Skąd bierze się ból dziąsła i jak go złagodzić?

Za bólem dziąsła stoi jeden z trzech mechanizmów: tkanka jest w stanie zapalnym, coś ją uciska albo rozwija się zakażenie. Źródło rozpoznaje się nie po sile bólu, tylko po odpowiedziach na trzy pytania: czy boli w jednym punkcie, czy na większym odcinku, co ból nasila i czy towarzyszy mu obrzęk albo gorączka. Odpowiedzi na nie w dużej mierze wskazują, z którym z pięciu opisanych niżej obrazów masz do czynienia.

Najczęstszym źródłem jest zapalenie dziąseł. Gdy warstwa bakterii zbierająca się na powierzchni zęba nie jest usuwana, dziąsło czerwienieje, puchnie i staje się wrażliwe na dotyk. Taki ból zwykle nie dotyczy jednego zęba, tylko pasa ciągnącego się wzdłuż kilku zębów; nasila się przy szczotkowaniu albo nagryzieniu twardego kęsa i słabnie w spoczynku. Jeśli osad stwardniał i zmienił się w kamień nazębny, szczoteczka go nie usunie, a ból sam nie przejdzie.

Drugim źródłem jest ząb, który się wyrzyna albo jest częściowo zatrzymany, najczęściej dolna ósemka. Pod kaptur dziąsła, który zostaje nad zębem, dostają się resztki jedzenia i bakterie, a okolica ulega zapaleniu. Ten stan nazywa się pericoronitis i ma charakterystyczne objawy: ból promieniuje z tyłu żuchwy w stronę ucha, przełykanie jest utrudnione, a usta nie otwierają się do końca. Wyzwalają go i podtrzymują resztki jedzenia zbierające się pod kapturem albo ząb z przeciwnego łuku, który przy żuciu stale uderza w kaptur dziąsłowy.

Trzecim źródłem jest proteza. Jeśli brzeg nowej albo długo noszonej protezy w jednym miejscu uciska za mocno, to miejsce jest stale drażnione i z czasem zamienia się w bolesną odleżynę. Objawy są wyraźne: ból nasila się, gdy proteza jest w ustach, słabnie po jej zdjęciu i wraca zawsze w tym samym punkcie. Samodzielne szlifowanie i ścienianie protezy przesuwa miejsce ucisku, ale go nie usuwa; właściwym krokiem jest korekta u lekarza.

Czwartym źródłem jest jedzenie wciśnięte między zęby. Gdy w okolicy, gdzie dziąsła się cofnęły, zęby się rozsunęły albo wypełnienie ma nawis, utknie włókno czy pestka, to miejsce w ciągu kilku godzin zaczyna pulsować. Po usunięciu resztki nicią ból szybko ustępuje; jeśli w tym samym miejscu jedzenie wciąż się wciska, przyczyna najpewniej tkwi w samym zębie i trzeba ją sprawdzić.

Piątym i najpoważniejszym źródłem jest ropień, czyli ognisko zapalne utworzone przez ropę zebraną przy wierzchołku korzenia albo głęboko w kieszonce dziąsłowej. Taki ból nie obejmuje dużego odcinka, tylko zwykle skupia się wokół jednego zęba, trwa w postaci pulsowania, nasila się przy dotknięciu zęba albo nagryzieniu i często towarzyszy mu obrzęk w tej okolicy. W przeciwieństwie do pozostałych czterech obrazów ropień sam się nie goi; nie minie, dopóki ropa nie zostanie usunięta.

We wszystkich pięciu obrazach spotyka się ten sam rozpowszechniony i błędny nawyk: zamiast połknąć lek przeciwbólowy, zwłaszcza aspirynę, przykłada się go bezpośrednio do bolącego dziąsła. Aspiryna w kontakcie z tkanką może wywołać oparzenie chemiczne; widać je jako białą, złuszczającą się plamę, która goi się dłużej niż pierwotny ból. Leki przeciwbólowe są przeznaczone do połykania, a nie do nakładania na tkankę; stosuj je zgodnie z ulotką.

Poniższy podział opiera się nie na sile bólu, lecz na towarzyszących mu objawach. Większość obrazów z pierwszej listy cofa się w ciągu kilku dni sama albo po prostej korekcie; każdy z drugiej listy wymaga wizyty u dentysty tego samego dnia albo w ciągu kilku dni.

Z bólem dziąsła idź do najbliższego dentysty; ta strona nie zastępuje badania. Poniższa kolejność ma pokazać, których kroków nie wolno pominąć.

1. 1

   Historia bólu

   Najpierw padają pytania, kiedy ból się zaczął, czy dotyczy jednego zęba, czy większego odcinka, co go nasila, czy nosisz protezę i czy palisz albo chorujesz na cukrzycę. Już te informacje w dużej mierze zawężają możliwości.

2. 2

   Oględziny i test opukiwania

   Ocenia się wzrokowo zaczerwienienie dziąsła, obrzęk, ślad po protezie albo kaptur dziąsłowy; podejrzane zęby delikatnie się opukuje, by sprawdzić, czy ból powtarza się w tym samym miejscu.

3. 3

   Pomiar kieszonek

   Cienką sondą mierzy się głębokość szczeliny przy brzegu dziąsła. Głęboka kieszonka świadczy o tym, że zapalenie zeszło z dziąsła do kości i samo szczotkowanie go nie wyleczy.

4. 4

   Zdjęcie RTG

   Ognisko zapalne przy wierzchołku korzenia, położenie częściowo zatrzymanego zęba albo ubytek kości widać dopiero na zdjęciu RTG. Przy obrzęku albo pulsującym bólu tego kroku się nie pomija.

5. 5

   Sprawdzenie protezy

   Jeśli nosisz protezę, sprawdza się jej przyleganie i punkty ucisku; jeśli ból ma źródło właśnie tam, najpierw koryguje się protezę, a dopiero potem szuka problemów w zębach.

6. 6

   Wynik i dalsze kroki

   Po badaniu wiadomo, które źródło wchodzi w grę i jak bardzo trzeba się spieszyć. Przy ropniu albo rozlanym zakażeniu interwencja następuje tego samego dnia, przy zapaleniu dziąseł albo ucisku protezy omawia się plan na kilka dni.

Te pięć obrazów nie ma jednego wspólnego leczenia; to, co się robi, zależy całkowicie od źródła.

Poniższe punkty opisują, co zwlekanie rzeczywiście zmienia przy każdym z pięciu źródeł; chodzi o to, żeby u każdego lekarza móc zadać właściwe pytanie.

Czas zależy od źródła. Poniżej realistyczny przebieg czterech najczęstszych obrazów.

1. Pierwsze 48 godzin

   W tym czasie w dużej mierze wyjaśnia się, z czym masz do czynienia: ból zapalny słabnie przy pielęgnacji, ból od protezy maleje po jej zdjęciu, a ból od ropnia pulsuje dalej mimo leków przeciwbólowych.

2. Tydzień po poprawie higieny

   Ból i nadwrażliwość wywołane zapaleniem dziąseł w tym czasie wyraźnie się cofają. Jeśli nie, pod spodem może być kamień, do którego szczoteczka nie sięga.

3. Kilka dni po korekcie protezy

   Ból w skorygowanym miejscu zwykle wyraźnie słabnie w ciągu kilku dni. Jeśli to samo miejsce znów zaczyna boleć, potrzebna jest kolejna korekta.

4. Po opróżnieniu ropnia

   Pulsowanie w pierwszych dniach w dużej mierze ustępuje; nadwrażliwość może utrzymywać się jeszcze kilka dni. Dopóki ząb będący źródłem nie zostanie wyleczony (leczenie kanałowe albo ekstrakcja), nie należy oczekiwać, że ból zniknie całkowicie.

Pięć różnych źródeł to pięć różnych zabiegów, dlatego podanie tu jednego przedziału wprowadzałoby w błąd; w jednym przypadku wystarcza jedna wizyta higienizacyjna, w innym potrzebne są opróżnienie ropnia i leczenie kanałowe. Zakres wyznaczają te pozycje:

Źródło bólu

Usunięcie kamienia, oczyszczenie przestrzeni pod kapturem dziąsłowym, korekta protezy, poprawa wypełnienia i opróżnienie ropnia to zupełnie różne zabiegi. Kwota podana przed ustaleniem źródła w badaniu i na zdjęciu RTG musi się potem zmienić.

Czy potrzebna jest diagnostyka obrazowa

Przy powierzchownym zapaleniu zdjęcie RTG może być zbędne; przy podejrzeniu zmian przy wierzchołku korzenia wchodzą w grę pantomogram albo tomografia.

Czy potrzebna jest ekstrakcja

Jeśli częściowo zatrzymany ząb wciąż się zaognia albo ząb będący źródłem ropnia nie nadaje się do uratowania, pojawia się kwestia ekstrakcji; to zmienia zakres zabiegu.

Ile zębów i okolic jest objętych problemem

Ból ograniczony do jednego punktu i obraz obejmujący kilka okolic jamy ustnej liczy się inaczej.