Burnumun tek tarafı tıkalı: bu diş kaynaklı olabilir mi?

Burun iki ayrı yarıdan oluşur ve normalde bu yarılar sırayla şişip açılır. Nezlede, alerjide ve hava değişiminde tıkanıklık genelde iki tarafı da tutar ya da taraf değiştirir. Tek tarafta sabitlenen, haftalarca aynı yerde duran tıkanıklık ise yapısal ya da yerleşik bir sebebi işaret eder. Erişkinde bu listenin başında septum eğriliği, konka büyümesi ve tek taraflı polip gelir. Çocuklarda buruna kaçmış bir yabancı cisim, her yaşta travma sonrası septum içinde biriken kan ve seyrek de olsa burun içi tümörler aynı tabloyu yapabilir.

Bu listede Türkçe kaynakların çoğunda hiç geçmeyen bir başlık var: diş kaynaklı sinüzit, tıp dilinde odontojenik sinüzit. Üst azı ve küçük azı dişlerinin kökleri maksiller sinüsün tabanına dayanır; aradaki kemik bazı kişilerde kağıt inceliğindedir. Kök ucunda yerleşen bir iltihap, ilerlemiş bir diş eti hastalığı, sinüse taşan bir kanal dolgusu, çekim sonrası kalan ağız sinüs açıklığı ya da sinüse giren bir implant bu tabakayı aşıp sinüsü enfekte edebilir. Sinüs tek taraflı tutulduğu için de burun tek taraftan tıkanır.

Payı küçük değil. Alanın kapsamlı bir derlemesi, kronik maksiller sinüzitlerin yüzde 25 ile 40 arasındaki bölümünün diş kaynaklı olduğunu, tomografide yalnızca tek taraflı maksiller sinüs dolgunluğu görülen olgularda ise bu oranın yüzde 45 ile 75 arasına çıktığını aktarıyor. Yani tek taraflı bir sinüs dolgunluğu karşısında diş kaynağını düşünmemek, olasılıkların yarısını baştan silmek anlamına geliyor.

Tabloyu asıl zorlaştıran şey, hastaların önemli bir bölümünün diş ağrısı yaşamaması. Alanın derlemelerinde olguların yüzde 29'a varan bölümünün belirgin diş ağrısı olmadan başvurduğu bildiriliyor; kaynak gösterdiğimiz state-of-the-art derleme de bu hastaların çoğunda diş ağrısı bulunmadığını yazıyor. Ölmüş bir diş ağrımaz; ağrımayan bir diş de hastanın aklına gelmez. Bu yüzden dişim ağrımıyor, o zaman diş olamaz cümlesi güvenilir bir eleme değil.

Koku, bu ayrımda elinizdeki en değerli ipucu. Diş kaynaklı sinüzitte tek taraflı irinli akıntı ve hastanın kendi burnunda duyduğu kötü koku tipiktir; belirti sıklıklarını derleyen bir çalışmada kötü koku ya da kötü tat bildiren hasta oranı yüzde 26 ile 48 arasında, burun tıkanıklığı yaklaşık yüzde 45, akıntı ise üçte iki olarak veriliyor. Şikayetlerin ortalama süresi ise aylarla ölçülüyor, derlemede ortanca değer altı ay olarak geçiyor. Aylardır tek taraflı ve kötü kokulu bir tıkanıklık taşıyorsanız bu tablo size uyuyor olabilir.

Buradaki en pratik bilgi görüntülemeyle ilgili. Sinüs tomografisi çekilmiş ve raporunda diş kaynağından söz edilmemiş olması dişleri aklamaz: aynı derleme, radyologların bu olgularda diş patolojisini vakaların yüzde 60 ile 70'inde gözden kaçırdığını, kök ucu iltihabına bağlı olguların yaklaşık yüzde 30'unda bu bulgunun tomografide çok silik olduğunu ya da hiç görülmediğini bildiriyor. Bu yüzden görüntüyü dişleri bilen bir gözün de okuması gerekiyor ve üst arka dişlerin sinüs tabanıyla ilişkisini en iyi gösteren tetkik konik ışınlı tomografi.

Tedavinin mantığı da buradan çıkıyor. Kaynak dişteyken yalnız burun spreyi ve antibiyotikle yürümek geçici bir rahatlama sağlıyor, tablo geri geliyor. Derleme, tedavi edilebilir bir diş patolojisi varken ağızdan antibiyotiğin tek başına etkisiz olduğunu ve zaman kazandıran bir ara adım sayılması gerektiğini, buna karşılık hem dişin hem sinüsün ele alındığı vakalarda düzelme oranının çok yüksek olduğunu belirtiyor. Yani doğru soru hangi hekim değil, iki hekimin birlikte çalışıp çalışmadığı.

Aşağıdaki iki liste tanı koymuyor, hangi hekimle başlamanın daha mantıklı olduğunu gösteriyor. Kesin ayrım muayene ve görüntülemeyle netleşiyor.

Diş kaynaklı sinüzitte tek bir kapı yok; işi bitiren şey iki alanın birlikte çalışması. Aşağıdaki sıra size hem zaman hem tekrar eden tedavi kaybettirmiyor.

1. 1

   Kulak burun boğaz muayenesi

   Tek taraflı tıkanıklıkta ilk adım burun içinin endoskopla görülmesi. Septum, konkalar, polip, yabancı cisim ve orta meatustan gelen irin burada değerlendiriliyor. Tek taraflı irin görülmesi kaynağın maksiller sinüs olduğunu güçlendiriyor.

2. 2

   Aynı taraftaki üst arka dişlerin değerlendirilmesi

   Kendi diş hekiminizden üst küçük azı ve azı dişlerinizin canlılık testiyle, perküsyonla ve cep ölçümüyle tek tek değerlendirilmesini isteyin. Ağrımayan bir diş de kaynak olabildiği için testi hastanın işaret ettiği dişle sınırlamamak gerekiyor.

3. 3

   Doğru görüntüleme

   Panoramik röntgen üst arka bölgede sinüs tabanıyla kök uçlarının ilişkisini yetersiz gösteriyor. Konik ışınlı tomografi kök ucundaki lezyonu, sinüs tabanının bütünlüğünü, sinüs içindeki yabancı cismi ve mukozanın kalınlaşmasını birlikte gösterdiği için bu tabloda tercih ediliyor.

4. 4

   Görüntünün dişleri bilen bir gözle okunması

   Sinüs tomografisi raporunda diş patolojisinden söz edilmemesi dişleri aklamıyor; derlemede bu bulgunun olguların büyük bölümünde gözden kaçtığı bildiriliyor. Filmi diş hekiminize de gösterin ve üst arka dişlerin kök uçlarına ayrıca bakılmasını isteyin.

5. 5

   Kaynağın tedavisi

   Kaynak diş bulunduğunda yol kanal tedavisi, kanal tedavisinin yenilenmesi, kök ucu cerrahisi ya da çekim oluyor. Sinüse kaçmış bir kök parçası veya dolgu maddesi varsa çıkarılması gerekiyor. Sinüs kendi başına tıkalı kaldıysa kulak burun boğaz hekimi aynı dönemde devreye giriyor.

6. 6

   Sonucun doğrulanması

   Tıkanıklığın ve kokunun geçtiğinin görülmesi tedavinin tuttuğunu gösteriyor. Şikayet sürüyorsa kaynak ya tam kaldırılmamıştır ya da ikinci bir sebep vardır; bu durumda değerlendirme baştan yapılıyor.

Tek taraflı tıkanıklığın tek bir tedavisi yok. Aşağıdakiler kaynağa göre ayrışan yollar.

Aşağıdakiler bu tabloda en sık yaşanan kayıplar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süre kaynağa göre değişiyor. Aşağıdaki aralıklar en sık karşılaşılan gidişatlar; sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. Basit sinüzitte ilk dört hafta

   NHS, sinüzitin çoğunlukla dört hafta içinde kendiliğinden geçtiğini, kendi kendine tedaviyle üç hafta sonunda düzelme olmazsa hekime başvurulması gerektiğini belirtiyor. Bu süreyi aşan tek taraflı bir tablo artık başka bir sebep aramayı gerektiriyor.

2. Kaynak diş tedavi edildikten sonra

   Kaynak ortadan kalktığında koku ve akıntıda belirgin düzelme genelde ilk haftalarda başlıyor. Uzun süredir kalınlaşmış sinüs mukozasının tamamen yatışması daha uzun sürebiliyor.

3. Diş ve sinüs birlikte ele alındığında

   Derlemede hem diş hem sinüs patolojisi birlikte tedavi edildiğinde düzelme oranının çok yüksek olduğu bildiriliyor. Yalnız bir tarafın tedavi edildiği vakalarda ise tablo tekrarlama eğilimi gösteriyor.