Boyunda şişmiş lenf bezi: ne zaman geçer, ne zaman araştırılır?

Lenf bezleri (lenf düğümleri) vücudun süzgeçleri. Her biri belirli bir bölgeden gelen lenf sıvısını topluyor ve o bölgede bir enfeksiyon olduğunda içindeki bağışıklık hücreleri çoğalarak bezi büyütüyor. NHS bu nedenle şişen bezlerin çoğunlukla vücudun bir enfeksiyonla savaştığının işareti olduğunu, ağrılı ve hassas yumrular olarak boynun iki yanında, çene altında, koltuk altında ve kasıkta hissedildiğini yazıyor. Bezin bazen yalnız bir tarafta şişebildiğini de ekliyor.

Boyundaki bezler tek bir grup değil. Amerikan Aile Hekimleri Akademisi'nin dergisindeki derleme baş ve boyun bezlerini çene ucu altı, çene altı, boynun ön ve arka zinciri, kulak önü ve köprücük kemiği üstü olarak ayırıyor ve bezin yerinin, hangi bölgeden lenf aldığına göre kaynağı gösterdiğini yazıyor. Çene altındaki bezler ağız ve dişlerle ilgili tabloların sayfasında ayrıca anlatılıyor; burada konu boynun yan tarafı boyunca uzanan zincirler ve köprücük kemiği üstü.

Boyun bezlerinin en sık sebebi sıradan enfeksiyonlar. NHS soğuk algınlığı, bademcik iltihabı, kulak ve boğaz enfeksiyonlarını en sık sebepler, öpücük hastalığı (enfeksiyöz mononükleoz, Epstein-Barr virüsünün yaptığı hastalık) gibi viral enfeksiyonları ara sıra görülen sebepler olarak sayıyor; kan kanseri (lösemi) ve lenf kanseri (lenfoma) gibi ciddi hastalıkları ise nadir sebepler arasında veriyor. Diş apsesi ve diş eti iltihabı da aynı taraftaki çene altı ve üst boyun bezlerini şişirebiliyor.

Kaynağı bulmak için evde yapabileceğiniz basit bir kontrol var. Bezin yerini, büyüklüğünü (mercimek, nohut, fındık gibi), ağrılı olup olmadığını ve parmakla itince deri altında kayıp kaymadığını bir kâğıda yazın, tarihini atın. Sonra kaynağı arayın: son iki haftada boğaz ağrısı, kulak ağrısı, ağrıyan ya da şişen bir diş, ağızda yara, saçlı deride yara ya da sivilce, kedi tırmığı oldu mu? Bir hafta sonra aynı ölçümü tekrarlayın. Hekime giderken bu not, bezin küçülüp küçülmediğini tahminden değil kayıttan göstermenizi sağlar.

Kaygıyı gerçekçi boyuta indiren bir veri var. Hollanda'da aile hekimlerine açıklanamayan lenf bezi şişliğiyle başvuran hastaların incelendiği çalışmada kötü huylu bir sebebin önceden olasılığı yüzde 1,1 çıktı. AAFP derlemesi bu oranın yaşla arttığını, 40 yaş ve üstünde yüzde 4, 40 yaşın altında yüzde 0,4 olduğunu aktarıyor. Aynı Hollanda çalışmasında aile hekimleri kötü huylu olguların yüzde 80 ile 90'ını ilk başvurudan sonraki dört hafta içinde uzmana yönlendirmişti.

Bezin yeri bu olasılığı en çok değiştiren tek bilgi. Köprücük kemiğinin hemen üstündeki çukurda ele gelen bez (supraklaviküler bez) normalde hissedilmez. Hollanda çalışmasında bu yerdeki bezlerin yarısında kötü huylu bir sebep bulundu; AAFP derlemesi farklı çalışmalarda bu oranın yüzde 34 ile 50 arasında değiştiğini, 40 yaş üstündekilerin en yüksek riski taşıdığını ve bu bezin hızla değerlendirilmesi gerektiğini yazıyor. NHS de köprücük kemiğinin hemen üstünde ya da altında şişen bezde hekime görünmeyi istiyor.

AAFP derlemesi kötü huylu bir sebep için risk etkenlerini bir tabloda topluyor: 40 yaşın üstü, erkek cinsiyet, bezin dört ile altı haftadan uzun sürmesi, sekiz ile on iki hafta sonra eski boyutuna dönmemesi, iki ya da daha fazla bölgede birden bez olması, köprücük kemiği üstü yerleşim ve ateş, gece terlemesi, kilo kaybı gibi genel belirtiler. Derleme ağrısız, sert, düzensiz ya da yerine yapışık bir kitlenin kötü huylu olabileceğini söylerken, bu elle muayene özelliklerinin tek başına güvenilir bir ayrım yapamadığını da ekliyor.

Lenfomanın kendine özgü bir işareti var. NHS Hodgkin lenfomanın en sık belirtisini boyun, koltuk altı ya da kasıkta ağrısız bir şişlik olarak veriyor ve alkol içince bu bezlerde ağrı olmasını, yüksek ateşi, gece terlemesini, nefes darlığını, kaşıntıyı ve ani kilo kaybını diğer belirtiler olarak sayıyor. İngiltere'nin ulusal klinik kılavuzu NICE, açıklanamayan lenf bezi büyümesi olan yetişkinde bu belirtileri de göz önüne alarak kanser şüphesi yolundan sevki değerlendirmeyi öneriyor.

Boyun bezinin arkasında ağız ve boğaz kaynaklı bir tümör de olabiliyor. NICE 45 yaş ve üstünde açıklanamayan boyun şişliğinde gırtlak kanseri açısından, her yaşta ise geçmeyen ve açıklanamayan boyun şişliğinde ya da 3 haftadan uzun süren ağız yarasında ağız kanseri açısından sevki öneriyor. NHS ağız kanserinin belirtileri arasında 3 haftadan uzun süren ağız yarasını, ağızda kırmızı ya da beyaz lekeyi ve boyunda şişliği sayıyor ve bu şikâyetlerde diş hekiminin de yardımcı olabileceğini yazıyor. Yani boynunda yumru olan birinin ağzına da bakılmalı.

İlk liste enfeksiyona tepki veren bir bezin tipik davranışı. İkinci listeden tek bir madde bile varsa beklemeyin.

Sıra bilinçli olarak tehlikeden başlıyor. Nefes yolunu tehdit eden bir tablo yoksa değerlendirme bezin yeri, süresi ve kaynağı üzerinden ilerliyor.

1. 1

   Önce yutma ve nefes

   NHS şişmiş bezlerle birlikte yutmakta çok zorlanma ya da nefes almakta güçlük olduğunda acil hekim randevusu ya da 111 istiyor. Öpücük hastalığında kendi tükürüğünüzü yutamıyorsanız ya da ciddi nefes darlığı varsa 999'u, yani Türkiye'de 112'yi arayın. Ağız tabanı sertleşip dil yukarı kalkıyorsa, boyun hızla şişiyorsa da beklemeyin.

2. 2

   Hikâye: ne zamandır, neyle birlikte?

   Hekim bezin ne zamandır olduğunu, büyüyüp küçüldüğünü, son haftalardaki enfeksiyonları, diş şikâyetlerini, ateş, gece terlemesi, kilo kaybı, kaşıntı, sigara ve alkol kullanımını, hayvan teması ve seyahat öyküsünü soruyor. Tuttuğunuz tarihli not burada işe yarıyor.

3. 3

   Muayene: yer, boyut, kıvam, hareketlilik

   Boyun zincirleri, köprücük kemiği üstü, koltuk altı ve kasık yoklanıyor; birden fazla bölgede bez olup olmadığına bakılıyor. AAFP derlemesi 1 santimetreden büyük ya da kıvamı değişmiş bezi anormal sayıyor. Ağız içi, dil, bademcikler ve dişler de muayene ediliyor.

4. 4

   Belirgin bir kaynak varsa tedavi ve izlem

   Boğaz, kulak ya da diş enfeksiyonu bulunduysa o tedavi ediliyor ve bez izleniyor. AAFP derlemesi, öykü ve muayene kötü huylu bir sebebi düşündürmüyorsa tek bölgedeki bezin dört hafta izlenebileceğini yazıyor.

5. 5

   Açıklanamıyor ya da risk varsa tetkik

   Kan sayımı ve enfeksiyon testleri, boyun ultrasonu ve gerekirse ince iğneyle ya da kalın iğneyle örnek alma (biyopsi) yapılıyor. AAFP derlemesi ince iğne biyopsisinin tanı doğruluğunun yetişkinlerde yüzde 90'a yaklaştığını, ama lenfomada bezin yapısını gösteremediği için yetersiz kalabildiğini yazıyor.

6. 6

   Sonuca göre yönlendirme

   Enfeksiyon ya da reaktif bez ise izlem, lenfoma şüphesinde hematoloji, ağız ya da boğaz kaynaklı bir tümör şüphesinde kulak burun boğaz ya da ağız, diş ve çene cerrahisi. Sorulacak sorular: bezin boyutu kaç santimetre, ne zaman yeniden bakılacak, küçülmezse sıradaki adım ne?

Şişmiş lenf bezinin kendisi değil, sebebi tedavi ediliyor. Yapılan iş bezin neden şiştiğine göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süre sebebe bağlı. Aşağıdaki akış enfeksiyona tepki veren bir bez için geçerli; sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. İlk hafta

   Enfeksiyon gerilerken bezin hassasiyeti azalıyor. NHS 1 hafta içinde küçülmeyen ya da büyüyen bezde hekime görünmenizi istiyor.

2. 1–2 hafta

   NHS enfeksiyona bağlı şişmiş bezlerin genellikle 1–2 hafta içinde kendiliğinden küçüldüğünü yazıyor. Bez tamamen kaybolmasa da belirgin şekilde küçülmesi beklenir.

3. Öpücük hastalığında 2–4 hafta

   NHS bu hastalıkta 2–4 hafta içinde düzelmeye başlandığını, ama tablonun haftalarca sürebildiğini yazıyor.

4. 4 hafta ve sonrası

   AAFP derlemesi dört ile altı haftadan uzun süren ve sekiz ile on iki haftada eski boyutuna dönmeyen bezi risk etkenleri arasında sayıyor. Bu noktada ultrason ve gerekirse biyopsi konuşulmalı.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü boyundaki şişmiş bezin arkasında birkaç günde geçen bir boğaz enfeksiyonu da olabilir, tedavi edilmesi gereken bir diş de, ultrason ve biyopsi gerektiren bir tablo da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Bezin sebebi

Enfeksiyon, diş kaynağı, iyi huylu uzun süren sebepler ve lenfoma ya da tümör tamamen farklı yollar ve farklı hekimlerin alanı.

Tetkik ihtiyacı

Çoğu bezde muayene ve izlem yetiyor; açıklanamayan bezde kan testleri, ultrason ve biyopsi ekleniyor.

Diş kaynağının tedavisi

Kaynak bir dişse kanal tedavisi, çekim ya da diş eti tedavisi plana ayrı kalem olarak giriyor.

İzlem süresi

Bezin küçülüp küçülmediğini görmek için yapılan kontrol muayenelerinin sayısı kişiden kişiye değişiyor.