Czarna plamka na zębie: próchnica czy przebarwienie?

Przebarwienia zębów dzielą się na dwie główne grupy. Cleveland Clinic pisze, że przebarwienia zewnętrzne dotyczą szkliwa, czyli najbardziej zewnętrznej warstwy zęba, i pochodzą zwykle z jedzenia i napojów, a przebarwienia wewnętrzne zaczynają się we wnętrzu zęba, w warstwie pod szkliwem (zębinie), i wiążą się z przyczynami takimi jak uraz czy niektóre leki. Czarna plamka może należeć do każdej z tych grup, dlatego pierwsze pytanie brzmi: czy plamka jest na powierzchni, czy w środku zęba.

Główne źródła przebarwień powierzchownych są znane. Cleveland Clinic wymienia ciemne pokarmy i napoje, takie jak kawa, herbata, czerwone wino i sos sojowy, papierosy i tytoń oraz niedostateczną higienę jamy ustnej; zaznacza, że przebarwienia osadzają się na płytce nazębnej, a jeśli płytka nie jest usuwana regularnym szczotkowaniem i nitkowaniem, przebarwienie się nasila. Brązowe plamy łączy zwykle z paleniem i tytoniem.

Czarno może wyglądać także kamień nazębny. Cleveland Clinic pisze, że kamień przejmuje kolor jedzenia i napojów i u osób pijących herbatę, kawę albo czerwone wino może czernieć, a kamień poddziąsłowy wywołuje krwawienie i zmieszany z krwią staje się czarny. Do tego obrazu pasuje twardy, chropowaty, ciemny osad na wewnętrznej stronie dolnych zębów przednich albo przy brzegu dziąsła, którego szczoteczka nie usuwa. Kamienia nie zeskrobuje się w domu; usuwa go dentysta podczas oczyszczania zębów.

Jest jeszcze cienka czarna linia, widoczna zwłaszcza u dzieci i u części dorosłych, ułożona z kropek wzdłuż części zębów przy dziąśle. Nazywa się ją czarnym przebarwieniem zewnętrznym (black stain). Ciekawe jest to, że wiąże się ono z próchnicą odwrotnie: w metaanalizie łączącej 14 badań u dzieci z czarnym przebarwieniem prawdopodobieństwo rozwoju próchnicy było niższe (iloraz szans 0,67). Autorzy podkreślają, że nie wiadomo, czy przebarwienie chroni, czy raczej flora bakteryjna jamy ustnej dzieci o z natury niskim ryzyku próchnicy sprzyja bakteriom, które je tworzą. Inna metaanaliza, oparta na badaniach przekrojowych, doszła do podobnego wniosku. Tego przebarwienia nie usuwa szczoteczka, usuwa je dentysta podczas oczyszczania, ale często wraca.

Z próchnicą jest inaczej. NHS pisze, że na początku może nie dawać żadnych objawów, a w miarę postępu powoduje ból zęba, ostry ból przy ciepłym, zimnym albo słodkim oraz białe, brązowe lub czarne plamy na zębie. Cleveland Clinic zaznacza, że czarne plamy na zębach wskazują zwykle obszary zaawansowanej próchnicy, a małe ubytki razem z brązowymi plamami najpewniej oznaczają nieleczoną próchnicę. MSD Manuals opisuje, że głębokie i wąskie bruzdy zębów trzonowych dają schronienie bakteriom, nie dają się oczyścić i dlatego sprzyjają próchnicy.

Tu pojawia się kluczowe rozróżnienie: nie każda ciemna próchnica jest aktywna. W Międzynarodowym Systemie Klasyfikacji i Postępowania z Próchnicą (ICCMS) powierzchnię próchnicy aktywnej opisuje się jako białawą albo żółtawą, matową i chropowatą, a próchnicy zatrzymanej (nieaktywnej) jako białawą, brązową albo czarną, błyszczącą i twardą. W ubytkach sięgających zębiny zębina próchnicy aktywnej jest miękka albo skórzasta, a zatrzymanej błyszcząca i twarda. Ciemny kolor sam w sobie nie oznacza więc, że próchnica postępuje; czasem to ślad próchnicy, która zatrzymała się przed laty i stwardniała po poprawie higieny.

To rozróżnienie ma praktyczne skutki. W pracy opisującej kryteria Nyvad wykazano, że aktywne zmiany próchnicowe bez ubytku częściej przechodzą w ubytek albo wymagają wypełnienia niż zmiany nieaktywne. W badaniu tej samej grupy z 1999 roku zgodność między przeszkolonymi lekarzami była wysoka, ale 81,6% błędnych klasyfikacji dotyczyło zmian, które nie utworzyły jeszcze ubytku. Oznacza to, że przy wczesnych plamkach ocena wzrokowa jest najtrudniejsza; dlatego tak ważne są RTG i obserwacja.

Ząb mogą przyciemniać także metale i leki. Cleveland Clinic pisze, że srebrne wypełnienia amalgamatowe mogą nadawać zębowi szarawy odcień, a leczenie kanałowe czasem powoduje przebarwienie. MSD Manuals zaznacza, że diaminofluorek srebra (SDF), stosowany do zatrzymywania próchnicy, trwale barwi zmieniony próchnicowo obszar na czarno, dlatego używa się go głównie w zębach mlecznych. Jeśli twoje dziecko miało taki zabieg, powstała czerń jest spodziewanym efektem.

Na koniec ciemnienie nie plamki, tylko całego zęba. Cleveland Clinic pisze, że szare przebarwienie może wskazywać na obumarcie nerwu w zębie i że może to być skutek urazu. Jeśli pojedynczy ząb przedni w ciągu kilku tygodni albo miesięcy staje się szary lub ciemny, zwłaszcza gdy kiedyś doznał urazu, to sytuacja zupełnie inna niż przebarwienie powierzchowne i wymaga oceny testami żywotności.

Sytuacje z pierwszej listy zwykle nie są pilne; jeśli jednak podejrzewasz próchnicę, NHS radzi pokazać się dentyście, nie czekając na termin kontroli. Jeśli pasuje do ciebie punkt z drugiej listy, przyspiesz wizytę.

Pierwsze trzy kroki możesz zrobić w domu, resztę u dentysty. To, co zrobisz w domu, nie jest diagnozą, ale pozwala jasno opisać problem na wizycie.

1. 1

   Sprawdź miejsce

   Przy lustrze i dobrym świetle zobacz, gdzie jest plamka. Linia wzdłuż brzegu dziąsła na wielu zębach pasuje do przebarwienia albo kamienia; ciemny obszar w bruździe powierzchni żującej jednego zęba trzonowego albo między dwoma zębami bardziej do próchnicy.

2. 2

   Umyj zęby i spójrz jeszcze raz

   Dokładnie wyszczotkuj zęby i spójrz ponownie. Świeże przebarwienie osadzone na płytce może się zmniejszyć; plamka, która w ogóle się nie zmienia, to kamień, mocno przylegające przebarwienie albo kolor pochodzący z wnętrza zęba. Nie zeskrobuj jej twardym przedmiotem, igłą ani paznokciem.

3. 3

   Zanotuj objawy

   Ból przy słodkim, ciepłym albo zimnym, ból przy żuciu, zaczepiająca nitka, to, czy plamka urosła w ostatnich miesiącach, i to, czy ząb doznał kiedyś urazu, to informacje, które przekażesz lekarzowi.

4. 4

   Ocena wzrokowa i dotykowa w gabinecie

   Po oczyszczeniu i osuszeniu zęba ocenia się kolor, połysk i powierzchnię plamki; lekko dotykając jej tępym zgłębnikiem, sprawdza się, czy powierzchnia jest twarda, czy miękka. W szkliwie próchnica aktywna jest matowa i chropowata, a zatrzymana błyszcząca i twarda; jeśli ubytek sięga zębiny, zębina próchnicy aktywnej jest miękka albo skórzasta, a zatrzymanej twarda.

5. 5

   RTG

   MSD Manuals pisze, że zdjęcie RTG nadal jest najważniejszym narzędziem do wykrywania próchnicy, określania jej głębokości i widzenia próchnicy pod starymi wypełnieniami. Tylko RTG pokaże, jak rozległa próchnica kryje się pod małą czarną kropką.

6. 6

   W razie potrzeby testy żywotności

   Jeśli ściemniał cały ząb, sprawdza się jego reakcję na zimno i wrażliwość na lekkie opukiwanie, a wierzchołek korzenia ocenia na RTG. To, czy nerw jest żywy, wyznacza kierunek leczenia.

Nie ma jednego leczenia czarnej plamki; postępowanie zależy od jej źródła.

Poniżej błędne decyzje, które przy tej dolegliwości zdarzają się często. Piszemy o nich po to, żebyś niezależnie od tego, do jakiego lekarza pójdziesz, umiał zadać właściwe pytania.

Czas zależy od źródła plamki. Poniższy przebieg to ogólne ramy; pierwszeństwo ma plan lekarza, który cię badał.

1. Po oczyszczeniu

   Przebarwienia powierzchowne i kamień usuwa się na tej samej wizycie. Czarna linia i przebarwienia od kawy czy herbaty mogą z czasem wrócić; regularne oczyszczanie i zmiana nawyków zmniejszają nawroty.

2. Przy próchnicy początkowej

   Po zastosowaniu fluoru plamkę ocenia się ponownie na kontrolach. Plamka, która stwardniała i nabrała połysku, uznawana jest za zatrzymaną; plamka, która się powiększa albo mięknie, kwalifikuje się do wypełnienia.

3. Po wypełnieniu

   Zapytaj lekarza, jak długo może utrzymywać się nadwrażliwość po wypełnieniu. Jeśli nadwrażliwość narasta, przechodzi w pulsujący ból albo ból budzący w nocy, wróć do dentysty.

4. Regularne kontrole

   MSD Manuals zaleca kontrole co 3–12 miesięcy, zależnie od ryzyka próchnicy. NHS chce, żeby nawet osoby bez żadnych dolegliwości chodziły na kontrolę co najmniej raz na 2 lata, a osoby poniżej 18. roku życia raz w roku.

Nie podajemy tu jednej kwoty, bo za czarną plamką może stać jednorazowe oczyszczanie, ale też próchnica wymagająca wypełnienia, leczenia kanałowego albo korony. Zakres wyznaczają następujące pozycje:

Źródło plamki

Przebarwienie powierzchowne, kamień, próchnica zatrzymana, próchnica aktywna i obumarcie nerwu to zupełnie różne drogi.

Głębokość próchnicy

Próchnicę ograniczoną do szkliwa prowadzi się fluorem i obserwacją, sięgającą zębiny wypełnieniem, a tę, która dotarła do nerwu, leczeniem kanałowym.

Liczba zajętych zębów

Plamka na jednym zębie i próchnica rozsiana na wiele zębów wymagają planowania w zupełnie innej skali.

Potrzeba korekty koloru

Wybielanie, wypełnienie w kolorze zęba albo licówka na zębach przednich to osobne pozycje.