tepkisi yaratma ihtimali yok denecek kadar düşük ve bu yöntemin en güçlü tarafı bu. Riskler daha çok işlemin kendisinden ve kurulan beklentiden geliyor.

Aşağıdaki akış kan konsantresinin eklendiği bir çekim ya da greft işleminden sonraki genel seyri gösteriyor. Kişiye ve yapılan cerrahinin büyüklüğüne göre birkaç gün oynayabilir.

1. İlk üç gün

   Şişlik ve hassasiyet genellikle ikinci ya da üçüncü gün en yüksek noktasına ulaşır, sonra geriler. Derlemelerde ağrıdaki farkın en belirgin olduğu dönem de bu ilk günler. Soğuk uygulama, yumuşak ve ılık beslenme ve verilen ilaçların düzenli kullanımı bu dönemin temeli.

2. Birinci ve ikinci hafta

   Yara kenarları kapanır, dikişler bu dönemde alınır. Yüzeyin örtülmesinde beklenen iyileşme burada görünür hâle gelir. O tarafla çiğnemekten kaçının, bölgeyi dille yoklamayın ve sert gargara yapmayın.

3. Birinci ay

   Diş eti biçimine oturur, günlük yaşam normale döner. Yalnızca yumuşak doku için işlem yapıldıysa süreç burada büyük ölçüde tamamlanmış olur.

4. Üçüncü aydan sonra

   Greft yapıldıysa asıl değerlendirme burada, kontrol görüntüsüyle yapılır. Kemiğin yeterli olup olmadığına bakılır ve implant kararı buna göre verilir. Kan konsantresi kullanılmış olması bu takvimi kısaltan bir gerekçe değil.