Ağız kenarında çatlak: neden olur, neden tekrar tekrar açılır?

Ağız köşesi, üst ve alt dudağın birleştiği, derisi ince ve sürekli hareket eden bir bölge. Burada tükürük birikip kaldığında deri yumuşar, direnci düşer ve küçük çatlaklar açılır. Bu çatlaklar, ağızda zaten bulunan maya ve deride bulunan bakteriler için açık bir kapı oluşturur. Tablo bu yüzden tek bir mikropla değil, çoğu zaman ikisinin birlikte yerleşmesiyle ilerler.

Sayılar bunu açıkça gösteriyor. İncelenen vakaların büyük çoğunluğunda Candida mayası bulunuyor, ama mayanın tek başına sorumlu olduğu vakalar beşte bir ile yarısı arasında kalıyor. Vakaların önemli bir bölümünde Candida ile stafilokok bir arada saptanıyor, bir kısmında ise yalnız stafilokok ya da streptokok bulunuyor. Bunun pratik karşılığı şu: eczaneden alınan bir mantar kremi bazı hastalarda işe yarıyor, bazılarında hiç yaramıyor, çünkü tablodaki ikinci mikrop tedavisiz kalıyor.

Beslenmeyle ilgili eksiklikler gerçek bir sebep, ama tek sebep değil. Vakaların en fazla dörtte biri demir ya da B grubu vitamin eksikliğiyle ilişkilendiriliyor; B grubunda en çok B12, folat ve B2 anılıyor. Çinko eksikliği de ayrı bir beslenme riski olarak sayılıyor. Bu yüzden tekrarlayan bir çatlakta kan tahlili istemek mantıklı, ama tahlil normal çıktı diye sebep aramayı bırakmak yanlış olur; geriye kalan dörtte üçün sebebi başka yerdedir.

Bu sayfanın asıl anlatmak istediği sebep şu: köşede tükürüğün neden biriktiği. Ağzın kapandığı yükseklik, alt ve üst dişlerin birbirine değdiği noktayla belirlenir. Dişler yıllar içinde aşındıkça, arka dişler kaybedildikçe ya da protezin dişleri yassılaştıkça bu yükseklik azalır. Ağız kapandığında çene beklenenden fazla kapanır, yüzün alt üçte biri kısalır ve üst dudak alt dudağın üzerine sarkar. Köşede kalıcı bir kıvrım oluşur ve tükürük bu kıvrımın içinde tutulur.

Bu mekanizma protez kullananlarda neden bu kadar sık çatlak görüldüğünü de açıklıyor. Ağız köşesi çatlağı protez kullananlarda, genel topluma göre yaklaşık üç kat daha sık görülüyor ve bazı serilerde protez kullananların dörtte birinden fazlasında bu tablo bildiriliyor. Sebep protezin kendisi değil, protezin yüksekliğinin doğru ayarlanmamış ya da yıllar içinde aşınmış olması. Bir protez ortalama olarak yıllarca kullanılıyor; dişleri yassılaştıkça kapanış da sessizce çöküyor.

Kapanış çöktüğünde ağızdaki maya için de yol açılıyor. Protez kullananlarda damakta görülen mantar tablosu ile ağız köşesindeki çatlak sık sık birlikte bulunuyor; köşedeki yara çoğu zaman ağzın içindeki kaynağın dışarı taşmış hâli oluyor. Köşeye krem sürüp ağzın içine hiç bakmamak, tekrarın en sık sebeplerinden biri.

Bunların yanında tabloyu kolaylaştıran başka etkenler de var: ağız kuruluğu, kontrolsüz şeker hastalığı (tükürükteki şeker mayaya besin sağlıyor), dudak yalama alışkanlığı, ağızdan nefes alarak uyumak, tükürüğün fazla akması, sigara, bağışıklığı baskılayan tedaviler ve ağzı kurutan ilaçlar. Bunların çoğu tek başına çatlak yapmıyor, ama var olan bir kıvrımla birleştiğinde tabloyu sürekli hâle getiriyor.

Tekrar oranı bu yüzden yüksek. Altta yatan sebep düzeltilmeden yalnız kremle geçirilen vakaların büyük bölümünde yara yıllar içinde geri geliyor. Yani ağız kenarındaki çatlak için sorulması gereken soru, hangi kremin daha iyi olduğu değil, bu köşede tükürüğü tutan şeyin ne olduğu.

Aşağıdaki maddeler kesin bir teşhis vermiyor, sebebi hangi yönde aramanız gerektiğini gösteriyor. Ayna karşısında ağzınızı kapatıp köşelere bakmak bu ayrımın ilk adımı.

Tekrarlayan bir çatlakta amaç yarayı kapatmak değil, tükürüğü köşede tutan sebebi bulmak. Sıra genelde şöyle ilerliyor.

1. 1

   Köşenin ve ağız içinin birlikte incelenmesi

   Yalnız köşeye bakmak yetmiyor. Damak, dil, yanak içi ve protez kullanılıyorsa protezin altındaki doku da inceleniyor; ağız içindeki bir kaynak varsa köşedeki yara ondan besleniyor olabilir.

2. 2

   Kapanış yüksekliğinin değerlendirilmesi

   Ağız kapalıyken yüzün alt üçte birinin oranı, dudakların birbirine göre konumu ve köşedeki kıvrımın derinliği değerlendirilir. Arka dişlerin varlığı, aşınma miktarı ve protez kullanılıyorsa protezin yüksekliği bu değerlendirmenin parçası.

3. 3

   Tetikleyicilerin sorgulanması

   Dudak yalama alışkanlığı, ağızdan nefes alarak uyumak, ağız kuruluğu, sigara, şeker hastalığı ve kullandığınız ilaçlar soruluyor. Randevuya giderken ilaç kutularınızın fotoğrafını götürmek bu adımı kısaltıyor.

4. 4

   Gerekirse kan tahlili yönlendirmesi

   Tekrarlayan ya da inatçı vakalarda demir, B12, folat ve çinko düzeyleri için doktorunuza yönlendirme yapılabiliyor. Eksiklik bulunursa tedavisini doktorunuz planlıyor.

5. 5

   Tedavinin iki ayaklı planlanması

   Bir yanda köşedeki mikrop tablosunun tedavisi, diğer yanda tükürüğü orada tutan sebebin düzeltilmesi. İkincisi yapılmazsa birincisi geçici kalıyor; tedaviden iki hafta sonra kontrol bu yüzden planın parçası.

Aşağıdakiler sırayla değil, sebebe göre seçiliyor. Çoğu hastada bir yerel tedavi ile bir sebep düzeltmesi birlikte gerekiyor.

Ağız köşesi çatlağı küçük bir sorun gibi görünür, bu yüzden çoğu kişi yıllarca aynı döngüde kalır. Eksik kalanlar şunlar.

Aşağıdaki seyir, tedaviye başlanan ve sebebi de ele alınan bir çatlak için genel bir çerçeve.

1. İlk günler

   Yanma ve gerginlik genellikle ilk azalan şikâyetler oluyor. Ağzınızı geniş açtığınızda çatlağın tekrar yırtılması bu dönemde sık; ısırık büyüklüğünü küçültmek işe yarıyor.

2. Bir hafta

   Kızarıklık ve kabuklanma azalmaya başlıyor. Hiç değişiklik yoksa tedavinin tabloya uymadığı düşünülmeli, kendi başınıza ürün değiştirmek yerine hekiminize bildirin.

3. İki hafta

   Yerel tedavilerin sonucu genellikle bu süre sonunda değerlendiriliyor. Kontrol randevusunun amacı iyileşmeyi görmek kadar, tekrarı hazırlayan sebebin düzelip düzelmediğini konuşmak.

4. Sonraki aylar

   Asıl belirleyici dönem burası. Kapanış yüksekliği, protezin durumu ya da beslenmeyle ilgili eksiklik ele alınmadıysa yara çoğu hastada geri geliyor. Tekrarlayan her dönem, sebebin hâlâ yerinde olduğunun işareti.