Geniz akıntısı: boğaza akan balgam neden olur, ne zaman dişten gelir?

Burun ve sinüsleri kaplayan zar sürekli salgı üretiyor ve bu salgı normalde fark edilmeden boğaza akıp yutuluyor. Cleveland Clinic burun ve boğazdaki bezlerin günde yaklaşık 1 ile 2 litre salgı ürettiğini, geniz akıntısının normalden fazla salgının boğazın arkasında toplanıp akmasıyla hissedildiğini yazıyor. NHS bu tabloyu burunda ve sinüslerde salgı, boğazda balgam birikmesi olarak tarif ediyor ve belirtilerini sürekli tıkalı ya da akan burun, boğazda bir yumru ya da takılı bir şey varmış hissi, boğazı temizlemek için sık yutkunma ya da öksürme, salgının yavaşça boğaza aktığı hissi ve kulaklarda çıtırdama olarak sayıyor.

NHS'e göre bu belirtiler çoğu zaman birkaç gün sürüyor, bazen daha uzun. Balgam ve salgı zararlı değil; vücudun enfeksiyonu temizleme yolu. Salgıyı artıran şey burun, sinüs ve boğaz zarının şişip normalden fazla salgı üretmesi. NHS'in saydığı sebepler soğuk algınlığı, grip ve sinüzit gibi enfeksiyonlar, hava kirliliği ve sigara dumanı, polen, toz ve hayvanlara karşı alerjik tepkiler ve burun polipleri gibi burnu etkileyen durumlar. Cleveland Clinic bunlara burun bölmesi eğriliğini, soğuk ve kuru havayı, baharatlı yiyecekleri, gebelik ve hormon değişikliklerini, doğum kontrol hapı ve tansiyon ilaçlarını ve mide reflüsünü ekliyor.

Alerjik ve alerjik olmayan burun iltihabı, uzun süren geniz akıntısının sık kaynakları arasında. NHS alerjik rinitte hapşırık, burun kaşıntısı, akan ya da tıkalı burun, kaşıntılı ve sulanan gözler, öksürük ve damakta kaşıntı olduğunu, belirtilerin alerjene temastan dakikalar sonra başladığını yazıyor. Alerjik olmayan rinitte ise belirtiler benzer, ama tetikleyiciler hava değişimi, egzersiz, duman, parfüm ve boya kokusu, alkol ve baharatlı yiyecekler, gebelik ya da hormon ilaçları, tiroid bezinin az çalışması ve bazı ilaçlar. NHS'in saydığı ilaçlar arasında ACE inhibitörü denen tansiyon ilaçları, beta blokerler, aspirin ve ibuprofen gibi ağrı kesiciler ve kutudaki süreden uzun kullanılan burun açıcı spreyler var.

Burun açıcı spreyler özel bir uyarıyı hak ediyor, çünkü geniz akıntısını uzatan tipik hata bu. NHS reçetesiz satılan burun açıcı spreylerin 5 günden uzun kullanılmaması gerektiğini, daha uzun kullanımın burun tıkanıklığını kötüleştirip belirtilerin düzelmesini zorlaştırabildiğini yazıyor. Yani tıkanıklık arttıkça spreyi daha sık kullanmak, kendi yarattığı tıkanıklığı besleyen bir döngüye dönüşebiliyor. Kutudaki süreyi aştıysanız eczacınıza ya da aile hekiminize danışın.

Reflü tarafı çoğu zaman gözden kaçıyor. Cleveland Clinic gırtlak ve yutağa kadar çıkan reflüyü (laringofaringeal reflü) mide içeriğinin yemek borusunda durmayıp boğaza kadar ulaştığı özel bir reflü türü olarak tanımlıyor. Belirtileri arasında ses kısıklığı, boğazda yumru ya da takılı bir şey hissi, boğaz temizleme, uzun süren öksürük ve geniz akıntısı hissi var. Önemli ayrıntı şu: bu reflüde mide yanması ve hazımsızlık gibi tipik reflü belirtileri olmayabiliyor. Bu yüzden burun belirtisi olmadan boğaz temizleme ihtiyacı süren, sabahları sesi kısık olan birinde reflü de düşünülüyor.

Diş tarafı daha seyrek ama atlandığında tedavi işe yaramıyor. Üst küçük azı ve azı dişlerinin kökleri sinüs tabanına çok yakın; bu dişlerden birinin kök ucundaki iltihap, ilerlemiş diş eti hastalığı ya da çekim sonrası kalan bir açıklık sinüse enfeksiyon taşıyabiliyor. Buna diş kaynaklı (odontojenik) sinüzit deniyor. ABD'de tomografide tek taraflı üst çene sinüsü dolgunluğu olan 131 hasta ileriye dönük izlendiğinde 65'inde sebep diş kaynaklı sinüzit çıktı. Diş kaynaklıyı ayıran bulgular kötü koku, aynı tarafta yüzde basınç hissi, burun endoskopisinde irin ve tomografide alın sinüsünün de tutulmasıydı. Arka akıntı da sorgulanan belirtiler arasındaydı, ama bu dört ayırt edici bulgu arasında yer almadı. Yani geniz akıntısı tek başına dişi göstermiyor; tek taraflı bir sinüs hastalığında ise kötü koku ve aynı tarafta yüz basıncı diş kaynağı şüphesini artırıyor.

Uluslararası bir uzman uzlaşı raporu, diş kaynaklı sinüzit tanısının genellikle iki hekim gerektirdiğini yazıyor: kulak burun boğaz hekimi burun endoskopisiyle sinüziti doğruluyor, diş hekimi muayene ve diş görüntülemesiyle üst çenedeki diş sorununu doğruluyor. Rapor her iki tarafın da belirli klinik işaretlerde bu olasılıktan şüphelenip hastayı diğer hekime yönlendirmesi gerektiğini vurguluyor. Pratikte bunun anlamı şu: tek taraflı ve tedaviye rağmen geçmeyen bir sinüzitte üst dişler görüntülenmeden tedavi tamamlanmış sayılmamalı.

Seyrek ama atlanmaması gereken son olasılık burun ve sinüs tümörleri. NHS bu tümörlerin erken dönemde geçmeyen tek taraflı burun tıkanıklığı, burun kanaması, koku almada azalma ve burundan ya da boğaza akan, bazen kanlı salgı yapabildiğini, ilerledikçe çift görme, gözde sulanma, yüzde geçmeyen ağrı ve uyuşma, dişlerde sallanma ekleyebildiğini yazıyor. NHS bu belirtilerin çok daha sık görülen sebeplerle de ortaya çıkabildiğini, ama birkaç haftada düzelmiyorsa ya da kötüleşiyorsa kontrol ettirilmesi gerektiğini belirtiyor.

İlk liste geniz akıntısının yaygın ve çoğu zaman evde ya da eczanede yönetilen sebeplerini düşündüren işaretler. İkinci listeden bir madde size uyuyorsa hekime gidin.

Çoğu insanda tanı birkaç soruyla konuyor; görüntüleme ve endoskopi uzun süren ya da tek taraflı tablolar için.

1. 1

   Önce acil işaretler

   Göz çevresinde şişlik, göz hareketiyle ağrı, görme değişikliği, nefes darlığı ya da kan tükürme varsa değerlendirme aynı gün, gerekirse acil serviste yapılıyor.

2. 2

   Süre, taraf ve renk soruluyor

   Akıntının ne zamandır sürdüğü, soğuk algınlığından sonra mı başladığı, tek taraflı mı iki taraflı mı olduğu, rengi, kokusu ve kan içerip içermediği sebebi büyük ölçüde daraltıyor. Evde bir burun deliğinizi kapatıp diğerinden nefes vermek tıkanıklığın ve kokunun tek tarafta olup olmadığını anlamanıza yardım eder.

3. 3

   İlaç ve alışkanlık listesi

   Tansiyon ilaçları, hormon ilaçları, ağrı kesiciler ve burun açıcı spreylerin ne kadar süredir kullanıldığı soruluyor. NHS hekimin belirtilere yol açtığını düşündüğü bir ilacı değiştirebildiğini yazıyor. Sigara ve alkol de soruluyor.

4. 4

   Burun ve boğaz muayenesi

   NHS hekimin burun polipleri gibi başka sebepleri dışlamak isteyebileceğini yazıyor. Kulak burun boğaz hekimi gerekirse burun içine ince bir kamerayla (endoskopi) bakıyor; uzlaşı raporuna göre diş kaynaklı sinüzitte sinüsün boşaldığı kanalda irin ve şişlik bu muayenede görülüyor. Ses kısıklığı ön plandaysa gırtlak da inceleniyor.

5. 5

   Üst dişlerin değerlendirmesi

   Tek taraflı, kötü kokulu ya da tedaviye dirençli sinüzitte diş hekimi aynı taraftaki üst küçük azı ve azı dişlerini muayene ediyor, röntgen ya da üç boyutlu tomografiyle kök uçlarına, eski kanal tedavilerine ve çekim bölgelerine bakıyor.

6. 6

   Sebebe göre tedavi ve kontrol

   Alerji, rinit, reflü ya da diş kaynağına göre tedavi başlıyor. NHS 3 ay tedaviye rağmen süren ya da yalnızca yüzün bir tarafında belirti veren sinüzitte kulak burun boğaz uzmanına yönlendirme yapılabildiğini yazıyor.

Geniz akıntısının tek bir ilacı yok; tedavi akıntıyı başlatan sebebe göre seçiliyor.

Aşağıdakiler akıntıyı uzatan ya da asıl sebebin geç bulunmasına yol açan kararlar.

Süre sebebe göre değişiyor. Aşağıdaki akış NHS'in tarif ettiği olağan seyir; sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. İlk günler

   Soğuk algınlığı ya da grip sonrası geniz akıntısı NHS'e göre çoğu zaman birkaç gün sürüyor. Bol sıvı, buhar ve tuzlu su yıkaması bu dönemde rahatlatıyor.

2. İlk 3 hafta

   Öksürük NHS'e göre genellikle 3 ile 4 hafta içinde kendiliğinden geçiyor. Sinüzitte kendi kendine tedaviyle 3 haftada düzelmeyen tablo hekime götürülmeli.

3. Birkaç haftayı aşınca

   NHS birkaç haftadan uzun süren geniz akıntısında hekime gidilmesini istiyor. Bu noktada alerji, rinit, reflü, polip ve diş kaynağı sistemli olarak gözden geçiriliyor.

4. Üç ayı aşan sinüzit

   NHS 3 ay tedaviye rağmen süren sinüzitte kulak burun boğaz uzmanına yönlendirme yapılabildiğini yazıyor. Tek taraflıysa üst dişlerin görüntülenmesi de bu aşamanın parçası olmalı.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü geniz akıntısının değerlendirmesi çoğu zaman eczanede biterken bazen birkaç bölüm gerektiriyor. Kapsamı belirleyen kalemler:

Sebebin ne kadar açık olduğu

Soğuk algınlığı sonrası akıntı evde ve eczanede yönetilirken uzun süren tablolar muayene gerektiriyor.

Endoskopi ve görüntüleme

Uzun süren ya da tek taraflı tablolarda burun endoskopisi ve sinüs ya da diş tomografisi gerekebiliyor.

Diş kaynağı

Kaynak bir üst dişse kanal tedavisi, yenileme ya da çekim ve sonrasında eksik dişin tamamlanması kapsamı büyütüyor.

Cerrahi ihtiyacı

Polip, burun bölmesi eğriliği ya da kronik sinüzitte ameliyat gündeme gelebiliyor.