Utrata smaku: jedzenie nie ma smaku, co jest przyczyną?

Smak tego, co jemy, to połączenie dwóch zmysłów. Kubki smakowe na języku odbierają tylko smaki podstawowe: słodki, słony, kwaśny, gorzki i umami (sycący smak takich produktów jak bulion czy ser). Podczas żucia zapach jedzenia unosi się z tyłu jamy ustnej do nosa, a mózg łączy jedno z drugim w to, co nazywamy smakiem truskawki, kawy czy mięty. MSD Manuals pisze, że do rozpoznania złożonych smaków, takich jak malina, potrzebny jest zarówno smak, jak i węch.

Dlatego najczęstsza rzeczywista przyczyna skarg na utratę smaku leży w nosie. Amerykański Narodowy Instytut Głuchoty i Innych Zaburzeń Komunikacji (NIDCD) podaje, że większość osób, które sądzą, że mają zaburzenie smaku, w rzeczywistości ma problem z węchem. NHS wymienia wśród częstych przyczyn utraty węchu choroby takie jak przeziębienie, grypa i COVID-19, zapalenie zatok (zakażenie zatok), alergie takie jak katar sienny i polipy nosa; dodaje też niektóre leki, a rzadziej poważniejsze stany, takie jak choroba Parkinsona czy padaczka.

Jest prosty sposób, by odróżnić je w domu. Zaciśnij mocno palcami nozdrza, weź do ust cukierek o wyraźnym aromacie albo plasterek owocu i żuj. Z zatkanym nosem poczujesz tylko słodycz albo kwaśność i nie powiesz, jaki to owoc; to normalne. Nie przestając żuć, puść nos. Jeśli aromat nagle się pojawia, działa zarówno język, jak i nos. Jeśli po puszczeniu nosa nic się nie zmienia, ale słodycz i kwaśność nadal czujesz, problem najpewniej dotyczy węchu; jeśli nie odróżniasz też słodkiego, słonego i kwaśnego, bierze się pod uwagę prawdziwą utratę smaku. Ta próba nie stawia rozpoznania, tylko kieruje do właściwego lekarza: przy problemie z węchem do laryngologa, przy problemie ze smakiem najpierw do dentysty albo lekarza rodzinnego.

Przy prawdziwej utracie smaku najpierw sprawdza się ślinę. Substancje smakowe rozpuszczają się w ślinie i w ten sposób docierają do kubków smakowych; gdy w ustach jest sucho, słabnie też smak. MSD Manuals wśród przyczyn suchości w ustach osłabiającej smak wymienia zespół Sjögrena, intensywne palenie, zwłaszcza fajki, radioterapię głowy i szyi oraz odwodnienie; dodaje też niedobór cynku, miedzi i niklu. To samo źródło pisze, że oparzenie języka przejściowo uszkadza kubki smakowe, a depresja i choroby z napadami drgawek również mogą wpływać na smak.

Drugą dużą grupą są leki. MSD Manuals wymienia wśród leków, które mogą zmieniać smak, antybiotyki, leki przeciwpadaczkowe, przeciwdepresyjne, chemioterapeutyki, leki moczopędne, leki przeciwreumatyczne i leki na tarczycę. NIDCD podaje, że jeśli przyczyną jest lek, jego odstawienie albo zmiana może usunąć problem. Tej decyzji nie podejmuj sam: powiedz lekarzowi, który przepisał lek, czy zmiana smaku pojawiła się po jego rozpoczęciu; jeśli potrzebna jest zmiana, on ją wprowadzi. Według NHS płukanka z chlorheksydyną, którą zaleca dentysta, również może wywoływać krótkotrwałe pieczenie, mrowienie albo dziwny smak w ustach; w miarę dalszego stosowania słabnie.

Trzecią grupą są nerwy. Smak z przednich dwóch trzecich języka przewodzi cienka gałąź odchodząca od nerwu twarzowego (struna bębenkowa); gałąź ta tuż pod podstawą czaszki łączy się z nerwem językowym, a nerw językowy biegnie w jamie ustnej po wewnętrznej stronie żuchwy, tuż obok ósemki. MSD Manuals pisze, że porażenie Bella, czyli porażenie nerwu twarzowego, zaburza smak w przednich dwóch trzecich jednej strony języka. NHS wymienia wśród objawów porażenia Bella obok osłabienia jednej strony twarzy, opadania powieki, ślinienia się i suchości w ustach także utratę smaku. Dlatego jednostronna utrata smaku jest tak ważna: może być sygnałem problemu z nerwem twarzowym po tej samej stronie.

Często pojawia się pytanie o usunięcie ósemki i smak. NIDCD wymienia usunięcie trzeciego zęba trzonowego (ósemki) wśród przyczyn zaburzeń smaku. Zmierzone dane pokazują jednak, że problem jest rzadki. W Barcelonie u 16 pacjentów, którym usunięto dolną ósemkę, badano język przed ekstrakcją oraz tydzień i miesiąc po niej: po tygodniu stwierdzono niewielkie osłabienie czucia dotyku, które po miesiącu całkowicie ustąpiło, a w odbieraniu smaku nie znaleziono żadnej zmiany. W przeglądzie 27 badań odsetek trwałego uszkodzenia nerwu językowego, zależnie od zastosowanej techniki chirurgicznej, wynosił średnio od 0,07% do 0,28%; przejściowe podrażnienie zdarzało się częściej. Jeśli po ekstrakcji w połowie języka pojawiły się jednocześnie drętwienie i utrata smaku, zgłoś to lekarzowi, który usuwał ząb, jeszcze w tym samym tygodniu.

U osób noszących protezy osobną kwestią jest podniebienie. Górna proteza całkowita zakrywa całe podniebienie różowym akrylem, a na podniebieniu też znajdują się receptory smaku. W badaniu w Brazylii z udziałem 170 użytkowników górnych protez test smaku powtarzano z protezą w ustach i po jej wyjęciu; z protezą odbiór smaku istotnie się zmniejszał, a najtrudniej było rozpoznać smak gorzki, następnie słony, słodki i kwaśny. W Amsterdamie u 21 pacjentów, którzy używali górnych protez utrzymywanych na dwóch implantach najpierw z płytą podniebienną, a potem z odsłoniętym podniebieniem, zadowolenie ze smaku wyraźnie wzrosło po odsłonięciu podniebienia. Jeśli po nowej górnej protezie jedzenie zaczęło smakować inaczej, przyczyną jest najpewniej właśnie to przykrycie.

Obrazy z pierwszej listy zwykle poprawiają się, gdy zniknie przyczyna. Jeśli pasuje do ciebie choć jeden punkt z drugiej listy, przestań obserwować.

Kolejność zaczyna się od zagrożenia: najpierw wyklucza się udar i porażenie nerwu twarzowego, potem oddziela węch od smaku, a na końcu bada jamę ustną i zęby.

1. 1

   Najpierw sprawdzenie twarzy i mowy

   Uśmiechnij się do lustra, unieś obie ręce przed siebie i przytrzymaj kilka sekund, powiedz proste zdanie. Jeśli kącik ust albo oko opada na jedną stronę, ręka opada albo mowa jest zaburzona, ocena odbywa się na SOR; dzwoń pod 112.

2. 2

   Rozdzielenie węchu i smaku

   Próbę z jedzeniem przy zatkanym i odetkanym nosie można zrobić w domu. U lekarza stosuje się roztwory słodkie, kwaśne, słone i gorzkie; MSD Manuals pisze, że smak można zbadać cukrem, sokiem z cytryny, solą i substancjami gorzkimi.

3. 3

   Osobne badanie obu stron języka

   Substancję smakową nakłada się osobno na prawą i lewą przednią część języka. Osłabienie tylko po jednej stronie nasuwa myśl o nerwie twarzowym albo językowym po tej stronie. NIDCD podaje, że laryngolog może określić stopień utraty, mierząc najniższe wyczuwalne stężenie.

4. 4

   Pytania o leki i zabiegi

   Omawia się po kolei leki rozpoczęte w ostatnich miesiącach, stosowane płukanki, usunięcie ósemki, implant albo operację ucha środkowego, radioterapię głowy i szyi oraz uraz głowy. NIDCD wymienia operacje ucha i nosa oraz usunięcie ósemki wśród przyczyn zaburzeń smaku.

5. 5

   Badanie jamy ustnej i zębów

   Ocenia się ilość śliny, nalot albo grzybicę na powierzchni języka, zapalenie dziąseł, próchnicę i to, jak bardzo proteza zakrywa podniebienie. NIDCD wymienia złą higienę jamy ustnej i problemy z zębami również wśród przyczyn zaburzeń smaku.

6. 6

   W razie potrzeby badania krwi i skierowanie

   Jeśli podejrzewa się niedożywienie, chorobę nerek albo cukrzycę, lekarz rodzinny zleca badania. Przy problemie z węchem włącza się laryngolog, a przy zajęciu nerwów neurolog.

Utrata smaku nie ma jednego leczenia; postępowanie zależy od tego, skąd się wzięła.

Poniżej błędne kroki, które często zdarzają się przy tej dolegliwości. Piszemy o nich, żeby niezależnie od tego, do jakiego lekarza trafisz, móc zadać właściwe pytania.

Czas zależy od przyczyny. Poniższy przebieg to ogólne ramy; pierwszeństwo ma plan lekarza, który cię zbadał.

1. Tygodnie po infekcji

   Utrata węchu i smaku po przeziębieniu albo grypie zwykle poprawia się w miarę odtykania nosa. NHS pisze, że może ustąpić w ciągu kilku tygodni albo miesięcy.

2. Gdy minęło kilka tygodni

   NHS zaleca wizytę u lekarza rodzinnego, jeśli węch nie wraca do normy w ciągu kilku tygodni. To próg, przy którym przestaje się czekać w domu.

3. Pierwszy miesiąc po usunięciu ósemki

   W badaniu z Barcelony niewielkie osłabienie czucia dotyku na języku stwierdzono po tygodniu, a po miesiącu całkowicie ustąpiło. Drętwienie albo utratę smaku, które trwają dłużej niż miesiąc, trzeba ponownie pokazać lekarzowi, który wykonał zabieg.

4. Miesiące przy porażeniu Bella

   NHS pisze, że objawy powinny ustąpić w ciągu 6 miesięcy, choć u niektórych osób trwa to dłużej.

Nie podajemy tu jednej kwoty, bo za utratą smaku może stać zarówno przeziębienie, które minie samo, jak i działanie niepożądane wymagające zmiany leku albo wymiana protezy. Po stronie stomatologicznej zakres wyznaczają te elementy:

Źródło utraty

Utrata smaku związana z węchem, lekiem, nerwem albo jamą ustną to zupełnie różne ścieżki i dziedziny różnych lekarzy.

Potrzeba leczenia w jamie ustnej

Jeśli jest zapalenie dziąseł, próchnica albo grzybica, ich leczenie wchodzi do planu jako osobne pozycje.

Rodzaj protezy

Korekta protezy zakrywającej podniebienie i rozwiązanie na implantach odsłaniające podniebienie to nie ten sam zakres.

Badania i obrazowanie

Testy smaku, badania krwi i w razie potrzeby ocena nerwów mogą wymagać osobnych wizyt.