Ağızda silinmeyen beyaz leke: mantar mı, lökoplaki mi?

Ağız içini örten zar normalde ince ve pembe. Bir bölge uzun süre tahriş edilirse o bölgedeki hücreler kendini korumak için deriyi örten sert proteinden (keratin) daha kalın bir tabaka üretiyor. Islak bir yüzeyde bu kalın tabaka beyaz görünüyor. MSD Manuals lökoplakinin bu şekilde, ağız zarının uzun süre tahriş edilmesiyle gelişen düz beyaz bir leke olduğunu yazıyor. Tabaka dokunun kendisi olduğu için kazıyarak ya da fırçalayarak çıkmıyor; mantar tabakasından temel farkı bu.

Ağız mantarı (pamukçuk) ise zar üzerinde biriken bir maya tabakası. NHS, yetişkinlerde ağız mantarında ağzın içinin kırmızı ve üzerinde beyaz lekeler olduğunu, bu lekeler silindiğinde kanayabilen kırmızı noktalar kaldığını yazıyor. Ağız köşelerinde çatlama, tat almada bozulma, ağızda kötü tat ve dilde ya da diş etinde acı eşlik edebiliyor. Uzun süre antibiyotik kullanmak, astım spreyleri, kemoterapi, gece protezle uyumak ve oturmayan protez mantarı kolaylaştıran durumlar arasında.

Evde yapılabilecek ilk ayrım bu farka dayanıyor. Ellerinizi yıkayın, temiz bir gazlı bezi ya da yumuşak bir diş fırçasını parmağınıza sarın ve beyaz alanı bir iki kez hafifçe silin. Beyazlık çıkıyor ve altında kızarık, hafif kanayan bir yüzey kalıyorsa tablo mantara uyuyor. Hiçbir şey değişmiyorsa leke dokunun içinde demektir; bu durumda aşağıdaki diğer ihtimaller öne çıkar. Sert bastırmayın, kazımayın; amaç tabakayı yerinden oynatıp oynatmadığını görmek, zarı yaralamak değil.

İkinci ev testi yanak içindeki yaygın, sütümsü beyazlık için. Lökoödem (yanak içinde zararsız, yaygın beyaz görünüm) adı verilen bu durum sık görülüyor ve çoğunlukla her iki yanakta birden oluyor. Journal of Dental Sciences'ta yayımlanan bir olgu yazısında yazarlar, yanak zarı gerilince beyazlığın kaybolduğunu ve bu germe testinin tanıda çok yardımcı olduğunu yazıyor. Aynada yanağınızı iki parmağınızla dışa doğru çekin: beyazlık kayboluyorsa büyük olasılıkla lökoödemdir. Aynı yazıda lökoödemin sigara içenlerde daha sık ve daha belirgin olduğu da belirtiliyor.

Silinmeyen beyaz lekelerin önemli bir kısmının belirgin bir sebebi var. Sivri kırık bir diş kenarı, dilin ya da yanağın sürekli ısırılması, kenarı batan eski bir dolgu veya oturmayan bir protez aynı noktaya sürekli sürtünerek kalınlaşma yapıyor. NHS diş hekiminin mantar enfeksiyonu ve yanak ısırması gibi sebepleri önce dışladığını yazıyor. Cleveland Clinic de protez kullananlarda hekimin protezin diş etine ya da yanağa sürtünüp sürtünmediğine baktığını belirtiyor. Sebep ortadan kalkınca bu tür lekelerin gerilemesi beklenir.

Hollanda'dan bir çalışma bu ayrımın pratikte ne kadar önemli olduğunu gösteriyor. Hollanda'da bir hastanede 1997–2012 arasında lökoplaki ön tanısıyla bakılan 275 ardışık hastanın yalnızca 176'sında, sıkı klinik ve patolojik ölçütlerle kesin lökoplaki tanısı kondu. Aradaki hastaların bir kısmında sürtünme ya da dolgu gibi bir sebep kaldırılınca leke geriledi, bir kısmı kontrole ya da biyopsiye gelmedi, bir kısmında tanı biyopsiyle doğrulanamadı; klinik olarak lökoplaki denen 181 lekenin 5'inde ise biyopsi başka bir tanı koydu ve bunların ikisi kanserdi. Yazarlar belirgin bir sebep bulunduğunda sebebin kaldırılıp en fazla 4 hafta beklenmesini öneriyor. Yazarlar lökoplakiyi, klinik ve mikroskobik olarak tanımlanabilen diğer bütün beyaz hastalıklar dışlandıktan sonra kalan beyaz leke olarak tanımlamayı öneriyor.

Lökoplakinin görünüşü riskini de etkiliyor. Cleveland Clinic iki tip ayırıyor: yüzeyi düz, kırışık ya da çizgili olabilen düz beyaz bir leke olan homojen lökoplaki genellikle iyi huylu kalıyor; düzensiz şekilli, beyaz ile kırmızının karıştığı, kabarık olabilen homojen olmayan tip ise çalışmalarda yaklaşık yedi kat daha sık kansere dönüşüyor. MSD Manuals kırmızı, düz, incelmiş alanların (eritroplaki) beyaz lekeden çok daha kaygı verici olduğunu yazıyor. Lekenin içinde kırmızı bölgeler görüyorsanız bekleme süresi kısalır.

Rakamlar ne diyor? Head & Neck'te yayımlanan ve 92 çalışmayı birleştiren bir meta-analizde lökoplakinin kansere dönüşme oranı izlem süresi boyunca yüzde 9,5 bulundu; güven aralığı geniş, yüzde 5,9 ile 14 arasında. Yazarlar yıllık oranı yaklaşık yüzde 1,56 olarak tahmin ediyor. Aynı çalışmada kırmızı lekelerde (eritroplaki) bu oran yüzde 33,1 (aralık çok geniş: yüzde 13,6 ile 56,1), hızla yayılan ve çoğunlukla diş etini tutan bir alt tipte (proliferatif verrüköz lökoplaki) yüzde 49,5 (yüzde 26,7 ile 72,4) çıktı; liken planusta ise yüzde 1,4. Bu oranlar her lekenin kanser olacağı anlamına gelmiyor; lekelerin çoğu iyi huylu kalıyor. Ama hangisinin iyi huylu kalacağını gözle ayırmanın yolu olmadığı için takip gerekiyor.

Liken planus ayrıca anılmalı. Cleveland Clinic ağız içi liken planusun yanak içinde ağ ya da dantel gibi beyaz çizgiler, dilde ya da diş etinde beyaz lekeler, bazen de parlak kırmızı diş eti ve yaralarla görüldüğünü, kadınlarda erkeklere göre 3–4 kat daha sık olduğunu yazıyor. Tehlikeli sayılmıyor ama küçük bir kansere dönüşme riski taşıdığı için o da düzenli kontrol ister. Dantel deseni, iki yanakta simetrik yerleşim ve baharatlı ya da ekşi yiyecekle yanma bu tabloyu düşündürüyor; kesin tanıyı çoğu zaman yine biyopsi koyuyor.

İlk listedeki durumlar genellikle zararsız ya da basit bir tedaviyle geçiyor. İkinci listeden bir madde varsa 2 haftayı beklemeden diş hekiminize gidin.

Aşağıdaki akış, silinmeyen bir beyaz lekeyle diş hekimine gittiğinizde beklemeniz gereken adımlar. Bir adım atlanıyorsa nedenini sorabilirsiniz.

1. 1

   Öykü: ne zamandır var, ne kullanıyorsunuz

   Hekim lekenin ne zamandır olduğunu, sigara, tütün ve alkol kullanımınızı, kullandığınız ilaçları, protez takıp takmadığınızı ve bağışıklığı etkileyen bir hastalığınız olup olmadığını soruyor. Lekeyi ne zaman fark ettiğinizi bilmiyorsanız bunu söyleyin; MSD süresi bilinmeyen lekelerin de biyopsiye gönderilmesi gerektiğini yazıyor.

2. 2

   Silme testi ve yanak germe

   Lekenin silinip silinmediği, gerilince kaybolup kaybolmadığı, yüzeyinin düz mü pürüzlü mü olduğu, içinde kırmızı alan bulunup bulunmadığı kontrol ediliyor. Mantar şüphesinde kazıntıdan alınan örnek mikroskopta incelenebiliyor.

3. 3

   Elle muayene ve boyun kontrolü

   NHS hekimin ağzın içine bakıp dokunduğunu, boyun ve çene altını da elle kontrol ettiğini yazıyor. Lekenin altında sertlik ya da boyunda şişmiş bez aranıyor.

4. 4

   Tahriş edeni kaldırmak ve 2 hafta beklemek

   Sivri kenar düzeltiliyor, batan dolgu yenileniyor, protez ayarlanıyor ya da gece çıkarılması isteniyor; mantar varsa tedavi ediliyor. Ardından leke yeniden kontrol ediliyor. MSD'nin 2 haftalık eşiği bu kontrolün zamanlamasını belirliyor.

5. 5

   Geçmeyen leke için biyopsi

   Leke gerilemediyse ya da ilk bakışta şüpheli görünüyorsa küçük bir parça alınıp patoloğa gönderiliyor. Cleveland Clinic şüpheli her lökoplakiye biyopsi yapılması gerektiğini, kansere dönüşme ihtimalini belirlemenin tek yolunun bu olduğunu yazıyor. Biyopsi çoğunlukla ağız, çene ve yüz cerrahisi ya da ağız hastalıkları bölümünde lokal anestezi altında yapılıyor.

6. 6

   Patoloji sonucuna göre plan

   Raporda hücrelerde düzensizlik (displazi) olup olmadığı ve varsa derecesi yazıyor. Meta-analizde orta ve ağır displazinin hafif displaziye göre kansere dönüşmeyle belirgin olarak daha ilişkili bulunduğu görüldü. Plan bu dereceye, lekenin yerine ve büyüklüğüne göre izlem ya da çıkarma yönünde şekilleniyor.

Beyaz lekenin tek bir tedavisi yok; yapılan iş lekenin ne olduğuna göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette en sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin, doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler lekenin ne olduğuna göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. İlk hafta

   Mantar tedavisine başlandıysa belirtilerin hafiflemesi beklenir. NHS 1 hafta ağız jeline rağmen düzelme olmazsa hekime görünülmesini istiyor.

2. İlk 2 hafta

   Sürtünme kaynağı kaldırıldıysa lekenin gerilemesi beklenir. 2 haftanın sonunda leke hâlâ yerindeyse bu, biyopsi için yönlendirme zamanıdır.

3. Biyopsiden sonra

   Sonucun ne zaman çıkacağını biyopsiyi yapan hekime sorun. Biyopsi bölgesi küçük bir yara gibi iyileşiyor. Plan patoloji raporundaki tanıya ve displazi derecesine göre yapılıyor.

4. Uzun dönem

   Lökoplaki tanısı aldıysanız lekenin çıkarılıp çıkarılmamasından bağımsız olarak düzenli kontroller sürüyor. Cleveland Clinic 6–12 ayda bir kontrolü, birkaç yıl boyunca öneriyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü beyaz lekenin arkasında birkaç günlük bir mantar tedavisi de olabilir, bir diş kenarının düzeltilmesi de, biyopsi ve cerrahi çıkarma da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Lekenin ne olduğu

Mantar, sürtünme izi, liken planus ve lökoplaki tamamen farklı yollar ve çoğu zaman farklı hekimlerin alanı.

Biyopsi gerekip gerekmediği

Parça alınması ve patoloji incelemesi ayrı kalemler; bazen birden fazla bölgeden örnek gerekiyor.

Tahriş kaynağının düzeltilmesi

Bir kenarın cilalanması ile protezin yeniden yapılması arasında büyük fark var.

İzlem süresi

Lökoplaki tanısında kontroller yıllarca sürebildiği için toplam yükü tek seferlik işlem değil izlem belirliyor.