Siyah kıllı dil: neden olur, ne kadar sürede geçer?

Dilin üst yüzeyi, kadife dokusunu veren binlerce ince çıkıntıyla kaplı. World Journal of Gastroenterology'de yayımlanan bir derlemede bu çıkıntıların normalde 1 milimetreden kısa olduğu, siyah kıllı dilde ise 12–18 milimetre uzunluğa ve 2 milimetre genişliğe ulaşabildiği yazılıyor. Sebep, dilin yüzey tabakasının normal şekilde dökülememesi. Dökülemeyen tabakalar birikiyor, çıkıntılar kıl gibi uzuyor ve aralarına mantar, bakteri ve artık yerleşiyor.

Renk bu birikintiden geliyor. Aynı derleme tütün, kahve, çay ve diğer yiyeceklerin kalıntılarının ve renk üreten bakterilerin çıkıntılar arasında toplandığını anlatıyor. Cleveland Clinic de rengin her zaman siyah olmadığını, kahverengi, yeşil, beyaz ya da başka renklerde olabildiğini belirtiyor. Kişinin gördüğü şey dilin kendisi değil, uzamış çıkıntıların üzerine tutunan tabaka.

Neden olduğu da büyük ölçüde belli. Cleveland Clinic en sık iki sebebin yetersiz ağız temizliği ve yumuşak besinlerle beslenme olduğunu, çünkü çıkıntıların dökülmesi için sürtünme gerektiğini yazıyor; sert yiyecekler ve diş fırçası bu sürtünmeyi sağlıyor. MSD Manuals de dilin yeterince mekanik uyarı almamasını ve çıkıntılar arasında yemek artığı hapsolmasını ana sebep sayıyor; ateşli bir hastalıktan, antibiyotik tedavisinden sonra ya da peroksitli gargaranın aşırı kullanımıyla da ortaya çıkabildiğini, çok sigara içenlerde sık olduğunu belirtiyor.

Türkiye'den bir veri de var. Oral Diseases'da yayımlanan ve 5150 diş hastasını inceleyen çalışmada, dil lezyonlarının sigara, siyah çay içme ve orta ya da kötü ağız temizliğiyle güçlü şekilde ilişkili olduğu, kıllı ve paslı dilin erkeklerde anlamlı olarak daha sık görüldüğü bildirildi. Derleme bu çalışmada siyah kıllı dilin genel sıklığını yüzde 11,3, erkeklerde yüzde 18, kadınlarda yüzde 6 olarak aktarıyor. Bu oran diş kliniğine başvuranlarda ölçüldü; derleme sıklığın ülkeden ülkeye yüzde 0,6 ile 11,3 arasında değiştiğini yazıyor, yani Türkiye verisi aralığın üst ucunda.

İlaçlar ayrıca anılmalı. Derlemede en sık suçlanan ilaçların antibiyotikler olduğu, ama neden-sonuç ilişkisinin henüz netleşmediği ve eski çalışmaların bugün kullanılmayan ağız içi penisilin preparatlarına dayandığı yazılıyor; ağzı kurutan bazı antipsikotik ilaçlar da bu tabloyla ilişkilendiriliyor; Cleveland Clinic antidepresanları ve kemoterapi ile baş boyun ışın tedavisini de listeye ekliyor. Journal of International Medical Research'te yayımlanan bir yazıda, antibiyotikle ilişkili 19 olgu taranmış ve hepsinde ilacın kesilmesi ve dilin fırçalanmasıyla belirtilerin geçtiği görülmüş. Yazıdaki olgulardan birinde siyahlık antibiyotik başladıktan 12 gün sonra ortaya çıktı, ilaç kesilip dil günde üç kez fırçalandıktan 8 gün sonra geçti.

Gargara seçimi de önemli. Derleme sodyum perborat, sodyum peroksit ve hidrojen peroksit içeren oksitleyici gargaraların uzun süre kullanılmasının siyah kıllı dille ilişkili olduğunu yazıyor. Cleveland Clinic de peroksit ya da başka bir oksitleyici madde içermeyen gargara kullanılmasını öneriyor. Diş beyazlatmak ya da ağız kokusunu gidermek için düzenli hidrojen peroksitle gargara yapıyorsanız, bu alışkanlık tablonun sebebi olabilir.

Bir de dil kıllı değil, yalnızca boyanmış olabilir. Derlemede sahte siyah kıllı dil (psödo siyah kıllı dil) adı verilen bu durum, çıkıntılar uzamadan dilin koyu renge boyanması olarak tarif ediliyor; yiyecekler, tütün ve antibiyotik, antidepresan ve bizmut içeren ilaçlar bunu yapabiliyor. Bizmut bazı mide ilaçlarında bulunuyor. Ayırt etmenin yolu dilin dokusuna bakmak: yüzey halı gibi tüylü değil de pürüzsüz ama koyuysa ve ilacı bıraktıktan sonra renk hızla açılıyorsa bu bir boyanma.

Asıl ayrılması gereken, dildeki koyu rengin lekeden ya da yumrudan kaynaklanması. Derleme ayırıcı tanıda dilin ucunda ve kenarlarındaki mantar biçimli çıkıntılarda görülen, koyu tenlilerde daha sık koyu pigmentasyonu, bebeklerde doğuştan gelen ben ve lekeleri ve dilin üst ve yan yüzünde sınırları belirgin, koyu, kabarık lezyonlar yapan ve altta yatan bir kanserle ilişkili olabilen akantozis nigrikansı sayıyor. American Family Physician'daki bir derleme de dilde çıkan büyümelerin iyi huylu olanlarla kanser öncesi lezyonları ayırmak için çoğu zaman biyopsi gerektirdiğini yazıyor. Tüylü bir tabaka değil de düz, sınırlı bir koyu leke, bir yumru ya da yara görüyorsanız bu sayfanın konusu dışındasınız demektir.

İlk listedeki durumlar genellikle dil temizliği ve sebebin kaldırılmasıyla geçiyor. İkinci listeden bir madde varsa hekime gidin.

İlk dört adımı evde uygulayabilirsiniz. İki hafta içinde belirgin düzelme yoksa son iki adım için hekime gidin.

1. 1

   Sebebi bulun

   Son haftalarda antibiyotik ya da yeni bir ilaç başladınız mı, peroksitli gargara ya da yeni bir diş macunu kullanıyor musunuz, çay, kahve ve sigara tüketiminiz arttı mı, yumuşak yiyeceklerle mi besleniyorsunuz? Derleme yeni bir diş macunu ya da gargara gibi yerel tetikleyicilerin de sorgulanmasını öneriyor.

2. 2

   Dili her gün nazikçe temizleyin

   Dişlerinizi fırçalayıp diş ipi kullandıktan sonra dil sıyırıcısıyla ya da yumuşak bir diş fırçasıyla dilin üst yüzeyini arkadan öne doğru birkaç kez nazikçe temizleyin. Cleveland Clinic bunu tedavinin ilk adımı sayıyor. Kanatacak kadar bastırmayın; amaç uzamış çıkıntıların dökülmesine yardım etmek.

3. 3

   Tetikleyicileri azaltın

   Cleveland Clinic kahve, çay ve alkolü azaltmayı, tütünü bırakmayı, peroksitli gargaraları bırakmayı öneriyor. Yumuşak besinlerle besleniyorsanız çiğnemesi gereken yiyecekler de dile sürtünme sağlıyor.

4. 4

   Ağız kuruluğunu sorgulayın

   Derleme ağız kuruluğunu önemli yatkınlık nedenleri arasında sayıyor. Bol su için; ağız kuruluğu yapan bir ilaç kullanıyorsanız hekiminize söyleyin.

5. 5

   Hekimde bakı

   Cleveland Clinic tanının çoğu zaman yalnızca dile bakılarak konduğunu, test gerekmediğini yazıyor. Hekim yüzeyin gerçekten tüylü olup olmadığına, lekenin yerine ve sınırlarına, yara ya da yumru olup olmadığına bakıyor.

6. 6

   Nadiren biyopsi

   Cleveland Clinic başka bir sorun olduğundan şüphe edilirse biyopsi istenebileceğini, bunun son derece nadir olduğunu belirtiyor.

Siyah kıllı dilin tedavisi çoğunlukla basit; yapılan iş sebebe göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler sebebe ve sebebin ne kadar hızlı kaldırıldığına göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve.

1. İlk günler

   Günlük dil temizliğine başlandığında yüzeydeki birikinti azalmaya başlıyor. Antibiyotikle ilişkili bir olguda belirtiler ilaç kesilip dil günde üç kez fırçalandıktan 8 gün sonra geçti.

2. 1–2 hafta

   Cleveland Clinic belirtilerin genellikle bu sürede geçtiğini yazıyor. Derleme de sebep kaldırılıp temizlik yapıldıktan sonra günler ile birkaç hafta içinde düzeldiğini belirtiyor.

3. 2 haftadan sonra hâlâ sürüyorsa

   Cleveland Clinic daha uzun süren belirtilerde tedavi seçenekleri için hekime görünülmesini öneriyor.

4. Tekrarı önlemek

   Derleme sigarayı bırakmanın, alkolden uzak durmanın ve düzenli ağız temizliğinin tekrarı önlemede temel olduğunu yazıyor. Dil temizliği dişler gibi günlük rutinin parçası olmalı.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü siyah kıllı dil çoğu zaman yalnızca bir dil sıyırıcısı ve alışkanlık değişikliğiyle geçiyor; hekim gerektiren olgularda kapsam sebebe göre değişiyor. Kapsamı belirleyen kalemler:

Evde çözülüp çözülmediği

Olguların çoğu günlük dil temizliği ve tetikleyicinin kaldırılmasıyla geçiyor.

Hekim muayenesi

Geçmeyen ya da görüntüsü şüpheli olan dil için muayene gerekiyor; çoğu zaman ek test istenmiyor.

Eşlik eden diş ve diş eti sorunları

Ağız temizliğinin bozulduğu dönemlerde diş taşı ve diş eti iltihabı da birikiyor; temizlik ayrı bir kalem.

Nadiren ilaç ya da biyopsi

Temizliğe yanıt vermeyen ya da şüpheli görünen olgularda ilaç tedavisi ya da biyopsi gündeme geliyor.