Czerwona plama w jamie ustnej: kiedy jest niegroźna, a kiedy trzeba ją zbadać?

Wnętrze jamy ustnej wyściela cienka i bogato unaczyniona tkanka. Gdy ulega zapaleniu, ścieńczeniu lub podrażnieniu, wygląda na czerwoną. Dlatego czerwona plama to nie objaw jednej choroby, lecz wspólny obraz wielu różnych stanów. MSD Manuals wymienia wśród przyczyn zapalenia błony śluzowej jamy ustnej (stomatitis) źle dopasowane protezy, ukruszone lub ostre zęby, nawyk przygryzania policzków i warg, kwaśne pokarmy, nadwrażliwość na składniki past do zębów i płynów do płukania, zakażenia grzybicze i wirusowe, niektóre niedobory witamin oraz leki.

U osób noszących protezy najczęstszą przyczyną jest protezowe zapalenie jamy ustnej. Polega ono na zaczerwienieniu i zapaleniu śluzówki podniebienia przykrytej przez górną protezę; wiąże się z warstwą drobnoustrojów, w tym grzybów Candida, gromadzącą się na wewnętrznej powierzchni protezy. Cleveland Clinic pisze, że według badań występuje ono nawet u 67% użytkowników protez i że u osób z protezą całkowitą zdarza się częściej niż u noszących protezę częściową lub opartą na implantach. Jest tu obserwacja, którą można zrobić w domu: spójrz w lustro i porównaj granicę zaczerwienienia z brzegiem protezy. Jeśli zaczerwienienie dokładnie pokrywa się z obszarem przykrytym protezą i nie wychodzi poza niego, przyczyną jest najpewniej proteza.

Zakażenie grzybicze (kandydoza) nie zawsze ma postać białego nalotu; może też objawiać się czerwonym, piekącym polem. MSD Manuals wymienia cukrzycę, osłabienie odporności z powodu HIV lub z innej przyczyny oraz niedawne przyjmowanie antybiotyków jako okoliczności nasuwające podejrzenie grzybicy. Przy grzybicy z białym nalotem delikatne przetarcie gazikiem usuwa nalot i odsłania czerwoną powierzchnię. U palaczy, zwłaszcza fajki, na podniebieniu może natomiast pojawić się zgrubiała, biaława powierzchnia z czerwonymi punktami w miejscu ujść drobnych gruczołów ślinowych; MSD Manuals nazywa to nikotynowym zapaleniem jamy ustnej.

Trzecią dużą grupę stanowią urazy i oparzenia. Gorąca zupa lub kęs z roztopionym serem parzy podniebienie, twardy chips rysuje policzek, krawędź ukruszonego zęba ociera bok języka. Wspólną cechą tych zaczerwienień jest to, że pamięta się ich przyczynę, a po jej usunięciu szybko mijają. Czerwone punkciki wielkości łebka od szpilki na podniebieniu twardym lub miękkim świadczą o krwi wydostającej się z drobnych naczyń. Punkciki, które szybko znikają i nie towarzyszą im inne objawy, pokaż dentyście przy następnej wizycie. Jeśli jednak pojawiły się razem z łatwym lub niewyjaśnionym siniaczeniem i krwawieniem, wyraźnym zmęczeniem, bladością albo gorączką, NHS zaleca pilną wizytę u lekarza rodzinnego lub kontakt z numerem 111 (brytyjską infolinią medyczną dla spraw niepilnych); w Turcji oznacza to wizytę u lekarza rodzinnego tego samego dnia, a lekarz w razie potrzeby zleci pilne badanie krwi.

Obrazem, który naprawdę wymaga uwagi, jest erytroplakia. Grupa ekspertów centrum współpracy Światowej Organizacji Zdrowia ds. raka jamy ustnej zalicza ją do zmian przednowotworowych w jamie ustnej (zmian potencjalnie złośliwych). Z definicji jest to czerwone pole, którego nie tłumaczy żadna inna choroba. Cleveland Clinic pisze, że są to lekko uwypuklone lub płaskie czerwone pola, które mogą krwawić przy zeskrobaniu. Przegląd poświęcony erytroplakii podaje, że najczęściej lokalizuje się ona na podniebieniu miękkim, dnie jamy ustnej i wewnętrznej stronie policzka, że zmiany mają zwykle poniżej 1,5 centymetra, występują w średnim i starszym wieku i są silnie związane z paleniem i alkoholem.

Dlaczego erytroplakię traktuje się poważnie, pokazuje badanie tkanki. Według danych przytoczonych w tym samym przeglądzie w jednolitych, gładkich czerwonych erytroplakiach w 51% stwierdzono raka inwazyjnego, w 40% raka ograniczonego do powierzchni (carcinoma in situ), a tylko w 9% dysplazję małego lub średniego stopnia. W przeglądzie systematycznym zbierającym odsetki przemiany wahały się one zależnie od badania w bardzo szerokim zakresie, od 2,6 do 65%, a średnią obliczono na około 30%. Liczby te pochodzą z niewielu badań, a autorzy obu przeglądów piszą, że potrzeba ich więcej; nie mówią więc nic o twoim osobistym ryzyku. Mówią natomiast tyle, że przy czerwonym polu bez przyczyny słuszną decyzją jest pobranie wycinka zamiast czekania.

Dobra wiadomość jest taka, że erytroplakia jest rzadka. W tym samym przeglądzie systematycznym jej częstość w populacji wynosiła, zależnie od badania, od 0,04 do 1,14%. Oznacza to, że u zdecydowanej większości osób, które widzą w ustach czerwoną plamę, przyczyną jest jeden z niegroźnych stanów opisanych wyżej. Praktycznym narzędziem rozróżnienia jest czas: Cleveland Clinic zaleca wizytę u lekarza z każdą nową plamą lub ranką w jamie ustnej, która nie mija w ciągu dwóch tygodni. Przy zaczerwienieniu o znanej przyczynie najpierw usuwa się przyczynę, a po dwóch tygodniach ogląda miejsce ponownie; jeśli zmiana nie minęła albo nie miała żadnej przyczyny, rozmawia się o pobraniu wycinka.

Na koniec uwaga o urządzeniach przesiewowych. Niektóre placówki proponują badanie jamy ustnej specjalnym światłem, barwnikiem albo testem ze śliny. Wytyczne Amerykańskiego Stowarzyszenia Dentystycznego (ADA) podają, że żadna z tych metod pomocniczych nie wykazała wystarczającej dokładności w ocenie podejrzanej zmiany i że jedynym istotnym zaleceniem przy takiej zmianie jest natychmiastowa biopsja lub skierowanie do specjalisty. Czerwona plama, która w badaniu światłem wypadła „czysto”, nie oznacza, że biopsja jest zbędna.

W sytuacjach z pierwszej listy przyczyna jest znana, a po jej usunięciu poprawa powinna nastąpić w ciągu dwóch tygodni. Jeśli pasuje do ciebie choćby jeden punkt z drugiej listy, przestań obserwować.

Z czerwoną plamą najpierw idzie się do swojego dentysty. Gdy potrzebna jest biopsja, do akcji wkracza chirurgia szczękowo-twarzowa, poradnia chorób błony śluzowej jamy ustnej albo laryngologia.

1. 1

   Wywiad: kiedy plama się pojawiła i czy ma przyczynę

   Lekarz pyta o protezę, oparzenie, nową pastę do zębów lub płyn do płukania, antybiotyki, palenie i alkohol. Jeśli od dnia, w którym zauważono plamę, robisz jej zdjęcia, pokaż je; w ten sposób lekarz widzi, czy się powiększa.

2. 2

   Badanie całej jamy ustnej i szyi

   ADA zaleca u wszystkich dorosłych oglądanie i badanie palpacyjne jamy ustnej od wewnątrz i od zewnątrz. Ocenia się umiejscowienie plamy, jej kolor, granice, powierzchnię, twardość oraz węzły chłonne na szyi.

3. 3

   Usunięcie przyczyny, jeśli jest

   Poprawia się protezę albo zaleca wyjmowanie jej na noc, wygładza ostrą krawędź, leczy grzybicę, odstawia podejrzaną pastę do zębów lub płyn do płukania.

4. 4

   Wizyta kontrolna

   ADA zaleca, by przy zmianach niewyglądających podejrzanie pacjenta oglądać ponownie w regularnych odstępach, a jeśli zmiana nie minęła i nie da się wykluczyć zmiany przednowotworowej, wykonać biopsję lub skierować do specjalisty. Umów termin kontroli, zanim wyjdziesz z gabinetu.

5. 5

   Przy podejrzeniu od razu wycinek

   Przy zmianie bez przyczyny lub wyglądającej podejrzanie ADA zaleca biopsję bez czekania albo natychmiastowe skierowanie do specjalisty. W znieczuleniu miejscowym pobiera się niewielki fragment i wysyła do badania histopatologicznego.

6. 6

   Plan zależny od wyniku

   Jeśli wynik wskazuje na niegroźny stan, zmianę się obserwuje; jeśli stwierdzono dysplazję (nieprawidłowy rozrost komórek), usuwa się ją i ściśle kontroluje; jeśli wykryto raka, kieruje się pacjenta do zespołu zajmującego się nowotworami głowy i szyi.

Nie ma jednego sposobu leczenia czerwonej plamy; najpierw ustala się, co jest jej przyczyną.

Poniżej zebraliśmy decyzje, przez które najczęściej traci się czas. Piszemy o nich po to, by niezależnie od tego, do jakiego lekarza pójdziesz, móc zadać właściwe pytania.

Poniższe terminy to oczekiwane ramy dla zaczerwienień o znanej przyczynie. Pierwszeństwo ma plan lekarza, który cię zbadał.

1. Pierwsze dni

   Oparzenia i zadrapania wyraźnie goją się w ciągu kilku dni. W tym czasie unikaj kwaśnych i gorących potraw.

2. Dwa tygodnie po usunięciu przyczyny

   Jeśli poprawiono protezę, wygładzono ostrą krawędź albo wyleczono grzybicę, zaczerwienienie powinno w tym czasie ustąpić. Cleveland Clinic zaleca wizytę u lekarza z plamami, które nie mijają w ciągu dwóch tygodni.

3. Po dwóch tygodniach

   Przy czerwonym polu, które nie minęło, trzeba rozmawiać o biopsji lub skierowaniu do specjalisty. ADA zaleca biopsję, jeśli zmiana nie minęła i nie da się wykluczyć zmiany przednowotworowej.

4. Po biopsji i leczeniu

   Jeśli rozpoznano dysplazję lub erytroplakię, wizyty kontrolne trwają przez długi czas.

Nie podajemy tu jednej kwoty, bo za czerwoną plamą w jamie ustnej może stać zapalenie, które mija po samym czyszczeniu protezy, albo zmiana wymagająca biopsji i zabiegu chirurgicznego. O zakresie decydują następujące elementy:

Przyczyna

Protezowe zapalenie jamy ustnej, grzybica, uraz i erytroplakia to zupełnie różne drogi.

Biopsja i badanie histopatologiczne

Pobranie wycinka i jego ocena w pracowni histopatologii to osobne pozycje.

Korekta protezy lub zęba

Poprawienie lub wymiana protezy albo naprawa ostrej krawędzi zęba to osobne pozycje leczenia stomatologicznego.

Czas leczenia i kontroli

Po usunięciu zmiany wizyty kontrolne trwają przez długi czas.