Skąd biorą się trzaski i blokowanie się stawu skroniowo-żuchwowego?

Staw skroniowo-żuchwowy leży mniej więcej centymetr przed otworem ucha; to jeden z dwóch stawów łączących żuchwę z czaszką. Stany obejmujące ten staw i poruszające nim mięśnie żucia mają wspólną nazwę: zaburzenia skroniowo-żuchwowe (TMD). Dźwięki, ból i ograniczenie ruchu to różne objawy tej grupy; nie zawsze występują razem i każdy ma inną wagę.

Kliknięcie albo trzask powstaje w chwili, gdy krążek wewnątrz stawu i głowa stawowa przesuwają się względem siebie podczas ruchu. Jeśli nie ma bólu, usta otwierają się na normalną szerokość, a żuchwa nie zbacza w bok, dentyści zwykle nie uznają tego dźwięku za oznakę pilnego problemu; u wielu osób utrzymuje się latami, nie powodując żadnych innych kłopotów. Obserwować trzeba nie sam dźwięk, tylko to, czy dołączają do niego ból albo ograniczenie ruchu.

Zablokowanie może mieć dwie różne postacie. W części przypadków krążek wewnątrz stawu przesuwa się do przodu i blokuje otwieranie żuchwy; od pewnego momentu nie da się otworzyć ust szerzej. W innych przypadkach jest odwrotnie: po szerokim otwarciu żuchwa nie daje się zamknąć; to jedna z postaci zwichnięcia żuchwy. Jeśli żadna z nich nie ustępuje sama w ciągu kilku minut, wymaga oceny tego samego dnia.

Najbardziej znaną przyczyną porannego bólu szczęki jest nieuświadomione zaciskanie albo zgrzytanie zębami we śnie. Przez całą noc mięśnie żucia raz po raz dźwigają obciążenie, z jakim przy zwykłym żuciu nigdy się nie spotykają; po przebudzeniu szczęka jest zmęczona, skronie tkliwe, czasem dołącza ból głowy. W miarę upływu dnia, gdy mięśnie się rozluźniają, ból zwykle słabnie. Spłaszczenie powierzchni zębów oraz nietypowo pękające wypełnienia i korony to ślady tego nawyku w jamie ustnej.

Brakujące albo nadmiernie starte zęby przyczyniają się do tego obrazu z innej strony. Gdy brakuje zębów bocznych albo starcie postępuje, wysokość zgryzu się obniża, a żuchwa przy zamykaniu musi przesuwać się bardziej w górę i do tyłu, niż powinna. To zmienione położenie dodatkowo obciąża staw skroniowo-żuchwowy i otaczające go mięśnie; z czasem dźwięki i ból mogą się nasilać.

Najczęstszy błąd w domu to celowe strzelanie stawem albo ciągłe żucie gumy, żeby staw rozluźnić; oba nawyki zamiast zmniejszać obciążenie stawu, zwiększają je. Innym błędem jest próba siłowego otwarcia zablokowanej żuchwy; może to przesunąć krążek jeszcze dalej.

Większość takich przypadków poprawia się sama przy odrobinie cierpliwości i prostych środkach. Jeśli jednak zablokowanie się powtarza, żuchwa trwale zbacza w jedną stronę albo ból utrzymuje się mimo upływu tygodni, potrzebne są badanie obrazowe i ocena specjalisty; odkładanie tego kroku niczego nie daje.

Punkty z pierwszej listy opisują obraz, który zwykle mija sam albo po prostym środku, a punkty z drugiej listy obraz, który trzeba ocenić tego samego dnia albo w krótkim czasie.

Z dźwiękami i zablokowaniem stawu skroniowo-żuchwowego idzie się do dentysty; w razie potrzeby kieruje on do chirurga szczękowo-twarzowego albo fizjoterapeuty. Ta strona nie zastępuje badania.

1. 1

   Wywiad

   Lekarz pyta, kiedy zaczęły się dźwięki, czy jest ból, czy nasila się rano czy wieczorem, czy trwa u ciebie stresujący okres i czy masz nawyk zaciskania zębów.

2. 2

   Pomiar rozwarcia ust i badanie palpacyjne

   Mierzy się, na ile milimetrów otwierają się usta, a naciskając palcami na staw oraz na mięśnie skroni i policzków, szuka się tkliwych punktów.

3. 3

   Ocena zgryzu i starcia zębów

   Sprawdza się, jak zęby stykają się przy zamknięciu, czy powierzchnie żujące są spłaszczone i czy brakuje zębów; to pokazuje, czy zmieniła się wysokość zgryzu.

4. 4

   W razie potrzeby badanie obrazowe

   Jeśli zablokowanie się powtarza albo wyniki nie są jednoznaczne, położenie krążka wewnątrz stawu można ocenić w rezonansie magnetycznym; zwykłe zdjęcie RTG albo pantomogram pokazują tylko struktury kostne.

5. 5

   Wnioski i skierowanie

   Zależnie od wyników w grę może wejść szyna relaksacyjna, fizjoterapia, radzenie sobie ze stresem albo uzupełnienie brakujących zębów. O operacji rozmawia się tylko wtedy, gdy inne metody nie wystarczą.

Ta dolegliwość nie ma jednego leczenia; postępowanie zależy od tego, co wysuwa się na pierwszy plan: dźwięk, zablokowanie czy zaciskanie.

Poniższe punkty pokazują, co w rzeczywistości pogarszają częste błędy przy tej dolegliwości.

Czas zależy od obrazu i zwykle liczy się go nie w dniach, tylko w tygodniach.

1. Pierwsze dwa tygodnie

   Miękka dieta, unikanie bardzo szerokiego otwierania ust (ziewanie, duże kęsy) i ciepłe okłady mogą w tym czasie wyraźnie zmniejszyć ból. Jeśli ten czas nie przynosi wystarczającej ulgi, trzeba się zgłosić na ocenę.

2. Kilka tygodni z szyną relaksacyjną

   Poranny ból związany z zaciskaniem zębów przy stosowaniu szyny relaksacyjnej wyraźnie słabnie w ciągu kilku tygodni; poranne zmęczenie szczęki to zwykle objaw, który ustępuje najpóźniej.

3. Po zablokowaniu w pozycji zamkniętej

   Po ręcznym odblokowaniu ból i tkliwość mogą utrzymywać się kilka dni; dalsza miękka dieta w tym okresie zmniejsza ryzyko ponownego zablokowania.

4. Po uzupełnieniu brakujących zębów

   Zmniejszenie obciążenia stawu po odbudowie wysokości zgryzu wymaga czasu; zmiana dźwięków i bólu jest widoczna stopniowo, w ciągu tygodni.

Większość przypadków prowadzi się szyną relaksacyjną i prostymi środkami, więc koszt zwykle pozostaje ograniczony; zakres rośnie, gdy w grę wchodzi badanie obrazowe albo uzupełnienie brakujących zębów. Wyznaczają go te elementy:

Czy potrzebne jest badanie obrazowe

W prostych przypadkach badanie obrazowe nie jest potrzebne; jeśli zablokowanie się powtarza, w grę wchodzi rezonans magnetyczny.

Rodzaj szyny relaksacyjnej

Szyna wykonana indywidualnie na podstawie wycisku i szyna gotowa różnią się kosztem i działaniem.

Czy są brakujące albo starte zęby

Jeśli trzeba odbudować wysokość zgryzu, oznacza to plan szerszy niż sama szyna relaksacyjna.

Czy potrzebna jest fizjoterapia

U części pacjentów oprócz leczenia stomatologicznego do procesu dochodzą też sesje fizjoterapii.