Hipodonti ve oligodonti: doğuştan eksik dişte tüm ağız planı nasıl kurulur?

Doğuştan eksik diş, sonradan kaybedilmiş bir diş değildir; o dişin tomurcuğu hiç oluşmamıştır. Güncel sınıflama üç başlık kullanıyor. Yirmilik dişler sayım dışı bırakıldığında altıdan az kalıcı dişin eksikliğine hipodonti, altı ve daha fazla dişin eksikliğine oligodonti, dişlerin hiçbirinin gelişmemesine anodonti deniyor. Yirmilik dişlerin ayrı tutulmasının sebebi sıklıkları: bir derlemede yirmilik diş eksikliği %22,6, Asya toplumlarında %29,7 olarak veriliyor. Yani yirmilik dişi olmayan biri kural dışı sayılmıyor.

Yirmilik dişler dışarıda bırakıldığında kalıcı dişlerde eksiklik sıklığı çalışmalar arasında %2,6 ile %11,3 arasında değişiyor. Beyaz toplumlarda yapılan bir meta analiz Avrupa için erkeklerde %4,6 ve kadınlarda %6,3, Avustralya için %5,5 ve %7,6, Kuzey Amerika için %3,2 ve %4,6 veriyor. Kadınlarda sıklık erkeklerin 1,37 katı. En sık eksik olan diş alt ikinci küçük azı; onu üst yan kesici ve üst ikinci küçük azı izliyor. Eksikliğin tek taraflı olması çift taraflıdan daha yaygın, ama üst yan kesicide tersi geçerli.

Aynı meta analiz, doğuştan eksik dişi olan kişilerin %83'ünde yalnızca bir ya da iki dişin eksik olduğunu bildiriyor. Tablonun ağır ucu göründüğünden dar bir grubu ilgilendiriyor: bir sendromun eşlik etmediği oligodonti için verilen oran %0,14, yani binde bir buçuk dolayında. Bu yazının odağı o dar uç. Bir boşluğun kapatılmasından çok, ağzın bütününün yeniden kurulması gereken durumlardan söz ediyoruz.

Sebep büyük ölçüde genetik. Bugün en çok adı geçen genler EDA, MSX1, WNT10A ve PAX9; bunlara TSPEAR, LRP6, PITX2 ve GREM2 gibi başkaları ekleniyor. Aynı gen bazı ailelerde yalnız diş eksikliğine yol açarken bazılarında bir sendroma eşlik edebiliyor. Bu yüzden diş eksikliğinin tek başına mı olduğu, yoksa bir sendromun parçası mı olduğu her zaman net ayrılamıyor. Yine de diş eksikliğinin sendroma eşlik etmeyen biçimi en sık görülen biçim.

Sendromlar arasında diş hekimliğini en çok ilgilendiren başlık ektodermal displazi. Hipohidrotik ektodermal displazi, saçın seyrek olması, terlemenin belirgin biçimde azalması ve dişlerin eksikliği üçlüsüyle tanımlanıyor. Terleme yetersiz olduğu için sıcakta vücut ısısı yükselebiliyor; bu, ağızdan önce gelen bir güvenlik başlığı. Ağızda az sayıda, çoğu zaman biçimi bozuk ve uçları sivri diş, ortalamadan geç sürerek çıkıyor. Tablo EDA geni üzerinden X'e bağlı geçiyor; EDAR, EDARADD ve WNT10A üzerinden çekinik ya da baskın kalıtım da bildiriliyor.

Bir sendrom varsa plan yalnızca diş planı olmaktan çıkıyor. Hipohidrotik ektodermal displazi için yazılan bakım önerileri diş muayenesinin bir yaşında başlamasını ve altı ile on iki ayda bir tekrarlanmasını, uçları sivri dişlerin şekillendirilmesini, gerektiğinde ortodontiyi, protezlerin büyümeye göre ve çoğu zaman iki buçuk yılda bir yenilenmesini içeriyor. Çiğneme ve yutma zorluğu varsa beslenme danışmanlığı da listede. Yani tedavi, çocuklukta başlayan bir izlem programına dönüşüyor.

Çene kemiğinin neden az geliştiği sorusunun cevabı gelişimde saklı. Alveol kemiği, çenenin taban kemiğinden farklı olarak süren dişle birlikte oluşan bir yapı. Dişin hiç gelişmediği yerde o kemik de hiç oluşmuyor. Konuyu inceleyen sistematik derleme bunu açıkça yazıyor: doğuştan diş eksikliği olan bir bölge, dişini sonradan kaybetmiş bir hastanın implant bölgesine benzemez; genişlik ve çoğu zaman yükseklik baştan eksiktir ve o kemik orada hiç bulunmamıştır. Kemik eklemenin bu hastalarda neden kural dışı değil olağan bir adım olduğu buradan geliyor.

İkinci gerekçe büyüme. Kemiğe kaynamış bir implant, çevresindeki çene büyürken olduğu yerde kalır ve yıllar içinde komşu dişlerin çiğneme hizasının altına düşebilir. Aynı derleme, çocuklukta üst kesici bölgesine yerleştirilen implantlarda sonradan gelişen yaklaşık 1 milimetrelik bir geri kalmayı sorun olarak kaydediyor; tek tek bildirilen olgularda bu 2,2 milimetreye kadar çıkmış. Bu yüzden kalıcı çözüm için büyümenin tamamlanması bekleniyor.

Aşağıdaki ayrım, bu bilgilerin hangi yaşta ve hangi durumda kimi ilgilendirdiğini gösteriyor. Hiçbiri muayenenin ve kendi hekiminizin değerlendirmesinin yerine geçmez.

Aşağıdaki sıra genel bir çerçeve. Kaç dişin eksik olduğuna, bir sendromun eşlik edip etmediğine ve büyümenin nerede olduğuna göre değişir.

1. 1

   Erken tanı ve envanter

   Eksiklik çoğu zaman süt dişlerinin değiştiği dönemde fark edilir: süt dişi düşmez ya da düşer, yerine yenisi gelmez. Röntgende hangi tomurcukların bulunduğu sayılır. Ektodermal displazide bakım önerileri diş muayenesinin bir yaşında başlamasını, sonra altı ile on iki ayda bir tekrarlanmasını istiyor.

2. 2

   Büyüme çağında işlevi ayakta tutmak

   Bu dönemde amaç, çocuğun yaşına uygun biçimde çiğneyip konuşabilmesi ve görünümünün korunması. Ektodermal displazi derlemesinde 2 ile 17 yaş arasında hareketli tam ya da bölümlü protezler standart görünüyor; çene başına altıdan fazla diş varsa yapıştırma köprüler de kullanılıyor. Protezler çocuk büyüdükçe yenileniyor, çoğu zaman iki buçuk yılda bir.

3. 3

   Ortodontinin kararı

   Boşluk kapatılacak mı, yoksa doğru genişlikte açılıp ileride doldurulmak üzere korunacak mı? Bu karar sonraki her adımı belirliyor. Boşluğu açık tutmanın da bir bedeli var: alanın derlemesi, ileride implant için korunan ya da ortodontiyle açılan boşlukta alveol kemiğinin hem yükseklik hem kalınlık olarak zamanla eriyebildiğini yazıyor.

4. 4

   Ara dönemin seçenekleri

   Süt dişinin korunması ve uygun olgularda dişin ağız içinde başka bir yere nakli, büyüme sürerken öne çıkıyor. Derlemede nakledilen dişlerin sağkalımı %94,4 ve yıllık başarısızlık oranı %1,061; korunan süt dişlerinde %89,6 ve %0,908. İkisi de implantın yıllık başarısızlık oranının (%3,317) altında. Bu karşılaştırmayı temkinli okumak gerekiyor: derlemenin kendisi grupların takip sürelerinin eşit olmadığını ve farkın bir bölümünün buradan gelebileceğini yazıyor.

5. 5

   Büyümenin tamamlanması

   Kalıcı çözüme geçmek için iskelet gelişiminin bittiğinin gösterilmesi gerekiyor; bu izlemi ortodontist yapar. Neden beklendiği sayılarda da görülüyor: derlemede implant sağkalımı 13 yaşın altındaki çocuklarda %72,4, 18 yaşın altındaki ergenlerde %93,0, erişkinlerde %97,4.

6. 6

   Erişkinlikte kalıcı kurgu

   Seçim ağzın bütününe göre yapılır: kalan dişlerin durumu, kemiğin genişliği ve yüksekliği, karşı çenede ne olduğu. Literatürde erişkin ektodermal displazi hastalarında çene başına sekize kadar implantla sabit ya da hareketli kurgular bildiriliyor. Büyümesi tamamlanmış ve ağzında çok sayıda diş eksik olan bir erişkinseniz, bugünkü tablonuzun sabit bir çözüme uyup uymadığını üç boyutlu görüntüyü gören hekim söyler; başvuru formundan yazarsanız klinik ekip sizi arayıp durumunuzu dinler.

Aşağıdaki oranlar doğuştan eksik dişi olan hastaları inceleyen bir sistematik derlemeden geliyor. Derlemedeki çalışmaların çoğu geriye dönük ve takip süreleri farklı; bu yüzden sayılar kesin bir sıralama vermiyor, yalnız bir büyüklük fikri veriyor.

Bu tabloda işler çoğu zaman zamanlama kaydığında bozuluyor. Öne çıkan altı başlık şunlar.

Doğuştan eksik dişte tedavi bir olay değil bir program. Aşağıdaki aralıklar genel çerçeve; kişiye ve tabloya göre değişir.

1. Çocukluk ve ergenlik

   Ektodermal displazi için yazılan öneriler diş muayenesinin altı ile on iki ayda bir tekrarlanmasını istiyor. Protezler büyümeye göre yenileniyor, çoğu zaman iki buçuk yılda bir. Bu dönemde ölçü alıp protezi yenilemek planın olağan bir parçası.

2. Büyümenin bitişi civarı

   Kalıcı kurgunun ilk kez ciddi biçimde konuşulduğu dönem. Ortodontinin bitmiş olması, kemiğin üç boyutlu görüntüyle ölçülmesi ve kalan dişlerin tek tek değerlendirilmesi bu aşamada yapılıyor.

3. Kalıcı kurgudan sonraki ilk yıl

   Yeni bir çiğneme düzenine alışma, konuşmanın oturması ve temizlik alışkanlığının kurulması bu döneme denk geliyor. Başlangıç ölçümleri ve filmleri bu yıl içinde alınır; sonraki yılların karşılaştırma zemini bunlar oluyor.

4. Sonraki yıllar

   On yıldan uzun izlenen oligodonti hastalarında implant çevresi iltihabı sık bulundu. Bu yüzden takip sağkalım haberiyle bitmiyor; diş eti ölçümleri ve kemik seviyesi düzenli aralıklarla tekrarlanıyor.

Doğuştan eksik dişte planın ağırlığı, eksik diş sayısına ve kemiğe göre çok değişiyor. Başlıca etkenler şunlar:

Kaç diş eksik ve hangi çenede

Bir çenede birkaç boşluk ile iki çenenin birden boş olması aynı iş değil. Karşı çenede ne olduğu da planı belirler.

Kemik eklenmesi gerekiyor mu

Doğuştan eksik diş bölgesinde kemik baştan dar olabiliyor. Ek işlem gerekip gerekmediği ancak üç boyutlu görüntüyle anlaşılır ve planın hem süresini hem kapsamını değiştirir.

Ortodontinin rolü ve süresi

Boşlukların kapatılması ya da doğru genişlikte açılması aylar süren bir iş. Kalıcı kurgudan önce tamamlanması gerekir.

Yenileme ve takip

Uzun takipli çalışmalar protezlerin yenilenmesi de dahil sürekli bakım ihtiyacını gösteriyor. Takibin sıklığı ve kapsamı baştan konuşulmalı.