Dar damak, dar üst çene: yetişkinde belirtiler ve seçenekler

Damak, ortasında ön arka yönde uzanan bir kemik dikişiyle birleşen iki yarıdan oluşur. Cleveland Clinic genişletme aparatlarının bu iki yarıyı yavaşça birbirinden uzaklaştırdığını, aradaki boşluğun yeni kemikle dolduğunu anlatıyor. Çocuklukta bu dikiş açık olduğu için genişletme görece kolay; ergenlikten sonra dikiş giderek kaynıyor ve yetişkinde aynı aparat kemiği değil çoğunlukla dişleri yana yatırıyor. Yetişkinde dar üst çene konusunu ayrı kılan bu.

Üst çenenin dar kalmasında birden fazla etken rol oynuyor. Cleveland Clinic, ağızdan nefes alan çocuklarda yüzün dar olabildiğini, alt çenenin geride kalabildiğini ve alt ve üst dişlerin birbirine oturmayabildiğini yazıyor. Burun yolu tıkalıyken dil ağız tabanında durduğu için üst çeneye içeriden destek vermiyor; bu, ağızdan nefes ile dar damağın sık birlikte görülmesinin olası açıklamalarından biri. Genetik yüz yapısı, parmak emme gibi çocukluk alışkanlıkları ve dudak damak yarığı da sayılan nedenler arasında. Yetişkinde çoğu zaman neden tek değil; yapılacak şey nedeni değil, bugünkü durumu doğru ölçmek.

En belirgin işaret arka dişlerde çapraz kapanış. Cochrane'in ortodonti derlemesi bunu, üst arka dişlerin alttakilerin içine kapanması olarak tanımlıyor ve Avrupa'daki çocuk ve ergenlerin yaklaşık yüzde 4'ünde, Amerika'dakilerin yaklaşık yüzde 17'sinde görüldüğünü yazıyor. Derleme çapraz kapanışın diş aşınması, çenelerin anormal gelişimi, eklem sorunları ve yüzde dengesiz görünümle ilişkilendirildiğini belirtiyor. Kapanış tek tarafta bozuk olduğunda alt çene kapanırken o tarafa kayabiliyor; bu kayma zamanla tek tarafla çiğneme alışkanlığına dönüşebiliyor.

Evde basit bir kontrol yapabilirsiniz. Aynanın karşısında dudaklarınızı parmaklarınızla yana çekin ve arka dişlerinizi birbirine kapatın. Normalde üst küçük ve büyük azı dişlerinin dış yüzü alttakileri dışarıdan biraz örter. Bir ya da iki tarafta alttaki dişlerin dışa taştığını, üsttekilerin içte kaldığını görüyorsanız çapraz kapanış olabilir. Ağzınızı yavaşça kapatırken çenenizin bir tarafa kaydığını hissediyorsanız bunu da not edin. Bu kontrol tanı koymaz, ama hekime ne söyleyeceğinizi netleştirir.

Asıl ayrım, sorunun dişlerde mi kemikte mi olduğu. Bazen çenenin kemik tabanı yeterince geniştir ama üst arka dişler içe doğru eğilmiştir; bu dişsel bir çapraz kapanıştır ve ortodontik tellerle ya da plaklarla düzelebilir. Bazen de kemik tabanın kendisi dardır; üst dişler zaten dışa yatarak durumu telafi etmeye çalışmıştır ve onları daha da dışa itmek sorunu çözmez. Cleveland Clinic bunu sade bir cümleyle özetliyor: teller dişleri hareket ettirebilir, ama çene kemiğini hareket ettiremez. Bu ayrım muayene, modeller ve gerektiğinde üç boyutlu tomografiyle yapılıyor.

Yaş tek başına karar verdirmiyor. Damak dikişinin kaynama derecesini tomografiyle değerlendiren çalışmaları inceleyen bir sistematik derleme, dikişin olgunlaşması ile takvim yaşı arasındaki ilişkinin zayıf olduğunu, özellikle genç yetişkinlerde aynı yaşta çok farklı evrelerin görüldüğünü yazıyor. Yani 20 yaşındaki iki kişiden birinde dikiş hâlâ kısmen açık, diğerinde kaynamış olabilir. Yetişkinde hangi genişletme yolunun seçileceği bu yüzden yaşa değil, görüntülemeye dayanıyor.

Dar üst çenenin görünür bir estetik etkisi de var: gülerken dişlerin iki yanında, yanakla dişler arasında kalan koyu üçgenler. 30 kişilik bir değerlendirici grubuna aynı yüzlerin farklı gülüş genişlikleri gösterilen bir çalışmada, geniş ve yanları dolu gülüş dar gülüşe göre daha çekici bulundu; bu bulgu kadın ve erkek yüzlerde aynıydı. Yazarlar geniş koyu köşelerin ortodontik tedavi planında sorun listesine alınmasını önerdi. Bu bir algı çalışması; koyu köşelerin tek nedeni dar çene değil, dişlerin dizilişi ve dudak hareketi de etkiliyor.

Dişsiz üst çenede tablo bambaşka bir yoldan ortaya çıkıyor. Dişler kaybedildikten sonra çene kemiği eriyor ve bu erime iki çenede farklı yönde ilerliyor. 24'ü üst, 99'u alt çene olmak üzere 123 dişsiz kuru çene kemiğini inceleyen bir çalışmada üst çenenin içe ve yukarı doğru, alt çenenin ise dışa ve aşağı doğru eridiği, sonuçta dişsiz üst çenenin alt çeneyle aynı hizaya ya da onun içine düştüğü görüldü. Yıllarca dişsiz kalmış ya da takma diş kullanmış birinde bu nedenle üst çene 'dar' görünür; burada sorun doğuştan değil, diş kaybı sonrası erimeden kaynaklanıyor. Bu fark, tam ağız sabit diş planlanırken implantların açısını ve dişlerin dizileceği kavsi etkileyen bir veri olarak hesaba katılır.

İlk liste, sorunun daha çok dişlerin diziliminde olabileceğini düşündüren işaretler; bunlar için ortodontistinize gidin. İkinci liste, kemik tabanın dar olduğunu ya da başka bir sorunun eşlik ettiğini düşündüren işaretler; bunlarda değerlendirme daha kapsamlı olmalı.

Sıra, önce eşlik eden sağlık sorunlarını ayırmaktan başlıyor, sonra sorunun dişte mi kemikte mi olduğuna, en son tedavi yoluna geçiyor.

1. 1

   Uyku ve burun soruları

   Horlama, uykuda nefes durması, gündüz yorgunluğu ve sürekli ağızdan nefes sorulur. Bunlar varsa uyku apnesi ve burun tıkanıklığı için aile hekimi ya da kulak burun boğaz değerlendirmesi planlanır.

2. 2

   Kapanış ve kayma muayenesi

   Hekim çapraz kapanışın tek mi çift taraflı mı olduğuna, ağız kapanırken alt çenenin bir tarafa kayıp kaymadığına, diş aşınmasına ve çene eklemine bakar.

3. 3

   Dişsel mi iskeletsel mi

   Modeller, ağız içi tarama ve gerektiğinde üç boyutlu tomografiyle kemik tabanın genişliği ve üst dişlerin eğimi ölçülür. Çapraz kapanışı olan yetişkinlerde arka dişlerin dış yüzünde kemik açıklığının daha sık görüldüğünü gösteren bir tomografi çalışması var; bu, dişleri dışa itmeden önce kemiğin görülmesini daha da önemli kılıyor.

4. 4

   Damak dikişinin değerlendirilmesi

   Yetişkinde dikişin ne kadar kaynadığı yaşla tahmin edilemiyor; tomografide görülen evre, vidayla genişletmenin mi cerrahi desteğin mi gerekeceğine yön veriyor.

5. 5

   Genişletme yolunun seçimi

   Dişsel sorunlarda ortodontik tel ya da plak; kemik darlığında vidayla kemiğe tutunan genişletme (MARPE) ya da cerrahi destekli genişletme (SARPE); çeneler ayrıca ön arka ya da dikey yönde de uyumsuzsa ortodonti ve çene cerrahisi birlikte planlanır.

6. 6

   Genişletme ve bekleme

   Cleveland Clinic ergen ve yetişkinlerde sonuca ulaşmanın çocuklardan uzun sürdüğünü ve bir yılı bulabildiğini, istenen genişlik elde edildikten sonra aparatın kemiğin sağlamlaşması için 4 ila 6 ay daha yerinde bırakılabildiğini yazıyor. Ardından dişlerin dizilimi ortodontiyle tamamlanır.

7. 7

   Dişsiz üst çenede plan

   Bütün dişler kaybedildiyse genişletme gündeme gelmez. Tomografide kemiğin genişliği, yüksekliği ve sinüslerin konumu ölçülür; implantların açısı ve sabit dişlerin hangi kavis üzerine dizileceği buna göre belirlenir. implant72'de implant ve sabit dişler 3 gün / 72 saatte tamamlanıyor ve 3. gün takılan dişler final dişler; bu yüzden üst çenenin daralmış kavsini hesaba katan diş dizilimi baştan, tomografi üzerinden planlanıyor.

Seçenekler sorunun nerede olduğuna ve ne kadar büyük olduğuna göre değişiyor. Hepsinin kendi bedeli ve sınırı var.

Aşağıdakiler, yetişkinde dar üst çene tedavisinde sık rastlanan karar hataları ve tedavinin kendi riskleri. Hekiminize doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler kişiye ve yönteme göre değişiyor. Aşağıdaki akış kaynakların tarif ettiği olağan seyir; ortodontistinizin ve cerrahınızın planı önceliklidir.

1. İlk günler

   Cleveland Clinic yeni bir genişletme aparatının ilk günlerde hafif ağrı, baş ağrısı, salya artışı ve peltek konuşmaya yol açabildiğini yazıyor. SARPE'de buna ameliyat sonrası şişlik ve ağrı ekleniyor.

2. Aktif genişletme

   Aparatın vidası belirli aralıklarla çevriliyor. Ön dişler arasında bir boşluk açılması, kemiğin gerçekten ayrıldığının işareti olabilir; Cleveland Clinic bu boşluğun daha sonra ortodontiyle kapatıldığını belirtiyor.

3. Bekleme dönemi

   İstenen genişliğe ulaşıldıktan sonra aparat, açılan bölgede kemiğin dolup sağlamlaşması için birkaç ay daha yerinde kalıyor.

4. Ortodonti ve pekiştirme

   Dişlerin yeni kavse dizilmesi ortodontiyle tamamlanıyor. Bir miktar geri dönüş beklendiği için tedavi sonrası pekiştirme aparatlarının nasıl ve ne kadar kullanılacağı konuşuluyor.

Burada rakam bulamayacaksınız. Dar üst çene tedavisinin kapsamını belirleyen başlıklar şunlar:

Sorunun dişte mi kemikte mi olduğu

Yalnız ortodonti ile çözülen dişsel bir sorun ile kemik genişletmesi gerektiren iskeletsel bir darlık arasında kapsam farkı büyük.

Genişletme yöntemi

MARPE'de vidalar ve özel aparat, SARPE'de ameliyat, anestezi ve cerrahi takip ekleniyor.

Ortodonti süresi

Genişletme sonrası dişlerin dizilmesi ve pekiştirme aylar ile yıllar sürebiliyor.

Eşlik eden sorunlar

Burun tıkanıklığı, uyku apnesi ya da ön arka yönde çene uyumsuzluğu varsa başka uzmanların değerlendirmesi ve tedavisi ekleniyor.

Dişsiz üst çenede kemik durumu

Kemik hacmi yeterliyse implantlar doğrudan planlanıyor; yetersizse kemik artırma ya da zigomatik implant gibi seçenekler kapsamı değiştiriyor.