Boğazda yumru hissi: neden olur, ne zaman tehlikeli?

Globus, boğazda gerçekte bir kitle yokken yumru, lokma ya da sıkışma varmış gibi hissetmektir. Cleveland Clinic bunu "boğazınızda hiçbir şey yokken yumru varmış gibi hissetmek" diye tanımlıyor; tıbbi tanımlarda da bu his ağrısızdır. Eski adı globus hystericus, bu hissi yalnızca ruhsal bir soruna bağlayan döneme ait. Bugün kullanılan ad globus faringeus (yutak globusu) ve sebebin tek bir yerde değil, boğaz kasları, boğaz zarı ve sinir sisteminin bu bölgeden gelen uyarıları algılama biçimi arasında olduğu düşünülüyor.

Tanımın kendisi evde kullanabileceğiniz bir ayrım veriyor. Tıp literatüründe globus için kullanılan ölçütler şunlar: boğazda en az 12 haftadır süren, sürekli ya da gelip giden bir yumru ya da yabancı cisim hissi; bu hissin yemek aralarında olması; yutma güçlüğü (disfaji) ve yutarken ağrı (odinofaji) olmaması; hissi açıklayacak reflü hastalığı ya da yemek borusu kas hastalığı bulunmaması. Kısacası globus boşta yutkunurken duyulan bir histir, lokmanın gerçekten takılması değildir.

Bunu kendinizde şöyle sınayabilirsiniz. Önce tükürüğünüzü boşta yutkunun ve hissin nerede olduğunu not edin. Sonra bir yudum su için, ardından iyice çiğnediğiniz yumuşak bir lokma yutun. Globusta his çoğunlukla boş yutkunmada belirginleşir, lokma ya da su geçerken takılma olmaz. Lokma boğazınızda ya da göğsünüzde gerçekten duruyorsa, yemekten sonra geri geliyorsa ya da yutarken öksürüyorsanız tablo artık globus değil, yutma güçlüğü. Bu deneme tanı koymaz; hangi yola gideceğinizi seçmenize yardım eder.

Cleveland Clinic sık eşlik eden sebepleri şöyle sıralıyor: mide asidinin yemek borusuna ya da gırtlağa kaçması (reflü), boğaz kaslarındaki gerginlik, alerjiler ve enfeksiyonlar, burundan boğaza süzülen geniz akıntısı, bademcik ve sinüs iltihabı, boyun omurlarındaki değişiklikler, sigara ve elektronik sigara, sesin zorlanması, stres ve kaygı, tiroit hastalıkları ya da tiroit nodülleri. Bu listedeki her madde tek başına sebep değil; çoğu kişide birkaçı aynı anda rol oynuyor.

Stres ve kaygı tarafı küçümsenmemeli, ama tek açıklama da sayılmamalı. Roma Vakfı'nın dünya genelinde 54.127 kişiyle yaptığı internet anketinde, katı ölçütlere uyan globus sıklığı yüzde 0,75 çıktı. Bu kişilerin yüzde 60,5'inde kaygı ya da depresyon belirtileri vardı; buna karşılık haftada birkaç gün mide yanması yaşayanların oranı yüzde 17,4'te kaldı. Aynı çalışma globusun kadınlarda biraz daha sık olduğunu ve etkilenenlerin en büyük grubunun 40–64 yaş arasında olduğunu gösterdi. Yani yalnızca reflü ilacıyla geçmeyen bir globus şaşırtıcı değil.

Bu yüzde 0,75 sizi yanıltmasın: katı ölçütler ancak üç aydır süren ve başka bir açıklaması olmayan tabloyu sayıyor. Hayatının bir döneminde bu hissi yaşayan insan sayısı çok daha fazla. Avustralya aile hekimliği dergisindeki bir derleme, globusun toplumda yaşam boyu yüzde 45'e varan oranlarda görüldüğünü ve aile hekimlerinin kulak burun boğaz uzmanına yaptığı yönlendirmelerin yaklaşık yüzde 4'ünü oluşturduğunu yazıyor. Aynı derleme, sebeplerin çoğunun zararsız olduğunu ama hekimlerin kanser olasılığını akılda tutması gerektiğini, çünkü hastanın asıl kaygısının çoğu zaman bu olduğunu belirtiyor.

Peki bu his kanser olabilir mi? En büyük takip çalışması ABD'de iki üniversite hastanesinden geliyor. 2015'te yeni globus tanısı alan ve daha önce baş boyun kanseri geçirmemiş 377 hasta en az 4 yıl izlendi; bu sürede 4 hastada baş boyun kanseri gelişti, yani 4 yılda yüzde 1. Yazarlar bu oranı düşük buluyor ve muayenesi, esnek kamerayla boğaz bakısı ve hedefe yönelik tetkikleri normal olan hastanın rahatlatılabileceğini söylüyor. Burada koşul açık: güvence, muayenenin yapılmış olmasından geliyor.

Globusun seyri yavaş. İrlanda'da boğazına baryumlu film ve yemek borusu endoskopisi yapılan 79 globus hastasının 55'ine ortalama 5 yıl 3 ay sonra ulaşıldı. Bunların 31'inde (yüzde 56) şikâyet düzelmişti ve düzelme ortalama 13 ay sürmüştü; ulaşılan 55 hastanın 24'ü (yüzde 44) ise hâlâ şikâyetçiydi. Takip süresince hiçbir hastada kötü huylu bir hastalık gelişmedi. Cleveland Clinic de globusun çoğu zaman kendiliğinden geçtiğini ya da ara ara geldiğini, bazı kişilerde ise aylarca, hatta yıllarca sürebildiğini yazıyor.

İlk liste globusun tipik davranışı; bu tabloda aile hekiminiz ya da kulak burun boğaz hekiminiz randevulu olarak bakar. İkinci listeden tek bir madde bile varsa globus diye beklemeyin.

Sıra bilinçli olarak tehlikeden başlıyor. Globus tanısı, başka bir sebep dışlandıktan sonra konan bir tanı.

1. 1

   Önce nefes: zorlanma ya da hırıltı varsa acile

   Nefes almakta zorlanıyorsanız, nefes alırken hırıltı duyuyorsanız, boğuluyor ya da konuşamıyorsanız değerlendirme poliklinikte değil acil serviste yapılır. NHS guatr sayfası nefes almakta zorlanma ya da nefes alırken hırıltı olduğunda 999'un aranmasını ya da acil servise gidilmesini söylüyor; Türkiye'de 112'yi arayın. Acile kendi aracınızla gitmeyin, kullandığınız ilaçları yanınıza alın.

2. 2

   Hikâye: his mi, takılma mı?

   Hekim hissin ne zamandır sürdüğünü, yemek arasında mı yemek sırasında mı olduğunu, lokmanın takılıp takılmadığını, yutarken ağrı, ses değişikliği, kilo kaybı, sigara ve alkol kullanımını soruyor. Bu soruların cevabı globus ile yutma güçlüğünü ayırıyor.

3. 3

   Boyun ve ağız muayenesi

   Boyun lenf bezleri ve tiroit bezi elle muayene ediliyor, ağız içi, dil kökü ve bademcikler inceleniyor. NHS gırtlak ve tiroit kanseri şüphesinde hekimin ağız içine bakıp boynu elle muayene ettiğini yazıyor.

4. 4

   Esnek kamerayla boğaz bakısı

   Kulak burun boğaz hekimi burundan ince, esnek bir kamera (nazofaringolaringoskop) geçirerek dil kökünü, gırtlağı ve ses tellerini görüyor. İşlem muayenehanede yapılıyor. Uzun takip çalışmasının yazarları hastanın asıl bu muayenesi normal olduğunda rahatlatılabileceğini söylüyor.

5. 5

   Gerekirse hedefe yönelik tetkik

   Boyunda şişlik varsa ultrason ve tiroit kan testleri, yutma güçlüğü ya da kilo kaybı varsa yemek borusu endoskopisi ya da baryumlu yutma filmi isteniyor. Tetkikler şikâyete göre seçiliyor; her globus hastasına rutin olarak hepsi yapılmıyor.

6. 6

   Globus tanısı ve tedavi planı

   Muayene ve gereken tetkikler normalse tanı globus. Plan eşlik eden sebebe göre kuruluyor: reflü belirtileri belirginse reflü tedavisi, geniz akıntısında burun tedavisi, kas gerginliğinde ses ve yutma terapisi, kaygı ön plandaysa psikolojik destek.

Globusun tek bir tedavisi yok. Yapılan iş hissin arkasında neyin öne çıktığına göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Globus çoğu zaman hızlı değil, yavaş geçen bir tablo. Aşağıdaki akış muayenesi normal çıkmış globus için geçerli; sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. Muayeneden sonraki ilk haftalar

   Ciddi bir sebep olmadığını öğrenmek birçok kişide hissin dikkat çekiciliğini azaltıyor. Boğaz temizlemeyi bırakmak, sık su yudumlamak ve sigara gibi tahriş edicileri azaltmak bu dönemin işi.

2. Reflü tedavisi başlandıysa

   NHS mide asidi azaltıcı ilacın genellikle 4–8 hafta verildiğini yazıyor. Bu sürenin sonunda hekiminizle his azaldı mı, azalmadı mı değerlendirmesi yapılıyor.

3. Aylar içinde

   Uzun takip çalışmasında düzelen hastalar şikâyetlerinin ortalama 13 ay sonra azaldığını bildirdi. His bazı dönemlerde geri gelebiliyor; Cleveland Clinic bazı kişilerde aylarca ya da yıllarca sürebildiğini yazıyor.

4. Yıllar sonra

   Ortalama 5 yıllık takipte hastaların yarıdan fazlasında şikâyet düzelmişti, ama kayda değer bir kısım hâlâ şikâyetçiydi. Tabloya yeni bir belirti eklenmedikçe bu, tanının yanlış olduğu anlamına gelmiyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü boğazda yumru hissinin arkasında yalnızca muayene ve rahatlatma gerektiren bir globus da olabilir, ayrıntılı tetkik isteyen bir yutma sorunu ya da tiroit bulgusu da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Eşlik eden belirtiler

Tek başına his ile ses kısıklığı, yutma güçlüğü ya da boyunda şişlik tamamen farklı tetkik listeleri demek.

Görüntüleme ve endoskopi ihtiyacı

Çoğu globusta muayene ve esnek kamerayla bakı yetiyor; ultrason, yemek borusu endoskopisi ya da baryumlu film şikâyete göre ekleniyor.

Tedavinin türü

Reflü ilacı, burun tedavisi, ses ve yutma terapisi ya da psikolojik destek farklı süre ve seans sayısı gerektiriyor.

Takip süresi

Globus aylar içinde yavaş geçtiği için kontrol muayenelerinin sayısı kişiden kişiye değişiyor.