Ağızda kırmızı leke: ne zaman zararsız, ne zaman muayene şart?

Ağzın iç yüzü ince ve damardan zengin bir doku. İltihaplandığında, inceldiğinde ya da tahriş olduğunda kırmızı görünüyor. Bu yüzden kırmızı leke tek bir hastalığın değil, birçok farklı durumun ortak görüntüsü. MSD Manuals ağız içi iltihabın (stomatit) sebepleri arasında iyi oturmayan protezleri, kırık ya da keskin dişleri, yanak ve dudak ısırma alışkanlığını, asitli yiyecekleri, diş macunu ve gargara içeriklerine karşı gelişen aşırı duyarlılığı, mantar ve virüs enfeksiyonlarını, bazı vitamin eksikliklerini ve ilaçları sayıyor.

Protez takanlarda en sık sebep protez stomatiti. Üst protezin örttüğü damak dokusunun kızarıp iltihaplanması; protezin iç yüzeyinde biriken ve Candida mantarını da içeren mikrop tabakasıyla ilişkili. Cleveland Clinic çalışmalara göre protez kullananların yüzde 67'sine varan bir kısmında görüldüğünü, tam protez takanlarda bölümlü ya da implant destekli protez takanlardan daha sık olduğunu yazıyor. Burada evde yapabileceğiniz ayırt edici bir gözlem var: aynaya bakın ve kırmızılığın sınırını protezin kenarıyla karşılaştırın. Kırmızılık protezin örttüğü alanla birebir örtüşüyor ve protezin dışına taşmıyorsa sebep büyük ihtimalle protez.

Mantar enfeksiyonu (kandidiyazis) her zaman beyaz plak şeklinde görülmüyor; kırmızı ve yanan bir alan olarak da çıkabiliyor. MSD Manuals şeker hastalığı, HIV ya da başka bir sebeple bağışıklığı zayıflamış olmayı ve yakın zamanda antibiyotik kullanmayı mantarı düşündüren öykü olarak sayıyor. Beyaz plakları olan mantarda bir gazlı bezle hafifçe silince plak kalkıyor ve altında kırmızı bir yüzey kalıyor. Sigara ve özellikle pipo içenlerde ise damakta, küçük tükürük bezlerinin ağzında kırmızı noktalar olan kalınlaşmış beyazımsı bir yüzey görülebiliyor; MSD Manuals buna nikotinik stomatit diyor.

Travma ve yanıklar üçüncü büyük grup. Sıcak çorba ya da peynirli bir lokma damağı yakar, sert bir cips yanağı çizer, kırık bir dişin kenarı dilin kenarına sürtünür. Bu kırmızılıkların ortak özelliği, sebebin hatırlanması ve sebep kalktıktan sonra hızla geçmeleri. Damakta ya da yumuşak damakta toplu iğne başı büyüklüğünde kırmızı noktalar küçük damarlardan sızan kanı gösteriyor. Kısa sürede kaybolan ve başka belirtiyle gelmeyen noktaları bir sonraki diş hekimi randevunuzda gösterin. Ama kolay ya da sebepsiz morarma ve kanamayla, belirgin yorgunluk, solukluk ya da ateşle birlikte geldiyse NHS acil aile hekimi randevusu almanızı ya da 111'e (İngiltere'nin acil olmayan sağlık hattı) başvurmanızı istiyor; Türkiye'de bu, aynı gün aile hekiminize görünmek demek; hekim gerekirse acil kan tahlili istiyor.

Asıl dikkat isteyen tablo eritroplaki. Dünya Sağlık Örgütü'nün ağız kanseri iş birliği merkezinin uzman grubu, eritroplakiyi ağızdaki kanser öncesi değişiklikler (potansiyel malign bozukluklar) arasında sayıyor. Tanımı gereği başka bir hastalıkla açıklanamayan kırmızı bir alan. Cleveland Clinic bu lekelerin hafif kabarık ya da düz, kırmızı alanlar olduğunu ve kazındığında kanayabildiğini yazıyor. Eritroplakiyi ele alan bir derleme yumuşak damağın, ağız tabanının ve yanak içinin sık yerleşim yerleri olduğunu, lezyonların tipik olarak 1,5 santimetreden küçük kaldığını, orta ve ileri yaşlarda görüldüğünü ve sigara ile alkolle güçlü ilişkisi olduğunu bildiriyor.

Eritroplakinin neden ciddiye alındığını doku incelemesi gösteriyor. Aynı derlemede aktarılan verilerde tek renk, düzgün kırmızı eritroplakilerin yüzde 51'inde invaziv kanser, yüzde 40'ında yüzeyde sınırlı kanser (karsinoma in situ), yalnızca yüzde 9'unda hafif ya da orta derecede hücre bozukluğu (displazi) bulundu. Dönüşme oranlarını toplayan bir sistematik derlemede ise çalışmalara göre oran yüzde 2,6 ile yüzde 65 gibi çok geniş bir aralıkta değişti ve ortalaması yüzde 30 civarında hesaplandı. Bu rakamlar az sayıda çalışmadan geliyor ve her iki derlemenin yazarları da daha fazla çalışma gerektiğini yazıyor; kişisel riskinizi söylemiyor. Söyledikleri şey şu: sebebi olmayan kırmızı bir alanda beklemek yerine doku örneği almak doğru karar.

İyi haber, eritroplakinin nadir olması. Aynı sistematik derlemede toplumda görülme sıklığı çalışmalara göre yüzde 0,04 ile yüzde 1,14 arasında bulundu. Yani ağzında kırmızı leke gören insanların büyük çoğunluğunda sebep yukarıda saydığımız zararsız tablolardan biri. Ayrımı yapmanın pratik yolu zaman: Cleveland Clinic ağızda iki hafta içinde geçmeyen yeni lekeler ve yaralar için hekime başvurulmasını öneriyor. Sebebi belli olan bir kırmızılıkta önce sebep kaldırılır, iki hafta sonra yeniden bakılır; geçmemişse ya da sebebi hiç yoksa doku örneği konuşulur.

Son bir not tarama cihazlarıyla ilgili. Bazı merkezler ağız içini özel ışıkla, boyayla ya da tükürük testiyle taramayı önerebiliyor. Amerikan Diş Hekimleri Birliği (ADA) kılavuzu bu yardımcı yöntemlerin hiçbirinin şüpheli lezyonu ayırmada yeterli doğruluk göstermediğini, şüpheli bir lezyonda tek önemli önerinin hemen biyopsi ya da uzmana yönlendirme olduğunu yazıyor. Işıklı taramada temiz çıkan bir kırmızı leke, biyopsi gerekmediği anlamına gelmiyor.

İlk listedeki tablolarda sebep belli ve sebep kalkınca iki hafta içinde düzelme bekleniyor. İkinci listeden tek bir madde size uyuyorsa izlemeyi bırakın.

Kırmızı lekede ilk adres diş hekiminiz. Biyopsi gerektiğinde ağız, diş ve çene cerrahisi, ağız hastalıkları ya da kulak burun boğaz devreye giriyor.

1. 1

   Öykü: ne zaman fark ettiniz, bir sebep var mı

   Protez, yanık, yeni bir diş macunu ya da gargara, antibiyotik, sigara ve alkol kullanımı soruluyor. Lekeyi ilk fark ettiğiniz günden bu yana fotoğraf çektiyseniz gösterin; büyüyüp büyümediğini hekim böyle görüyor.

2. 2

   Ağzın tamamı ve boyun muayene ediliyor

   ADA tüm yetişkinlerde ağız içi ve dışının gözle ve elle muayenesini öneriyor. Lekenin yeri, rengi, sınırları, yüzeyi, sertliği ve boyundaki lenf bezleri değerlendiriliyor.

3. 3

   Sebep varsa kaldırılıyor

   Protez düzeltiliyor ya da geceleri çıkarılması isteniyor, keskin kenar düzeltiliyor, mantar tedavi ediliyor, şüpheli diş macunu ya da gargara bırakılıyor.

4. 4

   Kontrol randevusu

   ADA şüpheli görünmeyen lezyonlarda hastanın düzenli aralıklarla yeniden görülmesini, lezyon geçmediyse ve kanser öncesi bir değişiklik dışlanamıyorsa biyopsi yapılmasını ya da uzmana yönlendirilmesini öneriyor. Kontrol tarihini randevudan çıkmadan alın.

5. 5

   Şüphe varsa doğrudan doku örneği

   Sebebi olmayan ya da şüpheli görünen lezyonda ADA beklemeden biyopsi ya da hemen uzmana yönlendirme öneriyor. Lokal anesteziyle küçük bir parça alınıp patolojiye gönderiliyor.

6. 6

   Sonuca göre plan

   Zararsız bir tablo çıktıysa izlem; hücre bozukluğu (displazi) çıktıysa lezyonun çıkarılması ve yakın takip; kanser çıktıysa baş boyun ekibine yönlendirme.

Kırmızı lekenin tek bir tedavisi yok; önce sebebin ne olduğu netleşiyor.

Aşağıdakiler en sık zaman kaybettiren kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Aşağıdaki süreler, sebebi belli olan kırmızılıklar için beklenen çerçeve. Sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. İlk günler

   Yanık ve çizikler birkaç gün içinde belirgin şekilde iyileşir. Bu sürede asitli ve sıcak yiyeceklerden uzak durun.

2. Sebep kaldırıldıktan sonraki iki hafta

   Protez düzeltildiyse, keskin kenar giderildiyse ya da mantar tedavi edildiyse kırmızılığın bu sürede gerilemesi beklenir. Cleveland Clinic iki haftada geçmeyen lekeler için hekime başvurulmasını öneriyor.

3. İki haftadan sonra

   Geçmeyen kırmızı alan için biyopsi ya da uzmana yönlendirme konuşulmalı. ADA lezyon geçmediyse ve kanser öncesi bir değişiklik dışlanamıyorsa biyopsiyi öneriyor.

4. Biyopsi ve tedaviden sonra

   Hücre bozukluğu ya da eritroplaki tanısı konduysa kontrol randevuları uzun süre devam ediyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü ağızdaki kırmızı lekenin arkasında protez temizliğiyle geçen bir iltihap da olabilir, biyopsi ve cerrahi isteyen bir lezyon da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Sebep

Protez stomatiti, mantar, travma ve eritroplaki tamamen farklı yollar.

Biyopsi ve patoloji

Doku örneğinin alınması ve patolojide incelenmesi ayrı kalemler.

Protez ya da diş düzeltmesi

Protezin düzeltilmesi, yenilenmesi ya da keskin diş kenarının onarımı ayrı diş tedavisi kalemleri.

Tedavi ve takip süresi

Çıkarılan lezyonlarda kontrol randevuları uzun süre devam ediyor.