Ağızda mantar (pamukçuk): neden olur, neden tekrarlar?

Candida, sağlıklı ağızların çoğunda zaten bulunan bir maya. Hastalık yapması için dışarıdan gelmesi gerekmiyor; var olan dengenin bozulması yetiyor. Bu dengeyi bozan şeyler bellidir: uzun süren antibiyotik kullanımı, kortizon içeren nefes açıcı spreyler, tükürüğün azalması, kontrolsüz şeker hastalığı, bağışıklığı baskılayan tedaviler ve ağzın içinde mayaya korunaklı bir yüzey sunan protezler.

Klasik pamukçuk görüntüsü, dilde, yanak içinde ve damakta süt kesiği gibi duran, silindiğinde altından kızarmış ve hassas bir yüzey çıkan beyaz plaklardır. Yanında tat değişikliği, ağızda yanma, yemek yerken rahatsızlık ve ağız köşelerinde çatlama görülebilir. Bu görüntü tanınması en kolay olanıdır, ama protez kullananlarda en sık görülen biçim bu değildir.

Protez kullananlarda mantar çoğu zaman beyazlık olmadan, protezin oturduğu dokuda kızarıklık olarak çıkar. Adı protez stomatiti. Ayırt edici işaret şudur: kızarıklığın sınırı protezin sınırıyla neredeyse birebir örtüşür, protezin oturmadığı alan sağlıklı görünür. Protezi çıkarıp aynaya bakmadan bu görüntüyü fark etmek mümkün değildir.

Bu kızarıklığın klinikte kullanılan üç kademesi var. Newton adıyla anılan bu ayrımda birinci tip noktasal kızarıklıktır, dokuda dağınık kırmızı noktalar görülür. İkinci tip, protezin oturduğu alanı bütün olarak kaplayan yaygın kızarıklıktır. Üçüncü tipte doku pürtüklü, tanecikli bir görünüm alır. Birinci tipte sorumlu olan daha çok protezin bastığı noktalardaki tahriş; ikinci ve üçüncü tipte ise tablonun birden çok sebebi vardır ve yalnız ilaçla çözülmez.

Protez stomatitinin sinsi tarafı çoğu zaman ağrı yapmamasıdır. Hasta kendini iyi hisseder, şikâyeti yoktur ve tablo yalnızca protez çıkarıldığında görülür. Bu yüzden yıllarca fark edilmeden sürebilir. Protezini gece çıkarmayan bir kişide dokunun mayaya açık kaldığı süre yirmi dört saate çıkar; oksijenle temas etmeyen, nemli ve ılık bu alan mayanın çoğalması için elverişlidir.

Protez kullananlarda bu tablonun neden bu kadar yaygın olduğunu, hastaların özelliklerine bakan çalışmalar açıklıyor. Protezle ilişkili ağız mantarı olan hastaları inceleyen bir çalışmada hastaların büyük çoğunluğu protezle uyuyordu, yarısından fazlasında protez temizliği yetersizdi, üçte ikisinde tükürük azalmıştı. Aynı grupta hastaların üçte biri şeker hastasıydı ve protez kullanım süresi ortalama yirmi dokuz yıldı. Yani tablo çoğu zaman tek bir sebepten değil, üst üste binmiş alışkanlıklardan doğuyor.

Tekrarın asıl sebebi genelde şu: maya yalnız ağız dokusunda değil, protezin akrilik yüzeyinde de yaşıyor. Aynı çalışmada üretilen elli dört mayanın yarısı ağız mukozasından, yarısı protezin yüzeyinden geldi; yani protez, dokunun kendisi kadar taşıyıcıydı. Ağzı ilaçla tedavi edip protezi olduğu gibi geri takmak, tedaviyi yarım bırakmak anlamına geliyor; ilaç bittikten kısa süre sonra kızarıklık aynı yerde geri geliyor.

İkinci sık sebep, protezin artık oturmuyor olması. Kemik yıllar içinde küçüldükçe protez altında boşluk oluşur, protez konuşurken ve çiğnerken hareket eder, dokuyu tahriş eder. Tahriş olmuş doku mayaya daha açıktır ve protezin altına sıkışan yiyecek artığı mayaya besin sağlar. Protezin uyumu düzeltilmeden verilen ilaç, tabloyu geçici olarak bastırır ama sebebe dokunmaz.

Aşağıdaki ayrım kesin bir teşhis değil, ne zaman mantarı düşünmeniz ve ne zaman beklemeden hekime ya da doktorunuza görünmeniz gerektiğini gösteren bir çerçeve.

Aşağıdaki sıra, ağız mantarı düşünülen bir hastada izlenen değerlendirme adımlarını anlatıyor. Gideceğiniz yer diş hekiminiz ya da doktorunuz; bu sayfa muayenenin yerine geçmiyor.

1. 1

   Protez çıkarılarak muayene

   Protez ağızdayken damaktaki kızarıklık görülmez. Muayenenin ilk adımı protezin çıkarılması ve altındaki dokunun serbestçe incelenmesidir. Randevuya giderken protezinizi yanınıza alın, ağzınızdayken bırakın.

2. 2

   Kızarıklığın sınırı protezle örtüşüyor mu

   Kızarıklığın protezin oturduğu alanla sınırlı olup olmadığına bakılır. Sınır örtüşüyorsa tablo büyük olasılıkla protezle ilişkilidir ve tedavi de protezi kapsamak zorundadır.

3. 3

   Tetikleyici arama

   Kullandığınız ilaçlar, kortizon içeren nefes açıcı sprey, yakın zamanda alınan antibiyotik kürü, şeker düzeyiniz ve ağız kuruluğu yapan ilaçlar sorulur. Randevuya giderken kutuların fotoğrafını çekip götürmek bu adımı hızlandırır.

4. 4

   Protezin uyumu ve yaşı değerlendirilir

   Protez oturuyor mu, kenarları uzun mu, yıllar içinde altında boşluk oluşmuş mu, kaç yıllık: bunlar tedavi planını değiştirir. Uyum bozuksa besleme ya da yenileme, ilacın kendisi kadar önemlidir.

5. 5

   Tedavi ağza ve proteze birlikte uygulanır

   Hekimin önerdiği mantar ilacına protezin her gün fırçalanması, gece çıkarılıp uygun bir solüsyonda bekletilmesi eşlik eder. Bu iki adımdan biri eksik kalırsa tablo tekrarlar.

Aşağıdakiler birbirinin yerine geçmez; hangilerinin gerektiğine muayene karar verir ve çoğu hastada birkaçı birlikte uygulanır.

Ağız mantarı ağrı yapmadığı için kolayca ertelenir. Ertelemenin gerçekte neye mal olduğu şu maddelerde toplanıyor.

Aşağıdaki seyir, tedaviye başlanan ve sebebi de düzeltilen bir tablo için genel bir çerçeve. Sebep yerinde kalırsa süre değil, tekrar konuşulur.

1. İlk günler

   Yanma ve tat değişikliği genellikle ilk düzelen belirtiler oluyor. Kızarıklığın gerilemesi bunlardan daha yavaş ilerliyor.

2. Bir hafta

   Tedaviye başladıktan sonra bir hafta içinde hiçbir düzelme yoksa yeniden değerlendirme gerekiyor; tanı ya da düzeltilmemiş bir sebep gözden geçirilmeli.

3. İki hafta

   Protez stomatiti olan hastaların çoğu tedaviye başladıktan sonraki iki hafta içinde belirgin biçimde düzeliyor. Bu noktada protez alışkanlıklarının da değişmiş olması gerekir.

4. Sonraki aylar

   Asıl sınav tedaviden sonra: gece çıkarma ve günlük temizlik sürdürülmezse tablo aynı yerde geri geliyor. Tekrarlayan her dönem, protezin uyumunun yeniden bakılması için bir sebep.