Çene kemiği iltihabı (osteomiyelit): belirtileri ve ne zaman acil?

Osteomiyelit kemiğin enfeksiyonu demek. NHS bunu ağrılı bir kemik enfeksiyonu olarak tarif ediyor ve erken antibiyotikle genellikle geçtiğini, tedavi edilmezse kalıcı kemik hasarı gibi ciddi uzun vadeli sorunlara yol açabildiğini yazıyor. Çenede bakteriler kemiğe çoğunlukla ağızdan ulaşıyor: kökü iltihaplı bir dişten, derin bir diş eti cebinden, çekim yarasından ya da bir kırıktan. Belirtiler NHS'in genel tarifine benziyor: şiddetli ağrı, şişlik, bölgede sıcaklık hissi, deride kızarıklık ve yüksek ateş.

Kimin daha yatkın olduğu da belli. NHS daha önce osteomiyelit geçirmiş olmayı, şeker hastalığını, kırığı, açık yarayı, geçirilmiş enfeksiyon ve ameliyatı ve kemoterapi ya da HIV gibi bağışıklığı zayıflatan durumları risk etkenleri arasında sayıyor. Çenede başlangıç noktası çoğu zaman tedavi edilmeden bırakılmış bir diş enfeksiyonu ya da çekim yarası.

Çekimden sonra geçmeyen ağrıda en sık karıştırılan tablo kuru soket (alveolit). MSD Manuals kuru soketin, çekim yerindeki kan pıhtısı çözüldüğünde açıkta kalan kemikten kaynaklanan ağrı olduğunu, çoğunlukla alt azı ve yirmilik dişlerin çekiminden sonra görüldüğünü yazıyor. Aynı kaynak sigarayı, bağışıklığın zayıflığını, ileri yaşı ve doğum kontrol hapı kullanımını kuru soketin risk etkenleri arasında sayıyor. Ağrı tipik olarak çekimden sonraki ikinci ya da üçüncü gün başlıyor, kulağa vuruyor ve birkaç günden birkaç haftaya kadar sürebiliyor. Kendini sınırlayan bir durum ama çok ağrılı ve çoğu zaman hekimin yerel bir müdahalesini gerektiriyor.

İkisini ayıran işaretler net. MSD Manuals osteomiyelitin kuru soketten ateş, bölgesel hassasiyet ve şişlikle ayrıldığını yazıyor. Kuru sokette ağrı var ama ateş ve yaygın şişlik yok; soket boş görünüyor ve kötü koku olabiliyor. Aynı kaynak şikâyetler bir ay sürdüğünde, osteomiyelitin tanısını koyduran ölü kemik parçasının (sekestr) diş röntgeni ya da tomografiyle aranması gerektiğini belirtiyor. Evde yapabileceğiniz şey bir takvim tutmak: çekim tarihi, ağrının başladığı gün, ateş ölçümleri, şişliğin arttığı ya da azaldığı günler. MSD Manuals çekimden sonra 3 günü geçip süren ya da artan şişlikte veya ağrı şiddetlendiğinde hastanın diş hekimine geri yönlendirilmesini istiyor.

Kemik erimesi ya da kanser tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar tabloyu değiştiriyor. Kemik yıkımını baskılayan ilaçlar (bifosfonatlar, denosumab) ve damar oluşumunu baskılayan bazı kanser ilaçları kullanan kişilerde çene kemiği açıkta kalıp iyileşmeyebiliyor; buna ilaca bağlı çene osteonekrozu deniyor. MSD Manuals tanının, bu ilaçları kullanan ve baş boyun bölgesine radyoterapi almamış bir kişide üst ya da alt çenede açıkta kalan ölü kemiğin en az 8 hafta sürmesiyle konduğunu yazıyor; tablo vakaların yaklaşık yüzde 75'inde, kanlanması üst çeneden zayıf olan alt çenede görülüyor ve kendiliğinden ya da diş çekimi veya travmadan sonra ortaya çıkabiliyor. Aynı kaynak, bazı vakaların gerçek bir nekrozdan çok iyileşmeyen, dirençli bir osteomiyelit olabileceğini belirtiyor.

Bu risk herkeste aynı değil. MSD Manuals vakaların çoğunun damardan yüksek doz bifosfonat alan kanser hastalarında görüldüğünü, osteoporoz için ağızdan bifosfonat kullananlarda genel riskin son derece düşük olduğunu ve bu nedenle uygun bifosfonat kullanımından vazgeçirilmemesi gerektiğini yazıyor. Yani kemik erimesi ilacı kullanıyorsanız ilacınızı kendiniz bırakmayın; çekim ya da implant gibi bir işlem planlanıyorsa ilacın adını, alım yolunu ve süresini hekiminize söyleyin. MSD Manuals gerekli ağız cerrahisinin mümkünse ilaç başlanmadan önce yapılmasını ve ilaç süresince düzenli diş bakımını öneriyor.

Baş ve boyun bölgesine radyoterapi almış kişilerde ise ayrı bir tablo var: radyasyona bağlı kemik ölümü (osteoradyonekroz). Radyasyon kemiğin kanlanmasını kalıcı olarak azaltıyor ve yıllar sonra bile çekim gibi küçük bir travmadan sonra kemik açıkta kalıp iyileşmeyebiliyor. Ağız boşluğu kanseri nedeniyle yoğunluk ayarlı modern radyoterapi alan hastalardaki çalışmaları birleştiren bir derlemede sıklık yaklaşık yüzde 8 bulundu; yazarlar kanıtın kesinliğinin çok düşük olduğunu, 50 Gy üzerindeki dozların ve alt çenenin tutulmasının riskle ilişkili çıktığını belirtiyor. Radyoterapi geçmişi olan birinde her diş işleminden önce bu bilgi hekime verilmeli.

Dördünün ortak noktası, kendi hallerine bırakıldıklarında düzelmemeleri. NHS osteomiyelit tedavisinin antibiyotikle yapıldığını, genellikle 4 ile 6 hafta, ağır enfeksiyonda 12 haftaya kadar sürdüğünü ve enfeksiyon başlangıcından sonraki 3 ile 5 gün içinde tedavi edilirse çoğu zaman tamamen geçtiğini yazıyor. Kemikte apse oluştuysa ya da enfeksiyon uzun sürüp kemiğe zarar verdiyse hasarlı kemiğin cerrahi olarak temizlenmesi gerekiyor. Erken başvurmanın somut karşılığı bu: daha kısa tedavi ve daha az kemik kaybı.

İlk listedekiler çekim sonrası beklenen seyir ya da hekim takibinde izlenebilecek durumlar. İkinci listeden tek bir madde size uyuyorsa beklemeyin.

Çene kemiği iltihabı ağız, diş ve çene cerrahisinin alanı. İlk başvuru çoğu zaman çekimi yapan diş hekimine oluyor.

1. 1

   Önce acil işaretler

   Nefes, konuşma ve yutma güçlüğü, göze ya da boyuna yayılan şişlik, ağzı açamama varsa değerlendirme acil serviste yapılıyor.

2. 2

   Öykü ve ilaç listesi

   Çekim ya da diş enfeksiyonu tarihi, ağrının başladığı gün, ateş, şeker hastalığı, sigara ve bağışıklığı baskılayan tedaviler soruluyor. Kemik erimesi ve kanser ilaçlarının adı, alım yolu ve süresi ile baş boyun radyoterapisi geçmişi mutlaka yazılıyor; tanıyı bu bilgiler değiştiriyor.

3. 3

   Ağız içi muayene

   Çekim yerinin kapanıp kapanmadığı, açıkta kemik olup olmadığı, diş etinde akıntılı delik (fistül), çevre dişlerde sallanma ve şişliğin sınırları değerlendiriliyor.

4. 4

   Görüntüleme

   Diş röntgeni, panoramik röntgen ya da tomografiyle kemikteki erime alanları ve ölü kemik parçası aranıyor. MSD Manuals şikâyet bir ay sürdüğünde bu parçanın özellikle aranmasını öneriyor.

5. 5

   Gerekirse kan tahlili ve örnek

   NHS osteomiyelitte kan tahlili, görüntüleme ve kemikten örnek alınabildiğini yazıyor. Örnek, hangi bakterinin sorumlu olduğunu ve hangi antibiyotiğin işe yarayacağını gösteriyor.

6. 6

   Tedavi ve takip planı

   Antibiyotik süresi, gerekirse ölü kemiğin temizlenmesi ve kontrol aralıkları belirleniyor. Kaynak bir dişse o dişin tedavisi ya da çekimi planın parçası.

Kuru soket, osteomiyelit, ilaca bağlı nekroz ve radyasyona bağlı kemik ölümü farklı yollarla tedavi ediliyor.

Aşağıdakiler en sık zaman ve kemik kaybettiren kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süre tabloya göre çok değişiyor. Aşağıdaki akış kaynaklardaki çerçeve; sizi tedavi eden cerrahın planı önceliklidir.

1. Çekimden sonraki ilk 3 gün

   Şişlik ve ağrı beklenen seyir. Üçüncü günden sonra artıyorsa ya da ağrı şiddetleniyorsa MSD Manuals diş hekimine dönülmesini istiyor.

2. Enfeksiyon başladıktan sonraki 3–5 gün

   NHS osteomiyelitin bu süre içinde tedavi edilirse çoğu zaman tamamen geçtiğini yazıyor. Erken başvurunun en büyük kazancı bu pencere.

3. 4–6 hafta

   NHS'e göre antibiyotik tedavisinin olağan süresi; ağır enfeksiyonda 12 haftaya kadar uzayabiliyor.

4. Bir ay

   MSD Manuals şikâyetler bu süreyi bulduğunda ölü kemik parçasının röntgen ya da tomografiyle aranmasını öneriyor.

5. 8 hafta

   İlaç kullanan kişide açıkta kalan kemik bu süreyi geçtiyse ilaca bağlı nekroz tanısı konuyor ve tedavi o yöne göre planlanıyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü çekim sonrası geçmeyen ağrının arkasında bir iki pansumanla geçen kuru soket de olabilir, haftalar süren antibiyotik ve cerrahi isteyen bir kemik enfeksiyonu da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Tanı

Kuru soket, osteomiyelit, ilaca bağlı nekroz ve radyasyona bağlı kemik ölümü tamamen farklı tedaviler.

Görüntüleme ve tahliller

Panoramik röntgen, tomografi, kan tahlili ve kemikten örnek alınması ayrı kalemler.

Tedavinin süresi ve yeri

Evde ağızdan antibiyotik ile hastanede damardan tedavi ve cerrahi temizlik aynı kapsamda değil.

İyileşme sonrası diş planı

Kaybedilen dişlerin yerine konması, kemiğin durumuna ve ilaç ile radyoterapi geçmişine göre ayrı planlanıyor.