Ağrı ve Hassasiyet

Diş siniri yaralanması: uyuşma geçer mi, ne zaman uzmana gidilir?

Alt çene siniri ile dil siniri farklı tablolar verir; belirleyici olan hangi işlem, hangi bölge ve kaçıncı ay

Alt çenede diş tedavileriyle ilişkilendirilen iki sinir var: kemiğin içindeki kanaldan geçip alt dudağa ve çene ucuna his taşıyan alt çene siniri ve çenenin iç yüzünde yumuşak dokuda seyredip dilin bir yarısının dokunma ve tat duyusunu taşıyan dil siniri. İkisi de kas çalıştırmaz; yaralandıklarında his kaybolur, yüz hareketiniz bozulmaz. Uyuşmanın hangi bölgede olduğu hangi sinirin etkilendiğini, geçen sürenin ne kadar olduğu ise ne yapılacağını belirler.

Kısa cevap

Diş siniri yaralanması, alt dudağa ve çene ucuna his taşıyan alt çene sinirinin ya da dilin bir yarısına his ve tat taşıyan dil sinirinin zarar görmesidir. En sık sebep alt yirmilik dişin cerrahi çekimi; implant yerleştirme, kanal tedavisi ve anestezi iğnesi diğer sebepler. Çoğu tablo aylar içinde kendiliğinden düzelir, ancak üç ay sonunda hiçbir düzelme yoksa uzman değerlendirmesi gerekir.

İki ayrı sinir: Alt dudak ve çene ucu için alt çene siniri, dil için dil siniri
En sık cerrahi sebep: Alt yirmilik dişin cerrahi çekimi
Uzman değerlendirmesi eşiği: Üç ay sonunda hiç düzelme görülmemesi
Planlamada belirleyici: Panoramik filmdeki risk işaretleri, gerekiyorsa tomografi

Hangi sinir, hangi işlem, hangi takvim

Alt çene siniri kemiğin içinde ince bir kanaldan geçer ve alt dişlere, alt dudağa, çene ucuna his taşır. Dil siniri ise kemiğin içinde değil, çenenin iç yüzünde yumuşak dokunun altında seyreder ve dilin bir yarısının hem dokunma hem tat duyusunu taşır. İkisi de kasları çalıştıran sinirler değildir: yaralandıklarında his kaybolur ama dudağınızı hareket ettirebilir, gülümseyebilir, konuşabilirsiniz. Hastaların ilk aklına gelen felç korkusunun cevabı bu.

Raporlarda geçen dört terimin ayrı anlamı var ve hangisinin yazıldığı takibi değiştiriyor. Hipoestezi hissin azalması, anestezi hissin tamamen kaybolmasıdır. Parestezi karıncalanma gibi ağrısız ama anormal bir his, disestezi ise rahatsız edici, yakıcı ya da ağrılı bir anormal histir. Disestezi diğerlerinden farklı yönetiliyor, bu yüzden hissettiğiniz şeyi tarif ederken "uyuşuk" demekle yetinmeyin; ağrılı mı, karıncalanma mı, tamamen hissiz mi olduğunu söyleyin.

Risk işleme göre değişiyor ve bildirilen aralıklar geniş. Alt yirmilik dişin cerrahi çekiminde alt çene siniri etkilenmesi çalışmalarda yüzde 0,4 ile yüzde 13,4 arasında bildiriliyor, kalıcı hâle gelen bölüm yüzde 0 ile yüzde 1,6 arasında. Dil siniri için oranlar yüzde 0 ile yüzde 11, kalıcı olan bölüm yüzde 0,5 ile yüzde 0,6 civarında. Genel yayın ortalaması alınan bir derlemede alt yirmilik çekimi sonrası sinir etkilenmesi yaklaşık yüzde 1 olarak veriliyor.

İmplant yerleştirmede geçici etkilenme yüzde 0 ile yüzde 24, kalıcı etkilenme yüzde 0 ile yüzde 11 aralığında bildiriliyor. Mekanizma iki türlü: implantın ya da frezin kanala doğrudan girmesi ve frezlemenin ısısıyla oluşan zarar. Kanal tedavisinde sebep aşırı eğeleme ve kullanılan kimyasalların kanala ulaşmasıdır. Anestezi iğnesine bağlı etkilenme nadirdir ve bu grupta hastaların yüzde 85 ile yüzde 94'ü kendiliğinden düzeliyor. Aralıkların bu kadar geniş olması çalışmaların ölçüm yöntemlerinin, dişin konumunun ve cerrahın deneyiminin farklı olmasından kaynaklanıyor; yani tek bir yüzde vermek yerine kendi filminize bakmak daha anlamlı.

Panoramik filmde riskin okunduğu yedi işaret var. Bunları bir derlemede toplayan Rood ve Shehab'a göre dördü dişin kökünde görülür: kökün kararması, kökün sapması, kökün incelmesi ve kök ucunun çatallanması. Üçü ise kanalda görülür: kanalın sapması, kanalın daralması ve kanalı çevreleyen beyaz çizginin kesintiye uğraması. Bu işaretlerden biri ya da birkaçı varsa diş ile kanal arasında yakın bir komşuluk düşünülür ve cerrahi buna göre planlanır.

Bu yüzden herkese tomografi çekilmiyor. Alanın yaygın yaklaşımı, panoramik filmde bu işaretlerden biri görüldüğünde üç boyutlu görüntüye geçmek. Tomografide kanalı çevreleyen sert kemik sınırının görülmemesi, kökle kanalın temas hâlinde olduğunu gösteriyor. Temasın kendisi bile tek başına yaralanma anlamına gelmiyor, ama cerrahi tekniğin ve seçeneklerin baştan konuşulmasını gerektiriyor. Filminizi görmeden verilen "risk yok" cümlesi bir değerlendirme değildir.

İmplant planlamasında tomografinin karşılığı milimetrik bir mesafe hesabı. Konuyu inceleyen bir sistematik derleme, implant ile kanal arasındaki mesafe bir milimetrenin altına indiğinde his bozukluğu görülme oranının belirgin biçimde yükseldiğini, bir milimetreyi aştığında ise incelenen vakalarda böyle bir bozukluğa rastlanmadığını gösteriyor. Derlemenin kendi sonucu da bu: geleneksel iki milimetrelik güvenlik payı yerine bir milimetre de güvenli olabilir. Aradaki bu birkaç milimetre, planlamanın neden ameliyat masasında değil önceden yapıldığını açıklıyor.

Yaralanmanın ağırlığı için kullanılan üç kademeli bir ayrım var. En hafif kademede sinirin yapısı bozulmamıştır, yalnızca iletim geçici olarak durmuştur ve tam düzelme beklenir. Orta kademede sinir lifleri zarar görmüştür ama kılıfı bütündür; düzelme aylar sürer ve tam olmayabilir. En ağır kademede sinir bütünüyle kesilmiştir ve kendiliğinden düzelme ihtimali düşüktür. Hangi kademede olduğunuz ilk günlerde kesin olarak bilinemez; ayrım zaman içindeki düzelme eğrisine bakılarak yapılır.

Takvim bu yüzden önemli. Üç ay sonunda hiçbir düzelme görülmeyen hastaların uzmana yönlendirilmesi öneriliyor; cerrahi onarım düşünülecekse en uygun pencere yaralanmadan sonraki üç ile altı ay arası kabul ediliyor ve dokuz ayı geçen yaralanmalarda sonuçlar belirgin biçimde kötüleşiyor. İmplant kaynaklı tablolarda ayrı bir pencere bildiriliyor: bir vaka serisinde, sinire bastığı düşünülen implantın ilk üç ay içinde çıkarıldığı hastalarda his düzelmiş, dört ayı geçtikten sonra yapılan çıkarmalarda aynı düzelme görülmemiş. Tek bir seriye dayandığı için kesin bir eşik olarak okunmamalı.

Hangi tablo bekleniyor, hangisi zaman kaybettirmemeli

Aşağıdaki ayrım kesin bir teşhis değil, sürecin hangi yöne gittiğini okumanıza yarayan bir çerçeve. Kesin değerlendirme muayene ve görüntülemeden sonra netleşir.

Uygun olduğu durumlar

Etkilenen alan zamanla küçülüyorsaUyuşan bölgenin sınırı haftalar içinde daralıyorsa sinir kendini onarıyor demektir. Bu, düzelmenin en güvenilir erken işareti ve ölçülebilir olması avantaj.
His tamamen kaybolmamış, azalmışsaDokunuşu hissediyor ama karşı taraf kadar net hissetmiyorsanız, daha hafif bir tablo söz konusu olabilir ve bildirilen vakaların büyük kısmında zamanla belirgin biçimde düzeliyor.
Karıncalanma varsa, ağrı yoksaKarıncalanma sinirin tam kesilmediğini, iletiminin bozulduğunu gösterebilir. Düzelme sürecinde de sık görülen bir ara belirti.
İlk günlerde bildirilmiş ve kayda geçmişseErken bildirim, hem başlangıç durumunun ölçülmesini hem de gerekiyorsa erken müdahaleyi mümkün kılıyor. Sonradan tarif edilen bir tablo, ölçülmüş bir tablodan her zaman zayıftır.

Uygun olmadığı durumlar

Üç ay geçtiği hâlde hiç düzelme yoksaBu, uzman değerlendirmesi için kabul edilen eşik. Beklemeye devam etmek, cerrahi onarımın en uygun penceresini kapatabilir.
His kaybının yerini yanıcı, ağrılı bir his aldıysaAğrılı tip his bozukluğu farklı yönetiliyor ve kendiliğinden düzelmesi daha az bekleniyor. Bu tabloda beklemeden yönlendirme istenmeli.
Dilde his ve tat kaybı birlikteyseDil siniri etkilenmesini düşündürür. Dilin kendini koruma refleksi azaldığı için ısırma yaralanmaları da eklenebiliyor; değerlendirme geciktirilmemeli.
Konuşma, yutma ya da tükürük kontrolü bozulduysaBu bulgular alt çene ya da dil siniri etkilenmesinin olağan tablosu değil; başka bir sebep araştırılmalı, beklemeden başvurun.

Değerlendirme nasıl yapılıyor

Aşağıdaki sıra, his kaybı bildirildiğinde izlenen adımları anlatıyor. İlk gideceğiniz yer işlemi yapan hekim; bu sayfa muayenenin yerine geçmiyor.

1
Hikâye: hangi işlem, ne zaman, hangi bölge
İşlemin türü ve tarihi, uyuşmanın ne zaman fark edildiği, hangi bölgeyi kapsadığı ve tek taraflı olup olmadığı kaydedilir. Anestezi iğnesi sırasında elektriklenme benzeri bir his olduysa bu da yazılmalı.
2
Etkilenen alanın haritalanması
Hissin azaldığı bölgenin sınırı yüzde işaretlenip ölçülür ve fotoğraflanır. Sonraki kontrollerde aynı harita çıkarılır; alanın küçülmesi düzelmenin en somut göstergesi. Kendi takibiniz için de her kontrolde aynı yöntemi isteyin.
3
Duyu testleri
Hafif dokunma pamuk ucu ya da ince bir filamanla, keskin his iğne ucuyla, sıcak ve soğuk ayrımı ayrıca test edilir. İki nokta ayrımı testinde iki uç arasındaki en küçük ayırt edilebilir mesafe ölçülür; yüz bölgesinde normal değer yaklaşık beş milimetre kabul ediliyor. Tüm testler karşı tarafla karşılaştırmalı yapılır.
4
Görüntülemenin yeniden okunması
Panoramik film ve varsa tomografi yeniden değerlendirilir: kökle kanalın ilişkisi, implant ile kanal arasındaki mesafe, kanal tedavisi yapıldıysa materyalin kanala taşıp taşmadığı. Bu adım, sebebin hangi işlemle ilgili olduğunu netleştiriyor.
5
Takvim ve sevk eşiği yazılı verilir
Hangi aralıkla tekrar değerlendirileceğiniz, neyi takip edeceğiniz ve hangi noktada uzmana yönlendirileceğiniz yazılı olarak elinize verilmeli. Üç ay sonunda düzelme yoksa yönlendirme gündeme gelir; sözlü verilen takvimler unutuluyor.

Hangi yollar var

Aşağıdakiler birbirinin yerine geçmez; hangisinin uygun olduğu sebebe, süreye ve bulgulara göre değişir.

İzlem ve ölçülü takip

Çoğu hafif ve orta tabloda seçilen yol bu. Etkilenen alan haritalanır, duyu testleri belirli aralıklarla tekrarlanır ve düzelme eğrisi izlenir. İzlem, hiçbir şey yapmamak değil; ölçülen bir süreçtir.

İmplant kaynaklıysa implantın çıkarılması ya da konumunun değiştirilmesi

İmplantın sinire bastığı düşünülüyorsa bu adım erken dönemde gündeme gelir. Bir vaka serisinde ilk üç ay içinde yapılan çıkarmalarda his düzelmiş, dört ayı geçen vakalarda aynı düzelme görülmemiş.

Kanal tedavisi kaynaklıysa materyalin değerlendirilmesi

Kanal dolgu materyali ya da kullanılan kimyasal alt çene kanalına taşmışsa, bunun görüntüyle doğrulanması ve ele alınması gerekiyor. Karar, tedaviyi yapan hekim ile cerrah arasında birlikte alınır.

Uzman değerlendirmesi ve mikrocerrahi onarım

Üç ay sonunda düzelme yoksa ya da ağrılı tip bir his bozukluğu varsa ağız, diş ve çene cerrahisi uzmanına yönlendirme yapılır. Onarım düşünülüyorsa en uygun pencere üç ile altı ay arasıdır.

Riski baştan azaltan seçenek: koronektomi

Alt yirmilik diş kanala çok yakınsa, dişin yalnız taç kısmını alıp köklerini yerinde bırakan bir teknik konuşulabilir. Derlemelerde bu teknikten sonra alt çene siniri etkilenmesi yüzde 0,59, dil siniri etkilenmesi yüzde 0,22 olarak bildiriliyor; karşılaştırmalı bir çalışmada tam çekimde yüzde 5,10 olan his bozukluğu bu teknikte yüzde 0,65'te kalmış. Bedeli var: hastaların yaklaşık yarısında kökler zamanla yer değiştiriyor, bazı serilerde bu oran daha da yüksek, ve yaklaşık yirmide birinde kalan kökler için ikinci bir işlem gerekiyor. Bu kararı kendi cerrahınızla, kendi filminize bakarak verin.

İmplant planlanıyorsa tomografiyle mesafenin belirlenmesi

Alt arka bölgeye implant düşünülüyorsa kanalın yeri üç boyutlu görüntüyle belirlenir ve implantın boyu ile konumu buna göre seçilir. Diş kaybı birden fazla dişe yayılmış ve tam ağız planı konuşuluyorsa ele aldığımız alan bu; elinizde panoramik röntgen ya da tomografi varsa formdan gönderin, tedaviyi yapacak hekim görüntüyü okur ve yirmi dört saat içinde yazarız. Bu bir ön değerlendirmedir, kesin karar muayene ve tomografiden sonra verilir.

Dürüst gerçekler

Aşağıdakileri baştan bilmeniz, hem beklentinizi hem de karar verme hızınızı doğru ayarlıyor.

Risk küçültülebilir, sıfırlanamaz

İyi planlanmış ve deneyimli ellerde yapılan bir cerrahide bile sinir etkilenmesi görülebiliyor. Hiçbir hekim bu riski tamamen ortadan kaldıramaz; verebileceği şey riski en aza indiren bir plan ve erken fark edildiğinde hızlı davranmaktır.

Kalıcı olabilir

Vakaların büyük çoğunluğu zamanla düzelse de küçük bir bölümü düzelmiyor. Yirmilik çekimlerinde kalıcı hâle gelen bölüm bildirilen serilerde yüzde 1,6'ya kadar çıkabiliyor. Bunu baştan söylemeyen bir hekim size iyilik yapmıyor.

Gecikme pencereyi daraltıyor

Cerrahi onarım düşünülecekse en uygun pencere ilk üç ile altı ay; dokuz ayı geçen yaralanmalarda sonuçlar belirgin biçimde kötüleşiyor. Beklemek bir karar olmalı, bir erteleme değil.

Ağrılı tip farklı bir tablo

His kaybının yerine yanıcı ya da ağrılı bir his geçmesi, sessiz bir uyuşmadan farklı yönetiliyor ve kendiliğinden düzelmesi daha az bekleniyor. Bu tabloda beklemek yerine erken yönlendirme isteyin.

İyileşme gerçekte nasıl seyrediyor

Aşağıdaki seyir genel bir çerçeve. Herkeste aynı hızda ilerlemez ve yaralanmanın ağırlığına göre değişir.

İlk günler ve haftalar
En hafif tabloda iletim geçici olarak durmuştur ve düzelme günler ile birkaç hafta içinde başlar. Bu dönemde yapılması gereken şey bildirmek, haritalamak ve dokuyu korumak.
İki ile altı ay
Orta ağırlıktaki tablolarda düzelme genellikle bu aralıkta ilerliyor. Etkilenen alanın küçülmesi ve karıncalanmanın artması olumlu işaretler.
Üç ay: karar noktası
Bu süre sonunda hiçbir düzelme yoksa uzman değerlendirmesi öneriliyor. Beklemeye devam etmek, cerrahi onarımın en uygun penceresini daraltıyor.
Altı ile dokuz ay
Cerrahi onarım için en uygun pencere üç ile altı ay arası kabul ediliyor; dokuz ayı geçen yaralanmalarda sonuçlar belirgin biçimde kötüleşiyor.
Bir yıl ve sonrası
Bu noktada tablo genellikle oturmuş kabul ediliyor. Kalan his kaybıyla yaşamayı kolaylaştıran yaklaşımlar ve ağrılı tip için ayrı tedavi seçenekleri konuşulur.

Bu durumlarda beklemeyin

İşlemden sonraki güne uyuşma kaldıysa. Anestezinin çözülmesi gereken süreyi aşan her uyuşma, hafif bile olsa aynı gün bildirilmeli.
Etkilenen alan haftalar içinde küçülmüyorsa. Değişmeyen bir tabloyu izlemek yerine yeniden değerlendirme ve görüntüleme isteyin.
Uyuşmanın yerini yanma ya da ağrı aldıysa. Ağrılı tip his bozukluğu farklı yönetiliyor; beklemeden yönlendirme isteyin.
Dil ya da dudakta ısırma yaraları oluşuyorsa. Hissiz doku kendini koruyamıyor. Tekrarlayan ısırık yaraları hem bakım hem koruma planı gerektiriyor.

Sık sorulanlar

Diş siniri yaralanması nasıl anlaşılır?

Anestezinin çözülmesi gereken süre geçtiği hâlde alt dudakta, çene ucunda ya da dilin bir yarısında his kaybı, karıncalanma veya dokunmanın tuhaf gelmesi sürüyorsa bu bir sinir etkilenmesini düşündürür. Ayırt edici olan şiddeti değil süresi ve keskin sınırlı olması. Kesin değerlendirme duyu testleri ve görüntülemeyle yapılır.

Yirmilik diş çekimi sonrası uyuşma ne kadar sürer?

Anesteziye bağlı uyuşma birkaç saat içinde çözülür. Bunu aşan uyuşma sinir etkilenmesini düşündürür ve çoğu vakada haftalar ile aylar içinde kademeli olarak düzelir. Üç ay sonunda hiçbir düzelme yoksa uzman değerlendirmesi önerilir.

Alt dudakta uyuşma geçmiyor, kalıcı mı olacak?

Büyük ihtimalle hayır, ama garanti verilemez. Yirmilik çekimlerinde kalıcı hâle gelen bölüm bildirilen serilerde yüzde 1,6'ya kadar çıkıyor; geri kalanı zamanla düzeliyor. Belirleyici olan yaralanmanın ağırlığı ve ne kadar erken değerlendirildiği. Etkilenen alanın haftalar içinde küçülmesi iyiye gidişin en somut işareti.

Yirmilik çekiminden önce tomografi şart mı?

Rutin olarak herkese değil. Yaygın yaklaşım, önce panoramik filme bakmak ve orada riski gösteren işaretlerden biri görüldüğünde üç boyutlu görüntüye geçmek. Bu işaretler kökle ilgili olanlar (kökün kararması, sapması, incelmesi, kök ucunun çatallanması) ve kanalla ilgili olanlar (kanalın sapması, daralması, beyaz çizgisinin kesintiye uğraması). Hekiminize filminizde bunlardan hangilerinin görüldüğünü sorabilirsiniz.

Koronektomi nedir, sinir riskini azaltır mı?

Dişin yalnız taç kısmının alınıp köklerinin kemik içinde bırakıldığı bir teknik. Derlemelerde bu teknikten sonra alt çene siniri etkilenmesi yüzde 0,59, dil siniri etkilenmesi yüzde 0,22 olarak bildiriliyor ve karşılaştırmalı bir çalışmada tam çekime göre belirgin biçimde düşük çıkıyor. Ama hastaların yaklaşık yarısında kökler zamanla yer değiştiriyor ve bir bölümünde ikinci bir işlem gerekiyor. Uygunluğuna kendi filminize bakan cerrah karar verir.

İmplant siniri yaralar mı?

Alt arka bölgeye yerleştirilen implantlarda bu risk var; bildirilen geçici etkilenme oranları yüzde 0 ile yüzde 24, kalıcı etkilenme yüzde 0 ile yüzde 11 aralığında değişiyor. Belirleyici olan implant ile kanal arasındaki mesafe: bir milimetrenin altına inildiğinde his bozukluğu belirgin biçimde artıyor, bir milimetrenin üzerinde incelenen vakalarda bildirilmemiş. Bu yüzden planlama ameliyat sırasında değil, tomografi üzerinde yapılır.

Kanal tedavisi siniri yaralayabilir mi?

Evet, alt arka dişlerde kökün ucu kanala yakınsa aşırı eğeleme ya da kullanılan kimyasalların ve dolgu materyalinin kanala taşması siniri etkileyebiliyor. Kanal tedavisinden sonra beklenen süreyi aşan bir uyuşma varsa, tedaviyi yapan hekime hemen bildirin ve kontrol filmi isteyin.

Ne zaman uzmana gitmem gerekiyor?

Üç ay sonunda hiçbir düzelme yoksa, his kaybının yerini yanıcı ya da ağrılı bir his aldıysa veya etkilenen alan haftalar içinde hiç küçülmüyorsa. Cerrahi onarım düşünülecekse en uygun pencere yaralanmadan sonraki üç ile altı ay; dokuz ayı geçtikten sonra sonuçlar belirgin biçimde kötüleşiyor.

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Kendi durumunuz için hangi seçenek gerçekçi, röntgeninize bakıp yazalım.

Değerlendirme iste

Sonraki adım

Röntgeninizi gönderin, seçenekleri birlikte konuşalım.

Tomografinizi ya da panoramik röntgeninizi paylaşın; hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğunu 24 saat içinde yazalım.

Değerlendirme iste