Dişte siyah leke: çürük mü, boyanma mı?

Diş renk değişikliği iki ana gruba ayrılıyor. Cleveland Clinic, dış kaynaklı lekelerin dişin en dış tabakası olan mineyi etkilediğini ve çoğunlukla yiyecek ve içeceklerden geldiğini; iç kaynaklı renk değişikliğinin ise dişin içinden, minenin altındaki tabakadan (dentin) başladığını ve darbe ya da bazı ilaçlar gibi sebeplere bağlı olduğunu yazıyor. Siyah bir leke bu iki grubun ikisinden de gelebiliyor, bu yüzden ilk soru lekenin yüzeyde mi, dişin içinde mi olduğu.

Yüzey lekelerinin başlıca kaynakları belli. Cleveland Clinic kahve, çay, kırmızı şarap ve soya sosu gibi koyu renkli yiyecek ve içecekleri, sigara ve tütünü ve yetersiz ağız temizliğini sayıyor; lekelerin diş plağına tutunduğunu, düzenli fırçalama ve diş ipiyle plak kaldırılmazsa renk değişikliğinin arttığını belirtiyor. Kahverengi lekeleri genellikle sigara ve tütünle ilişkilendiriyor.

Diş taşı da siyah görünebiliyor. Cleveland Clinic diş taşının yiyecek ve içeceklerin rengini aldığını, çay, kahve ya da kırmızı şarap tüketenlerde siyahlaşabildiğini, diş eti altındaki taşın kanamaya yol açtığını ve kanla karışan taşın siyaha döndüğünü yazıyor. Alt ön dişlerin iç yüzünde ya da diş eti kenarında sert, pürüzlü, fırçayla çıkmayan koyu bir birikinti bu tabloya uyuyor. Taş evde kazınarak değil, diş hekiminin temizliğiyle alınıyor.

Bir de özellikle çocuklarda ve bazı yetişkinlerde görülen, dişlerin diş etine yakın kısmında noktalar hâlinde dizilen ince siyah bir hat var. Adı dış kaynaklı siyah leke (black stain). İlginç olan, bu lekenin çürükle ters ilişkili bulunması: 14 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde siyah lekesi olan çocuklarda çürük gelişme olasılığı daha düşüktü (olasılık oranı 0,67). Yazarlar bunun lekenin koruyucu olmasından mı, yoksa çürük riski zaten düşük olan çocukların ağız florasının bu lekeyi oluşturan bakterilere uygun olmasından mı kaynaklandığının belli olmadığını vurguluyor. Diğer bir meta-analiz de benzer sonucu, kesitsel çalışmalara dayanarak bildirdi. Bu leke fırçayla çıkmıyor, diş hekiminin temizliğiyle alınıyor ama sık tekrarlıyor.

Çürük tarafında ise durum farklı. NHS çürüğün başlangıçta hiçbir belirti vermeyebildiğini, ilerledikçe diş ağrısı, sıcak, soğuk ya da tatlıyla keskin sızlama ve dişte beyaz, kahverengi ya da siyah lekeler yapabildiğini yazıyor. Cleveland Clinic dişteki siyah lekelerin genellikle ileri çürük alanlarını gösterdiğini, kahverengi lekelerle birlikte küçük deliklerin de büyük olasılıkla tedavi edilmemiş çürük anlamına geldiğini belirtiyor. MSD Manuals azı dişlerindeki derin ve dar oyukların bakteriyi barındırıp temizlenemediğini, bu yüzden çürüğe yatkın olduğunu anlatıyor.

Burada kritik bir ayrım var: her koyu çürük aktif değil. Uluslararası Çürük Sınıflandırma ve Yönetim Sistemi'nde (ICCMS) aktif çürüğün yüzeyi beyazımsı ya da sarımsı, mat ve pürüzlü; durmuş (inaktif) çürüğün yüzeyi ise beyazımsı, kahverengi ya da siyah, parlak ve sert olarak tarif ediliyor. Diş dokusuna kadar ilerlemiş boşluklarda aktif olanın dentini yumuşak ya da deri kıvamında, durmuş olanın dentini ise parlak ve sert. Yani koyu renk tek başına çürüğün ilerlediğini göstermiyor; bazen yıllar önce durmuş, ağız temizliğinin düzelmesiyle sertleşmiş bir çürüğün izi.

Bu ayrımın pratik bir sonucu var. Nyvad ölçütlerini anlatan bir çalışmada, boşluk oluşturmamış aktif çürüklerin boşluğa ya da dolguya ilerleme riskinin inaktif olanlardan daha yüksek olduğu gösterildi. Aynı araştırma grubunun 1999 çalışmasında eğitimli hekimler arasında uyum yüksekti, ama yanlış sınıflamaların yüzde 81,6'sı henüz boşluk oluşturmamış lezyonlardaydı. Bu, erken lekelerde gözle değerlendirmenin en zor olduğu yer demek; röntgen ve takip bu yüzden önemli bir yer tutuyor.

Metal ve ilaçlar da dişi koyulaştırabiliyor. Cleveland Clinic gümüş renkli amalgam dolguların dişi grimsi gösterebildiğini, kanal tedavisinin bazen renk değişikliği yapabildiğini yazıyor. MSD Manuals çürüğü durdurmak için kullanılan gümüş diamin florürün (SDF) çürük alanı kalıcı olarak siyaha boyadığını, bu yüzden daha çok süt dişlerinde kullanıldığını belirtiyor. Çocuğunuzun dişine böyle bir uygulama yapıldıysa oluşan siyahlık beklenen bir sonuç.

Son olarak lekenin değil dişin tamamının koyulaşması. Cleveland Clinic gri renk değişikliğinin dişin içindeki sinirin ölmüş olabileceğini gösterebildiğini ve bunun darbeyle olabileceğini yazıyor. Tek bir ön dişin birkaç hafta ya da ay içinde gri ya da koyu bir tona dönmesi, özellikle geçmişte o dişe bir darbe aldıysanız, yüzey lekesinden tamamen farklı bir durum ve dişin sinir testleriyle değerlendirilmesi gerekiyor.

İlk listedeki durumlar genellikle acil değil; yine de çürük olabileceğini düşünüyorsanız NHS kontrol tarihini beklemeden diş hekimine görünmenizi öneriyor. İkinci listeden bir madde varsa randevuyu öne alın.

İlk üç adımı evde, gerisini diş hekiminde yapabilirsiniz. Evde yaptıklarınız tanı koymaz, randevuda neyi anlatacağınızı netleştirir.

1. 1

   Yerine bakın

   Ayna ve iyi bir ışıkla lekenin nerede olduğuna bakın. Birçok dişte diş eti kenarı boyunca uzanan bir hat boyanma ya da taşa; tek bir azı dişinin çiğneme yüzeyindeki oyukta ya da iki diş arasındaki koyu bir alan çürüğe daha uygun.

2. 2

   Fırçalayıp tekrar bakın

   Dişleri iyice fırçalayıp tekrar bakın. Plağa tutunmuş taze yüzey lekesi azalabiliyor; hiç değişmeyen leke ya taş, ya yapışık bir leke ya da dişin içinden gelen bir renk. Sert bir cisimle, iğneyle ya da tırnakla kazımayın.

3. 3

   Belirtileri not edin

   Tatlı, sıcak ya da soğukta sızlama, çiğnerken ağrı, diş ipinin takılması, lekenin son aylarda büyüyüp büyümediği ve dişe geçmişte darbe alıp almadığınız hekime anlatacağınız bilgiler.

4. 4

   Hekimde bakı ve dokunma

   Diş temizlenip kurutulduktan sonra lekenin rengi, parlaklığı ve yüzeyi değerlendiriliyor; künt bir sondayla hafifçe dokunularak yüzeyin sert mi yumuşak mı olduğuna bakılıyor. Minede aktif çürük mat ve pürüzlü, durmuş çürük parlak ve sert; boşluk dentine ulaştıysa aktif olanın dentini yumuşak ya da deri kıvamında, durmuş olanınki sert.

5. 5

   Röntgen

   MSD Manuals röntgenin çürüğü saptamada, derinliğini belirlemede ve eski dolguların altındaki çürüğü görmede hâlâ en önemli araç olduğunu yazıyor. Küçük bir siyah noktanın altında ne kadar geniş bir çürük olduğunu yalnızca röntgen gösterebiliyor.

6. 6

   Gerekirse sinir testleri

   Tüm diş koyulaştıysa dişin soğuğa verdiği yanıt ve hafif vuruşa hassasiyeti test ediliyor, kök ucu röntgenle değerlendiriliyor. Sinirin canlı olup olmadığı tedavinin yönünü belirliyor.

Siyah lekenin tek bir tedavisi yok; yapılan iş lekenin kaynağına göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler lekenin kaynağına göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. Temizlikten sonra

   Yüzey lekesi ve taş aynı seansta alınıyor. Siyah hat ve kahve, çay lekeleri zamanla geri gelebiliyor; düzenli temizlik ve alışkanlık değişikliği tekrarı azaltıyor.

2. Başlangıç çürüğünde

   Flor uygulamasından sonra leke kontrollerde yeniden değerlendiriliyor. Sertleşip parlaklaşan leke durmuş kabul ediliyor; genişleyen ya da yumuşayan leke dolguya gidiyor.

3. Dolgudan sonra

   Dolgudan sonraki sızlamanın ne kadar sürmesinin beklendiğini hekiminize sorun. Sızlama artıyorsa, zonklayan ya da geceleri uyandıran bir ağrıya dönüşüyorsa diş hekiminize dönün.

4. Düzenli kontroller

   MSD Manuals çürük riskine göre 3 ile 12 ay arasında değişen aralıklarla kontrol öneriyor. NHS hiçbir şikâyeti olmayanların da en geç 2 yılda bir, 18 yaş altındakilerin yılda bir kontrole gitmesini istiyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü siyah lekenin arkasında tek seanslık bir temizlik de olabilir, dolgu, kanal tedavisi ya da kron gerektiren bir çürük de. Kapsamı belirleyen kalemler:

Lekenin kaynağı

Yüzey lekesi, taş, durmuş çürük, aktif çürük ve sinirin ölmesi tamamen farklı yollar.

Çürüğün derinliği

Mine sınırında kalan çürük flor ve takiple, diş dokusuna ilerlemiş çürük dolguyla, sinire ulaşmış çürük kanal tedavisiyle ele alınıyor.

Etkilenen diş sayısı

Tek bir dişteki leke ile birçok dişe yayılmış çürük ayrı ölçekte planlama gerektiriyor.

Renk düzeltme ihtiyacı

Ön dişlerde beyazlatma, diş renginde dolgu ya da kaplama ayrı kalemler.