B12 ve demir eksikliği ağızda hangi belirtileri verir?

Dilin üst yüzü, papilla denen binlerce küçük çıkıntıyla kaplı; dile pütürlü dokusunu ve mat rengini veren onlar. Bu doku sürekli yenileniyor ve yenilenmek için B12 vitamini, folat ve demire ihtiyaç duyuyor. MSD Manuals, B12'nin folatla birlikte hücrelerin DNA yapımı için gerekli olduğunu yazıyor. Eksiklikte papillalar incelip kayboluyor, dil parlak, kırmızı ve pürüzsüz bir görünüm alıyor; bu tabloya atrofik glossit deniyor. Polonya'dan 2026 tarihli bir derleme, beslenme eksikliklerinin ağız zarını başka belirtiler ortaya çıkmadan önce etkileyebildiğini ve bu yüzden ağzın erken tanı için önemli bir yer olduğunu vurguluyor.

NHS, B12 ya da folat eksikliğinin belirtileri arasında aşırı yorgunluk ve enerji eksikliğinin yanında ağrılı ve kırmızı bir dili, ağız yaralarını, karıncalanmayı, kas güçsüzlüğünü, görme sorunlarını, hafıza ve düşünme güçlüklerini sayıyor. Aynı sayfa bu sorunların bir kısmının kansızlık (anemi) olmadan da görülebildiğini açıkça belirtiyor. Demir eksikliği anemisinde ise NHS daha seyrek görülen belirtiler arasında dilde ağrı, yiyeceklerin tuhaf tatması, yutma güçlüğü, ağız köşelerinde ağrılı yaralar, kaşık biçimli tırnaklar ve buz ya da kâğıt gibi yiyecek olmayan şeyleri yeme isteğini sayıyor.

Kansızlık yokken eksikliğin ağızda görünmesi rakamlarla da gösterildi. Çin'de atrofik glossiti olan 236 hasta ile yaş ve cinsiyeti eşleştirilmiş 208 sağlıklı kişinin karşılaştırıldığı çalışmada, hastaların yüzde 68,22'sinde B12 eksikliği, yüzde 13,98'inde ferritin eksikliği bulundu; kansızlık ise yalnızca yüzde 21,61'indeydi. Yani bu hastaların çoğunda kansızlık yoktu; eksikliği bulmak için kan sayımı tek başına yetmedi. Dilin tamamen düzleştiği ve atrofinin dil yüzeyinin yarısından fazlasını kapladığı hastalarda B12 eksikliği ve kansızlık daha sıktı; B12 eksikliği olan hastalar takviyeye iyi yanıt verdi.

Ağız belirtileri, eksikliği bir kansızlık tablosu içinde de haber veriyor. Fas'ta, mide zarını hedef alan bir bağışıklık hastalığına bağlı B12 eksikliği (pernisiyöz anemi) tanısı almış 34 hastanın geriye dönük incelendiği çalışmada hastaların yüzde 85,3'ünde kansızlık, yüzde 55,9'unda ağız belirtisi vardı; ağız belirtisi olan 19 hastada en sık görülenler atrofik glossit (7 hasta) ve ağız yanması (2 hasta) idi. Yazarlar ağızdaki bu değişikliklerin belirti veren bir kansızlık olmadan da görülebildiğini ve diş hekiminin tanıda rol oynayabildiğini belirtiyor.

B12 eksikliğinin sinsi yanı zamanlaması. MSD, vücudun B12'yi büyük ölçüde karaciğerde depoladığını, alım durduğunda bu depoların tükenmesinin genellikle 3 ile 5 yıl sürdüğünü ve kansızlığın eksiklik başladıktan 3 ile 5 yıl sonrasına kadar gelişmeyebildiğini yazıyor. Vegan beslenmeye geçen, mide ameliyatı olan ya da yıllardır aynı ilacı kullanan biri, dilindeki değişikliği bu değişiklikle ilişkilendirmeyebiliyor, çünkü arada yıllar var.

Eksikliğin en sık nedeni yetersiz beslenme değil, emilim sorunu. MSD, B12'nin midede üretilen bir proteinle (intrinsik faktör) birleşerek ince bağırsağın son kısmında emildiğini, emilimi bozan nedenler arasında mide asidini azaltan ilaçları (antasitler) ve şeker hastalığında kullanılan metformini, çölyak hastalığını, zayıflama ameliyatlarını ve yaşlılıkta azalan mide asidini saydığını yazıyor. NHS de sara ilaçlarını ve proton pompası inhibitörü denen mide ilaçlarını B12 emilimini etkileyen ilaçlar arasında sayıyor. NHS'e göre B12 ve folat eksikliği 75 yaş ve üstünde yaklaşık her 10 kişiden birini, 65 ile 74 yaş arasında her 20 kişiden birini etkiliyor.

Demir eksikliğinde ise asıl soru neden. NHS demir eksikliği anemisinin çoğunlukla kan kaybı ya da gebelik nedeniyle olduğunu, nedeni belli değilse hekimin dışkıda gizli kan testi gibi ek testler isteyebildiğini ya da uzmana yönlendirebildiğini yazıyor. Yani ağız köşesindeki çatlak ya da ağrıyan dil, demir tablet almanın değil, demirin neden eksildiğini sormanın başlangıcı. NHS mide ve bağırsak kanamasını da sık nedenler arasında sayıyor: ibuprofen ve aspirin gibi ağrı kesiciler, mide ülseri, yemek borusu ya da bağırsak iltihabı, hemoroit ve daha seyrek olarak mide ya da bağırsak kanseri. Adet kanaması olmayan birinde bu olasılıklar hekimle konuşulmalı.

Aftlar bu konunun en tartışmalı kısmı. İsrail'de tekrarlayan aftı olan 58 kişinin katıldığı çift kör bir çalışmada 6 ay boyunca her gün dil altına 1000 mikrogram B12 alanlarda aft ataklarının süresi, yara sayısı ve ağrı, 5. ve 6. aylarda plaseboya göre anlamlı biçimde azaldı; etki kandaki başlangıç B12 düzeyinden bağımsızdı. Buna karşılık ABD'de 160 kişilik başka bir çift kör çalışmada, günlük önerilen miktarda vitamin içeren multivitamin bir yıl boyunca aft ataklarının sayısını ya da süresini değiştirmedi ve yazarlar multivitaminin rutin olarak önerilmemesi gerektiğini söyledi. İlk çalışma küçük; sonucu kesin bir tedavi kuralı gibi okumamak gerekiyor.

İlk listedeki durumlarda aile hekiminizden ya da diş hekiminizden kan testi istemek mantıklı; bunlar acil değil ama göz ardı edilmemeli. İkinci listedekilerden biri varsa gecikmeden hekime görünün.

Aşağıdaki sıra, ağız belirtisinden yola çıkıp nedenin bulunmasına kadar olan yolu gösteriyor. Testleri isteyecek olan aile hekiminiz; diş hekiminiz de ağızdaki bulguyu yazılı olarak ona iletebilir.

1. 1

   Ağızdaki bulguyu belgeleyin

   Dilinizin, aftlarınızın ya da ağız köşenizdeki çatlağın fotoğrafını çekin; aftlar için yılda kaç kez çıktığını ve kaç gün sürdüğünü not edin. Diş hekiminiz atrofik glossit ya da tekrarlayan aft gördüyse bunu yazmasını isteyin.

2. 2

   Kan sayımıyla yetinmeyin

   Tam kan sayımına ek olarak B12, folat ve ferritin düzeyini isteyin. MSD, B12 eksikliğinin çoğunlukla kan sayımında büyük kırmızı kan hücreleri görülünce düşünüldüğünü yazıyor; ama atrofik glossit hastalarının çoğunda kansızlık olmadığını gösteren çalışma, bu ipucunun kaçabileceğini söylüyor.

3. 3

   İlaçlarınızı ve beslenmenizi söyleyin

   Metformin, mide ilaçları, sara ilaçları, vegan ya da kısıtlı beslenme, mide ya da zayıflama ameliyatı, çölyak ve iltihabi bağırsak hastalığı öykünüzü hekime ayrıca söyleyin. MSD tekrarlayan gülme gazı (azot protoksit) kullanımını da nedenler arasında sayıyor.

4. 4

   Eksiklik çıktıysa nedenini sorun

   B12 eksikliğinde MSD, genç kişilerde nedeni bulmak için ek testler, bazen de mide hücrelerinin durumunu görmek için endoskopi yapıldığını yazıyor. Demir eksikliğinde NHS nedeni belli değilse dışkıda gizli kan testi ya da uzmana yönlendirme yapılabildiğini belirtiyor.

5. 5

   Tedaviden sonra ağzı yeniden kontrol ettirin

   Tedaviden birkaç ay sonra dilin papillalarının geri gelip gelmediğini, aftların seyrekleşip seyreklemediğini diş hekiminize gösterin. Ağız belirtisi düzelmiyorsa neden başka bir yerde aranmalı.

Ağız belirtisinin tedavisi, eksikliğin kendisini ve nedenini düzeltmekten geçiyor. Takviyenin şekli, dozu ve süresi kan değerlerine ve nedene göre hekim tarafından belirlenir.

Aşağıdakiler eksikliğin gözden kaçmasına ya da yanlış yöntemle tedavi edilmesine yol açan kararlar.

Süreler eksikliğin derecesine ve nedenine göre değişiyor. Aşağıdaki akış kaynaklarda verilen genel seyir; hekiminizin takip planı önceliklidir.

1. Tedavinin ilk haftaları

   MSD'ye göre B12 eksikliğine bağlı kansızlık genellikle yaklaşık 6 haftada düzeliyor. Dildeki değişikliğin ne kadar sürede gerileyeceğine dair kaynaklarda net bir süre yok; Guangzhou'daki çalışmada B12 eksikliği olan glossit hastalarının takviyeye iyi yanıt verdiği bildiriliyor.

2. İlk aylar

   Folik asit tedavisi genellikle 4 ay, demir tedavisi yaklaşık 6 ay sürüyor. NHS demir düzeyinin normale dönüp dönmediğini görmek için birkaç ay içinde kan testinin tekrarlanabildiğini yazıyor.

3. Aftlar için

   Dil altı B12 çalışmasında aftlardaki azalma ancak 5. ve 6. aylarda anlamlı hâle geldi. Sonuç birkaç haftada görülmüyorsa bu, tedavinin işe yaramadığı anlamına gelmeyebilir.

4. Sinir belirtileri

   MSD, uzun süren ağır sinir belirtilerinin kalıcı olabildiğini yazıyor. Uyuşma ve karıncalanmanın ne kadar geri döneceği, tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlı.

Burada rakam vermiyoruz, çünkü ağızdaki aynı belirtinin arkasında beslenmeyle düzelen hafif bir eksiklik de olabilir, uzun süre izlenmesi gereken bir emilim hastalığı da. Kapsamı belirleyen kalemler:

İstenen testler

Kan sayımı, B12, folat ve ferritin temel set; nedene göre ek kan testleri, dışkıda gizli kan ya da endoskopi eklenebiliyor.

Eksikliğin nedeni

Beslenmeye bağlı eksiklik kısa süreli takviyeyle düzelebilirken emilim bozukluğu ömür boyu tedavi gerektirebiliyor.

Takviyenin şekli

Tablet ya da iğne, takip testlerinin sıklığı ve tedavinin süresi hekimin planına göre değişiyor.