Çiğnerken çenem yoruluyor: neden olur?

Çiğneme dört çift kasla yapılıyor; bunların en güçlüsü yanakta, alt çene köşesinin hemen üstünde duran masseter kası ve şakaktaki temporal kas. Dişlerinizi sıktığınızda iki bölgede de sertleşen kası parmaklarınızla hissedebilirsiniz. Çiğnerken yorgunluk hissi, kasların o gün ya da o gece gücünün üstünde çalıştırıldığını, kasların beslenmesinde bir sorun olduğunu ya da sinirden kasa giden uyarının zayıfladığını gösterebiliyor. Bu üç yolun her biri farklı bir hekimin alanı, bu yüzden ilk iş hangisinin söz konusu olduğunu kabaca ayırmak.

En sık yol gece diş sıkma ve gıcırdatma, yani bruksizm. NHS bruksizmin uyanıkken de uykuda da olabildiğini, belirtileri arasında ağrılı bir çene, aşınmış ya da kırılmış dişler, baş ağrısı, kulak ağrısı ve bölünen uyku bulunduğunu yazıyor; en sık sebep olarak stres ve kaygıyı, eşlik edenler olarak horlama ve uyku apnesi gibi uyku sorunlarını, bazı uyku, depresyon ve kaygı ilaçlarını, sigarayı, çok alkol ve kafeini sayıyor. Gece boyunca saatlerce çalışan kas sabah yorgun uyanıyor ve kahvaltıda ilk lokmalardan itibaren kendini belli ediyor. Bu örüntünün ayırt edici yanı yorgunluğun sabah en belirgin olup gün içinde azalması.

İkinci büyük grup çene eklemi ve çiğneme kaslarının sorunları: temporomandibular bozukluk (TMD). NHS belirtilerini çene, kulak ve şakak çevresinde ağrı, çene hareket ederken klik, çıtırtı ya da sürtünme sesi, şakaklar çevresinde baş ağrısı, ağzı tam açamamak ve çenenin kilitlenmesi olarak sıralıyor; ağrının çiğnerken ve stresli dönemlerde arttığını ekliyor. Sebepleri arasında diş sıkma, eklemin yıpranması, başa ya da yüze alınan darbe, stres ve dengesiz kapanış var. Bu tabloda yorgunlukla birlikte çoğu zaman kasa bastırınca duyulan bir hassasiyet ve çene hareketiyle değişen bir ağrı bulunuyor.

Üçüncü yol ağzın kendisiyle ilgili: çiğneyecek diş azaldığında çene aynı lokma için daha çok çalışıyor. Nijmegen Üniversitesi'nden bir çalışma, doğal dişleri olanları, tam protez kullananları ve implant üstü protez kullananları aynı yöntemle ölçtü. İmplant üstü protezle elde edilen ısırma kuvveti tam protez ile doğal dişler arasında kaldı; alt çene kemiği erimiş tam protez kullanıcılarında çiğneme verimi en düşüktü. Arka dişleri eksik ama ön ve küçük azı dişleri duran kısaltılmış diş dizisinde ısırma kuvveti doğal dişlere yakındı, ancak çiğneyen yüzey azaldığı için çiğneme verimi sınırlıydı. Verimi düşük bir ağız, aynı lokmayı yutulabilir hâle getirmek için daha fazla çiğneme istiyor; oynayan bir protezi yerinde tutmak için dil ve yanak kaslarının harcadığı çaba da buna ekleniyor.

Evde en işe yarayan ayrım, yorgunluğun zamanlaması. Kas ve eklem kaynaklı ağrıda rahatsızlık çoğu zaman çiğnemenin başından hissediliyor, sert ya da çok çiğnenen yiyeceklerle artıyor ve kas ya da ekleme bastırınca aynı ağrı geliyor; ancak bu ağrı da uzun çiğnemeyle artabildiği için zamanlama tek başına ayırıcı değil. Dev hücreli arterit denen damar iltihabında ise MSD Manuals'ın tarifiyle çene kasları çiğnemeye başladıktan kısa süre sonra ağrıyor ve yoruluyor; tıpta buna çene kladikasyonu (kas kan akımının yetmemesiyle yük altında gelen ağrı) deniyor. Kişi birkaç lokma rahat yiyor, sonra çenede kramp ya da ağrı başlıyor, çiğnemeyi bırakınca geçiyor ve yeniden başlayınca aynı sürede geri geliyor. Bu örüntüyü ve kaçıncı dakikada başladığını not etmek, hekime gittiğinizde en değerli bilgi.

Dev hücreli arterit, halk arasında temporal arterit, şakaktaki ve baş boynu besleyen atardamarların iltihabı. MSD Manuals hastalığın tipik olarak 50 yaş üstünü, çoğunlukla 70 yaş civarını etkilediğini, şiddetli ve bazen zonklayan yeni bir baş ağrısı, saç tararken bile acıyan saçlı deri, halsizlik ve istemsiz kilo kaybı yapabildiğini yazıyor. En büyük tehlike, görme sinirinin kanlanması kesildiğinde aniden gelişebilen kalıcı körlük. MSD, çene ve dil ağrısı olan hastalarda görme sorunlarının daha sık görüldüğünü de belirtiyor. 68 çalışmada dev hücreli arterit şüphesiyle değerlendirilen 14.037 hastayı birleştiren bir meta-analizde çene kladikasyonu, tanıyı en güçlü destekleyen belirtilerden biriydi (pozitif olabilirlik oranı 4,90). Yazarlar yine de tek başına hiçbir bulgunun tanıyı koydurmaya ya da dışlamaya yetmediğini vurguluyor.

Bu hastalığın diş hekimliğiyle kesiştiği yer tam da çene yorgunluğu. Birleşik Krallık ve Avustralya'da tanısı biyopsi ya da görüntülemeyle kesinleşmiş 36 hastayla yapılan görüşmelerde 20 kişi çene belirtileri anlattı: ağrı, kramp, tutukluk ve ağzın kilitlenmesi hissi. Bir kısmı yumuşak gıdalara geçmişti. Belirtiler bazı hastalarda önce artrite, yaşa ya da viral bir hastalığa, bazılarında sağlık çalışanları tarafından diş çürüğüne, kulak iltihabına ya da diş gıcırdatmaya bağlanmıştı. Hannover'dan altı hastalık bir seride ise diş hekimi beş hastanın tanı yolunda yer almış, üçünde ilk başvurulan hekim olmuştu; tanıya ulaşma süresi yaklaşık 4 hafta ile 5 ay arasında değişiyordu.

Dördüncü ve daha nadir yol, sinirden kasa giden uyarının zayıfladığı myastenia gravis. NHS bu uzun süreli hastalığın en sık göz ve göz kapağı, mimik, çiğneme, yutma ve konuşma kaslarını etkilediğini, tipik olarak 40 yaş altı kadınlarda ve 60 yaş üstü erkeklerde başladığını yazıyor. Burada öne çıkan ağrı değil güçsüzlük: yemeğin sonuna doğru çenenin düşmesi, ağzı kapalı tutmak için eli çeneye götürme ihtiyacı, peltekleşen konuşma, yutkunmada zorlanma. NHS belirtilerin yorgunken kötüleştiğini, çoğu kişide günün sonuna doğru arttığını ve uykudan sonra sabah düzeldiğini, sıklıkla önce göz kapağı düşüklüğü ve çift görmeyle başladığını belirtiyor.

Bu dört yolu sabah ile akşam arasındaki farkla da kabaca ayırabilirsiniz. Gece diş sıkmada yorgunluk çoğu zaman sabah en fazla ve gün içinde azalıyor (gündüz sıkanlarda akşam da artabilir); myastenide tersine akşama doğru artıyor ve sabah düzeliyor; eksik dişler ya da oturmayan protezde yorgunluk saate değil yemeğin sertliğine ve uzunluğuna bağlı; damar iltihabında ise her yemekte, çiğnemeye başladıktan sonra benzer bir sürede geliyor. Bu ayrım bir tanı değil, hangi hekime hangi soruyla gideceğinizi belirleyen bir başlangıç noktası.

İlk liste kas ve eklem kaynaklı yorgunluğun tipik davranışı; bunlar çoğu zaman basit önlemlerle hafifliyor. İkinci listeden tek bir madde bile size uyuyorsa beklemeyin.

Sıra bilinçli olarak tehlikeden başlıyor. Diş ya da kas düşünülmeden önce, gözü ya da nefesi tehdit eden bir tablonun olmadığından emin olunuyor.

1. 1

   Önce görme ve nefes soruluyor

   Görme kaybı, çift ya da bulanık görme, nefes almada ya da yutkunmada giderek artan zorluk varsa değerlendirme diş koltuğunda değil acil serviste yapılıyor. Bu işaretlerden biri varsa 112'yi arayın.

2. 2

   Yaş ve eşlik eden belirtiler

   50 yaşın üstünde yeni başlayan çene ağrısında şakak ağrısı, saçlı deri hassasiyeti, halsizlik, ateş, istemsiz kilo kaybı ve omuz ile kalçada sabah tutukluğu ayrıca soruluyor. MSD'ye göre dev hücreli arterit hastalarının yüzde 40 ile 60'ında bu omuz ve kalça tutukluğunun sebebi olan polimiyalji romatika da bulunuyor. Bu tabloda yönlendirme aynı gün hekime ve kan testlerine yapılıyor.

3. 3

   Yorgunluğun zamanlaması ve niteliği

   Ağrının ilk lokmada mı yoksa birkaç dakika çiğnedikten sonra mı başladığı, dinlenince geçip geçmediği, sabah mı akşam mı belirgin olduğu ve bunun ağrı mı yoksa güçsüzlük mü olduğu soruluyor. Güçsüzlükte göz kapağı, konuşma ve yutma da sorgulanıyor.

4. 4

   Çiğneme kasları ve çene eklemi muayenesi

   Masseter ve temporal kasa parmakla bastırılıyor, ağız açıklığı ölçülüyor, çene sağa sola ve öne hareket ettiriliyor, eklemde ses dinleniyor. Tanıdık ağrının bu hareketlerle ortaya çıkması kas ve eklem kaynağını güçlendiriyor.

5. 5

   Dişler, kapanış ve protez kontrolü

   Diş sıkmanın izleri olan aşınmış yüzeyler, kırık dolgular ve çatlaklar aranıyor; eksik dişlerin sayısı ve yeri, dişlerin birbirine nasıl kapandığı, protez varsa oturması, tutuculuğu ve altındaki kemiğin durumu değerlendiriliyor. Gerekirse panoramik röntgen çekiliyor.

6. 6

   Kaynağa göre yönlendirme

   Kas ve eklem kaynaklıysa yük azaltma ve gece plağı, diş ya da protez kaynaklıysa ağzın yeniden düzenlenmesi, dev hücreli arterit şüphesinde aynı gün hekim ve kan testi, myastenia gravis şüphesinde nöroloji.

Çene yorgunluğunun tek bir tedavisi yok; yapılan iş yorgunluğun nereden geldiğine göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler sebebe göre değişiyor. Aşağıdaki akış kas ve eklem kaynaklı çene yorgunluğu için geçerli; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. İlk günler

   Yumuşak beslenme, sakızı bırakmak, lokmaları küçültmek, dişleri gün içinde ayrı tutmayı hatırlamak ve sıcak ya da soğuk uygulama kasları rahatlatıyor. NHS çene eklemi bozukluğunun çoğu zaman tedavisiz de düzeldiğini belirtiyor.

2. Gece plağı yapıldıktan sonra

   Plak dişleri gece yükünden koruyor; sabah çene yorgunluğu genellikle kademeli olarak hafifliyor. Stres ve uyku tarafı düzelmezse yorgunluk tam geçmeyebiliyor.

3. Sebep diş ya da protezse

   Sorunlu dişin tedavisi ya da protezin uyarlanmasından sonra çiğneme yükü dengeleniyor. Kaslar bir süre eski alışkanlıkla çalışmaya devam edebiliyor; yorgunluk geçmiyorsa tanının yeniden gözden geçirilmesi gerekiyor.

4. Basit önlemlere rağmen sürüyorsa

   NHS basit önlemler işe yaramadığında eklem sorunlarında uzmanlaşmış bir hekime yönlendirme yapılabildiğini yazıyor. Yorgunluğun örüntüsü değiştiyse ya da yeni belirtiler eklendiyse kas ve eklem dışı sebepler için yeniden değerlendirilin.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü çiğnerken yorulan bir çenenin arkasında hiçbir diş tedavisi gerektirmeyen bir kas yorgunluğu da olabilir, gece plağı isteyen bir sıkma alışkanlığı da, ağzın yeniden düzenlenmesini gerektiren diş kaybı da. Diş tarafında kapsamı belirleyen kalemler:

Yorgunluğun kaynağı

Kas ve eklem, diş ya da protez, damar ya da sinir kaynaklı bir tablo tamamen farklı yollar ve farklı hekimlerin alanı.

Gece plağının tipi

Ölçü alınarak kişiye özel hazırlanan plak ile hazır plağın uyumu ve kullanım süresi farklı.

Eksik diş sayısı ve protezin durumu

Tek bir dişin tamamlanması, mevcut protezin uyarlanması ya da bir çenenin tamamının yeniden kurulması çok farklı kapsamlar.

Görüntüleme ihtiyacı

Kas kaynaklı tabloda çoğu zaman muayene yetiyor; diş ve kemik değerlendirmesinde röntgen ya da tomografi gerekebiliyor.