Görünüm ve İşlev

Çene çıkması: ağız açık kaldıysa ne yapmalı, neden kendiniz oturtmamalısınız?

Esneme, büyük bir lokma ya da uzun bir diş randevusu sonrası kapanmayan ağız eklemden çıkmış bir çenedir ve beklendikçe zorlaşır

Esnerken, büyük bir sandviçi ısırırken, kusarken ya da uzun bir diş tedavisinin sonunda ağzınız açık kaldıysa ve kapatamıyorsanız çene ekleminiz büyük ihtimalle yerinden çıkmış (temporomandibular eklem çıkığı). Alt çenenin eklem başı, normalde durduğu çukurdan öne kayıp önündeki kemik çıkıntısının önüne takılmış; kaslar da kasıldığı için kendiliğinden geri dönemiyor. Bu durum ağrılı ve korkutucu ama doğru yapılan bir el manevrasıyla çoğu zaman dakikalar içinde düzeliyor. Aşağıda çıkığın neden olduğunu, evde zorla kapatmaya çalışmanın neden işe yaramayıp risk taşıdığını, acil serviste ne yapılacağını, sonraki haftalarda nelere dikkat etmeniz gerektiğini ve sık tekrarlayan çıkıkta hangi tedavilerin konuşulduğunu bulacaksınız.

Kısa cevap

Çene çıkması, alt çenenin eklem başının yerinden öne kayıp takılması ve ağzın açık kalıp kapanamamasıdır. En sık aşırı geniş esneme, büyük bir lokmayı ısırma, kusma ya da diş tedavisi sırasında olur; daha önce çıkık yaşamış ya da eklemi gevşek olanlarda daha sık görülür. Çeneyi kendiniz zorla kapatmaya çalışmayın: MSD'ye göre çene yerine otururken kas gücüyle aniden kapanır ve parmakları, dili ısırabilir; darbe sonrası bir kırık varsa oturtma denemesi zarar verir. Gecikmeden acil servise ya da ağız, diş ve çene cerrahisine gidin; çıkık ne kadar uzun kalırsa oturtmak o kadar zorlaşır.

Belirti: Ağız açık kalıyor, kapanmıyor; çene bir yana kayabilir
Sık tetikleyici: Geniş esneme, büyük lokma, kusma, diş tedavisi
Ne kadar acil: Beklendikçe oturtmak zorlaşıyor; aynı gün
Sonrası: En az 6 hafta ağzı geniş açmamak, esnerken yumruğu çene altına koymak

Çene neden yerinden çıkar ve neden kendiliğinden dönmez

Çene eklemi kulağın hemen önünde, alt çenenin yuvarlak eklem başının (kondil) şakak kemiğindeki bir çukura oturmasıyla oluşuyor. Ağzınızı geniş açtığınızda eklem başı yalnızca dönmüyor, aynı zamanda öne doğru kayarak önündeki kemik tümseğin (artiküler eminens) üzerine çıkıyor. MSD Manuals'ın tarifine göre ön çıkıkta eklem başı bu tümseğin önüne geçip orada takılıyor. Takıldığı anda çeneyi kapatan kaslar gerilip kasılıyor ve bu kasılma eklem başının geri dönmesini engelliyor. Ağız bu yüzden açık kalıyor.

Çıkığın tipik öyküsü tanıdık: MSD başlangıç anının genellikle geniş bir açılış ve ardından ısırma baskısı olduğunu, örneğin sert ekmekli büyük bir sandviçi ısırmak, çok geniş esnemek ya da bir diş tedavisi sırasında ağzı uzun süre açık tutmak olduğunu yazıyor. Hasta okuyucu versiyonunda kusmayı da sayıyor. Nadiren bir darbeyle de oluşabiliyor. Kendiliğinden gelişen çıkık çoğunlukla daha önce de çıkık yaşamış kişilerde görülüyor; MSD bu kişilerin eklem bağlarının doğal olarak gevşek olabildiğini ve eklem gevşekliğinin çene eklemi bozukluklarıyla ilişkili olabildiğini belirtiyor.

Çıkığı tanımak zor değil. MSD kişinin ağzının geniş açık kaldığını ve kapatamadığını, ağrının kapatmaya çalıştıkça arttığını yazıyor. Kendiliğinden gelişen çıkıklar MSD'ye göre çoğu zaman iki taraflı; bu durumda çene öne uzamış gibi durur. Alt çenenin orta hattı bir yana kaymışsa çıkık tek taraflı. Konuşmak, yutkunmak ve salyayı tutmak zorlaşabiliyor. Kulak önündeki çukurda eklem başının olması gereken yerde bir boşluk hissedilebiliyor.

Çıkığı ağzın kapalı kalıp açılamadığı kilitlenmeyle karıştırmamak gerekiyor. Kilitlenmede ağız kapalıdır ve açılmaz; sebep çoğu zaman eklemin içindeki diskin öne kayıp açılmayı engellemesi. Çıkıkta ise ağız açıktır ve kapanmaz. İkisinin yönetimi tamamen farklı: kilitlenme acil servis gerektirmiyor ama MSD erken tedavinin sonucu belirgin biçimde iyileştirdiğini yazdığı için birkaç gün içinde diş hekimine ya da çene cerrahına görünmek gerekiyor, çıkık ise aynı gün oturtulması gereken bir durum. Kapalı kilitlenmenin ayrıntısı çene eklemindeki ses ve kilitlenme sayfamızda.

Zamanın neden önemli olduğunu MSD açıkça yazıyor: çene ne kadar uzun süre çıkık kalırsa oturtmak o kadar zorlaşıyor ve çıkığın tekrarlama olasılığı o kadar artıyor. Çıkık birkaç saatten uzun sürdüğünde kasların gevşemesi için yatıştırıcı ilaç ya da ekleme uyuşturucu iğne gerekebiliyor. Brezilya'da bir travma merkezinde çıkık nedeniyle başvuran hastaların kayıtları incelendiğinde, çıkık ile uzman muayenesi arasındaki ortalama süre 30,69 saat bulundu ve çıkık süresi uzadıkça oturtmanın damardan yatıştırıcıyla yapılma olasılığı arttı. Aynı çalışmada ileri yaştaki hastalarda tekrarlayan çıkık daha sıktı.

Evde çeneyi kapatmaya çalışmanın neden işe yaramadığı, doğru manevranın mantığında gizli. MSD'nin oturtma tarifinde anahtar cümle şu: önce aşağı, sonra geri. Hekim başparmaklarını alt azı dişlerinin arkasına ya da dışındaki kemik sırta koyup çenenin arka kısmını sabit ve güçlü bir kuvvetle aşağı indiriyor, eklem başını tümseğin altından geçirecek kadar aşağı çektikten sonra çeneyi geriye yönlendiriyor. Evde yapılan hata, arka kısmı aşağı indirmeden yalnızca ağzı kapatmaya zorlamak: eklem başı tümseğin önünde takılı kaldıkça kapatma çabası kas kasılmasını ve ağrıyı artırıyor. MSD'nin tarifinde çene ucuna yukarı yönde verilen kuvvet ancak arka dişlere güçlü ve sürekli bir aşağı kuvvet uygulanırken ve hasta tamamen gevşemişken işe yarıyor. Üstelik MSD eklem başı yerine döndüğünde çenenin kasılmış kasların gücüyle aniden kapandığını ve hem hastanın dilini hem de manevrayı yapanın parmaklarını ısırma tehlikesi yarattığını vurguluyor.

Darbe sonrası çıkık ise ayrı bir kategori. MSD çıkığa eşlik eden kırığı el ile oturtmanın kesin engeli olarak sayıyor; öne değil yana, içe, yukarı ya da geriye olan çıkıkların da ağız, diş ve çene cerrahisi tarafından yönetilmesi gerektiğini yazıyor ve travmaya bağlı çıkıkta bilgisayarlı tomografi istiyor. Oturtmanın nadir komplikasyonları arasında alt çene kırığı ve var olan bir kırığın yerinden oynaması da var; MSD alt çene kırığının bazen ancak oturtmadan sonra ağrı geçmediğinde fark edildiğini ekliyor. Bu yüzden bir düşme, kaza ya da yumruktan sonra ağzı kapanmayan birine evde hiçbir manevra denenmemeli.

Hangi çıkık acil servis, hangisi daha da acil

Çene çıkması her durumda aynı gün değerlendirilmesi gereken bir tablo; ilk listedeki durumlar bile evde beklenmez. İkinci listedeki durumlar ise ayrıca risk taşıdığı için beklemeden ve evde hiçbir şey denemeden hareket etmeyi gerektiriyor.

Uygun olduğu durumlar

Esneme ya da büyük bir lokmadan sonra ağız açık kaldıysa ve darbe yoksaBu, MSD'nin tarif ettiği tipik kendiliğinden çıkık. Çoğu zaman acil serviste ya da ağız, diş ve çene cerrahisinde el manevrasıyla, yatıştırıcıya gerek kalmadan oturtuluyor. Gecikmeden gidin.
Daha önce de çıkık yaşadıysanızMSD kendiliğinden çıkığın çoğunlukla daha önce çıkık yaşamış kişilerde görüldüğünü yazıyor. Önceki çıkıkların nasıl oturtulduğunu, hangi hastanede ve ne kadar sürede yapıldığını hekime söyleyin.
Diş tedavisi sırasında olduysaMSD diş tedavisini tipik tetikleyiciler arasında sayıyor. Tedaviyi yapan diş hekimi çoğu zaman oturtmayı hemen koltukta yapabilir; yapamıyorsa sizi ağız, diş ve çene cerrahisine yönlendirmeli.
Ağrı kapatmaya çalıştıkça artıyor ama nefes almak rahatsaMSD ağrının kapatma denemelerine bağlı olduğunu yazıyor. Zorlamayı bırakın, çeneyi bir havluyla destekleyin ve acil servise gidin.

Uygun olmadığı durumlar

Bir darbe, düşme ya da kazadan sonra ağız kapanmıyorsaMSD eşlik eden kırığı el ile oturtmanın kesin engeli sayıyor ve travmaya bağlı çıkıkta tomografi istiyor. Evde hiçbir manevra denemeyin; doğrudan acil servise gidin.
Nefes almakta zorlanıyor ya da salya ve kusmuk yutamıyorsanızAçık kalan ağızda kusma ya da yoğun salya hava yolunu zorlayabilir. 112'yi arayın.
Çıkık saatlerdir sürüyorsaMSD beklendikçe oturtmanın zorlaştığını, birkaç saati aşan çıkıkta yatıştırıcı ya da ekleme uyuşturucu iğne gerekebildiğini yazıyor. Sabahı ya da bir randevuyu beklemeyin.
Kişi bilinç bulanıklığı, nöbet ya da yeni başlayan kas kasılmalarıyla birlikteyseÇıkığın altında nörolojik bir olay ya da başka bir acil durum olabilir. 112'yi arayın; değerlendirme acil serviste yapılmalı.

Acil serviste nasıl oturtuluyor

Aşağıdaki sıra, evde neden denenmemesi gerektiğini de gösteriyor: manevranın başarısı hastanın gevşemesine, doğru yöne uygulanan kuvvete ve kırığın dışlanmasına bağlı.

1
Öykü ve kırığın dışlanması
Çıkığın nasıl olduğu, darbe olup olmadığı ve daha önce çıkık yaşanıp yaşanmadığı soruluyor. MSD darbe olmayan ve daha önce de çıkık yaşamış hastada röntgenin her zaman gerekmediğini, travmaya bağlı çıkıkta ise tomografi çekilmesini öneriyor.
2
Hastanın sakinleştirilmesi
MSD manevradan önce kaygının giderilmesini ve işbirliğinin sağlanmasını vurguluyor: çene gevşek bırakılmalı, baş sırtlığa dayalı durmalı. Hasta gevşeyemiyorsa yatıştırıcı ilaç ya da ekleme uyuşturucu iğne kullanılabiliyor; ancak çoğu çıkık bunlar olmadan oturtuluyor.
3
Önce aşağı, sonra geri
Hekim eldivenle ve başparmaklarını gazlı bezle sararak alt azı dişlerinin üzerine ya da dışındaki kemik sırta yerleştiriyor, diğer parmaklarını çenenin altına kıvırıyor. Çenenin arkasını sabit bir kuvvetle aşağı indirip eklem başını tümseğin altından geçiriyor, sonra çeneyi geriye yönlendiriyor. Çene çoğu zaman bu noktada kendiliğinden yerine oturuyor.
4
Başarının kontrolü
MSD, oturtmanın başarılı olduğunun ağzın kapanabilmesinden anlaşıldığını, kas ağrısının ise bir süre sürdüğünü yazıyor. Hastadan dişlerin normal kapanıp kapanmadığını hafifçe açıp kapatarak kontrol etmesi isteniyor; bunu denemek için ağzı geniş açmaması söyleniyor.
5
Başarısız denemede bir sonraki adım
MSD tekrarlanan başarısız denemelerin kas kasılmasını ağırlaştırabildiğini, bazı hastalarda oturtmanın derin yatıştırma ya da genel anestezi altında yapılması gerektiğini belirtiyor. Evde yapılan başarısız denemeler de aynı etkiyi doğurabilir.
6
Taburculuk talimatları
Nemli sıcak uygulama, gerekirse ağrı kesici, küçük lokmalarla yumuşak beslenme, esnerken yumruğu çene altına koyma ve bazen 2–3 gün süreyle çene altından başın üstüne sarılan sekiz şeklinde bir bandaj (Barton bandajı) veriliyor.

Tekrarlayan çıkıkta seçenekler

Tek bir çıkık çoğu zaman oturtma ve birkaç haftalık dikkatle kapanıyor. Çıkık tekrar ediyorsa, önce basit önlemler, sonra eklem çevresine iğne tedavileri, en sonda cerrahi konuşuluyor.

Açılışı sınırlayan alışkanlıklar

MSD oturtmadan sonra 4 ile 6 hafta boyunca ağzın geniş açılmamasını, esnerken kapalı yumruğun çene altına konup yukarı bastırılmasını ve yiyeceklerin küçük parçalara bölünmesini öneriyor. Tekrarlayan çıkıkta bu alışkanlıkların kalıcı hâle getirilmesi ilk adım.

Kişinin kendi kanının ekleme enjeksiyonu

Hastanın kendi kanı eklem boşluğuna ve çevresine enjekte ediliyor; oluşan iyileşme dokusunun eklemin aşırı hareketini sınırlaması amaçlanıyor. 22 çalışmayı ve 982 hastayı içeren bir sistematik derleme bu yöntemin hastaların yüzde 75 ile 94'ünde yeni çıkıkları önlediğini bildiriyor. Randomize çalışmaları derleyen bir başka inceleme de, cerrahi yöntemleri karşılaştıran randomize çalışma bulunmadığından, çenelerin bir süre birbirine sabitlenmesiyle birlikte uygulanan bu enjeksiyonu bugün en iyi bilimsel desteğe sahip yöntem olarak değerlendiriyor.

Şekerli çözelti enjeksiyonu

Eklem çevresine yoğun şekerli çözelti (dekstroz) verilerek bağların sıkılaşması amaçlanıyor. Sistematik derlemede, üç aylık izlemde kişinin kendi kanının bu yönteme göre çıkıkları sınırlamada daha etkili bulunduğu tek bir 32 hastalık çalışma bildiriliyor; yani karşılaştırmalı kanıt sınırlı.

Cerrahi

MSD daha basit yöntemler tükendiğinde ağız, diş ve çene cerrahisine başvurulduğunu, son çare olarak eklem çevresindeki bağların cerrahi olarak kısaltılabildiğini ya da eklem başının takıldığı kemik tümseğin küçültülebildiğini yazıyor. Bu yöntemleri karşılaştıran randomize çalışmalar henüz yok.

Diş tedavilerinde önlem

Diş tedavisi bilinen bir tetikleyici. Çıkık öykünüz varsa her tedavinin başında söyleyin; ağzın daha az açık tutulduğu kısa seanslar, ara molalar ve ağız açıklığını sınırlayan destekler hekiminizle konuşulabilir. Çok sayıda dişi ilgilendiren uzun bir tedavi planlanıyorsa bu bilgi planlamanın bir parçası olmalı.

Çene çıkmasında sık yapılan hatalar

Aşağıdakiler çıkığı oturtmayı zorlaştıran, tekrar riskini artıran ya da yaralanmaya yol açan davranışlar.

Ağzı zorla kapatmaya çalışmak

Eklem başı tümseğin önünde takılıyken ağzı kapatmaya zorlamak işe yaramaz; MSD ağrının kapatma denemelerinden kaynaklandığını, tekrarlanan başarısız denemelerin kas kasılmasını ağırlaştırdığını yazıyor. Doğru manevra önce arkadan aşağı, sonra geri ve bunu hekim yapar.

Parmakları ağza sokup bir yakına oturtturmak

MSD eklem yerine döndüğünde çenenin kas gücüyle aniden kapandığını ve parmakları ve dili ısırma tehlikesi yarattığını yazıyor. Hekimler bu yüzden başparmaklarını gazlı bezle sarıyor ya da dişlerin dışındaki kemik sırta koyuyor.

Darbe sonrası çıkığa manevra denemek

MSD kırığı oturtmanın kesin engeli sayıyor. Tanınmamış bir kırıkta manevra kırığı yerinden oynatabilir. Önce görüntüleme gerekir.

Oturtulduktan sonra hemen eski alışkanlıklara dönmek

MSD oturtmadan sonra en az 6 hafta ağzın geniş açılmamasının en önemli adım olduğunu yazıyor. Bu dönemde büyük lokmalar, geniş esneme ve uzun diş randevuları çıkığın tekrarlamasına zemin hazırlar.

Oturtulduktan sonra ne bekleyebilirsiniz

Aşağıdaki akış tek bir ön çıkığın el manevrasıyla oturtulduğu durum için. Tekrarlayan ya da travmaya bağlı çıkıkta sizi tedavi eden hekimin planı önceliklidir.

İlk saatler
Ağız kapanabiliyor ama çene kaslarında ağrı ve yorgunluk sürüyor. MSD nemli sıcak uygulama ve gerekirse ibuprofen gibi bir ağrı kesici öneriyor.
İlk 2–3 gün
Hekim gerekli görürse çene altından başın üstüne sarılan bandaj ağzın geniş açılmasını sınırlıyor. MSD bandajın rahatsız edici olabildiğini ve yiyip içmeyi zorlaştırabildiğini, bu yüzden uyumun zor olabildiğini yazıyor.
4–6 hafta
Ağzı geniş açmamak, esnerken yumruğu çene altına koymak, yumuşak ve küçük lokmalarla beslenmek. MSD en az 6 hafta boyunca geniş açılıştan kaçınmanın en önemli adım olduğunu vurguluyor. Bu sürede planlı diş tedavilerini mümkünse erteleyin ya da kısa tutun.
Sonrası
Çıkık tekrarlamıyorsa olağan yaşama dönülüyor. Tekrarlıyorsa ağız, diş ve çene cerrahisinde enjeksiyon ya da cerrahi seçenekleri konuşulmalı.

Bu durumlarda beklemeyin

Ağzınız yeniden açık kaldıysa. Evde zorlamadan aynı gün acil servise ya da ağız, diş ve çene cerrahisine gidin.
Oturtmadan sonra ağrı geçmiyor ya da dişler eskisi gibi kapanmıyorsa. MSD alt çene kırığının bazen oturtmadan sonra ağrının sürmesiyle fark edildiğini yazıyor. Hekiminize yeniden görünün; görüntüleme gerekebilir.
Kısa sürede ikinci ya da üçüncü kez çıktıysa. Tekrarlayan çıkık için ağız, diş ve çene cerrahisinden randevu alın; enjeksiyon ve cerrahi seçenekleri bu aşamada konuşulur.
Kulak önünde şişlik, ateş ya da giderek artan ağrı varsa. Eklem çevresinde iltihap ya da başka bir sorun olabilir; aynı hafta içinde muayene olun.

Kapsamı ne belirliyor

Tek bir çıkık çoğu zaman acil serviste dakikalar süren bir manevrayla oturtuluyor; kapsamı büyüten şey çıkığın süresi, eşlik eden kırık ve tekrarlama. Belirleyen kalemler şunlar:

Çıkığın süresi: Kısa süreli çıkık çoğu zaman ilaçsız oturtuluyor; saatler süren çıkıkta yatıştırma ya da genel anestezi gerekebiliyor.
Görüntüleme: Darbe sonrası çıkıkta tomografi, tanı şüphesinde panoramik röntgen ayrı kalemler.
Tekrarlama: Tek bir çıkık ile tekrarlayan çıkık için yapılan enjeksiyon ya da cerrahi tedavi çok farklı kapsamlar.
Eşlik eden eklem sorunu: Eklem gevşekliği ya da çene eklemi bozukluğu varsa bunun ayrıca değerlendirilmesi ve izlenmesi gerekiyor.

Sık sorulanlar

Çene çıkması nasıl anlaşılır?

Ağzınız açık kalır ve kapatamazsınız; kapatmaya çalıştıkça ağrı artar. İki taraflı çıkıkta çene öne uzamış gibi durur, tek taraflı çıkıkta alt çenenin orta hattı bir yana kayar. Konuşmak ve yutkunmak zorlaşabilir.

Çene çıkması neden olur?

MSD'ye göre en sık geniş bir açılışın ardından gelen ısırma baskısıyla, örneğin büyük bir lokmayı ısırırken, geniş esnerken, kusarken ya da diş tedavisi sırasında olur. Daha önce çıkık yaşamış ve eklem bağları gevşek olan kişilerde daha sık görülür. Nadiren bir darbeyle oluşur.

Çıkan çeneyi kendim yerine oturtabilir miyim?

Denemeyin. Doğru manevra, hasta tamamen gevşemişken arka dişlere güçlü bir aşağı kuvvet ve ardından geriye yönlendirme gerektiriyor; yalnızca ağzı kapatmaya zorlamak kas kasılmasını ve ağrıyı artırır. MSD çene yerine otururken kas gücüyle aniden kapandığını ve parmakları ve dili ısırabildiğini, darbe sonrası bir kırık varsa oturtmanın zarar verebildiğini yazıyor. Tekrarlayan başarısız denemeler de kas kasılmasını ağırlaştırıyor.

Çene çıkınca hangi doktora gidilir?

Aynı gün acil servise ya da ağız, diş ve çene cerrahisine. Diş tedavisi sırasında çıktıysa tedaviyi yapan diş hekimi oturtabilir. Darbe sonrası çıkıkta doğrudan acil servise gidin; önce kırık dışlanmalı.

Çene çıkması ne kadar sürede iyileşir?

Oturtulduktan sonra ağız hemen kapanır ama kas ağrısı bir süre sürer. MSD en az 6 hafta ağzın geniş açılmamasını, esnerken yumruğun çene altına konmasını ve yiyeceklerin küçük parçalara bölünmesini öneriyor.

Çenem sık sık çıkıyor, ne yapmalıyım?

Ağız, diş ve çene cerrahisine başvurun. Tekrarlayan çıkıkta kişinin kendi kanının ekleme enjekte edildiği yöntem, bir sistematik derlemede hastaların yüzde 75 ile 94'ünde yeni çıkıkları önledi. Yetmezse eklem bağlarının kısaltılması ya da eklem başının takıldığı kemik tümseğin küçültülmesi gibi cerrahi seçenekler konuşuluyor.

Çene çıkması ile çene kilitlenmesi aynı şey mi?

Hayır. Çıkıkta ağız açık kalır ve kapanmaz; eklem başı yerinden öne çıkmıştır ve aynı gün oturtulması gerekir. Kilitlenmede ağız kapalıdır ve açılmaz; sebep çoğu zaman eklemin içindeki diskin kaymasıdır ve genellikle acil değildir.

Diş tedavisi sırasında çene çıkar mı?

Çıkabilir; MSD diş tedavisini tipik tetikleyiciler arasında sayıyor. Daha önce çıkık yaşadıysanız bunu her tedavinin başında söyleyin ve hekiminize şunları sorun: seanslar kısa tutulabilir mi, ara verilebilir mi, ağız açıklığını sınırlayan bir destek kullanılabilir mi?

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Kendi durumunuz için hangi seçenek gerçekçi, röntgeninize bakıp yazalım.

Değerlendirme iste

Sonraki adım

Röntgeninizi gönderin, seçenekleri birlikte konuşalım.

Tomografinizi ya da panoramik röntgeninizi paylaşın; hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğunu 24 saat içinde yazalım.

Değerlendirme iste