Dişlerim kayıyor: neden olur, ne kadar hızlı ilerler?

Diş kemiğe sabitlenmiş bir çivi gibi değil; kökle kemik arasında ince bir bağ dokusu var ve diş ömür boyu çok az da olsa hareket edebiliyor. Amerikan Ortodontistler Derneği (AAO), diş hareketinin kemiğin sürekli yenilenmesine bağlı, hayat boyu süren doğal bir süreç olduğunu, konuşurken, ısırırken ve çiğnerken dişlere binen kuvvetin onları o yöne doğru kaydırdığını yazıyor. Diş eksildiğinde ya da destek zayıfladığında bu doğal hareket belirgin bir kaymaya dönüşüyor.

Kaymanın dört ayrı kaynağı var ve hızları birbirinden çok farklı. Ön dişlerin yelpaze gibi açılmasının ayrıntıları diş aralanması sayfasında; burada asıl soru, kaymanın hangi hızda ilerlediği, hangisinin izlenebildiği ve hangisinin beklenmemesi gerektiği.

Birinci kaynak çekim boşluğu. Leeds Dental Institute'ta yapılan ve karşısında dişi kalmamış bir arka dişi olan 100 hastayla, yaş, cinsiyet ve kemik düzeyi eşleştirilmiş 100 kişiyi karşılaştıran bir çalışmada, karşılıksız kalan dişlerin yüzde 92'sinde uzama bulundu. Ortalama uzama 1,68 milimetreydi ve 4 milimetreye yaklaşan olgular vardı; karşılaştırma grubunda bu değer 0,24 milimetreydi. Uzama üst çenede alt çeneye göre belirgin olarak daha fazlaydı. Aynı araştırma grubunun ikinci çalışmasında boşluğun iki yanındaki dişlerin boşluğa doğru devrildiği, önündeki dişin ayrıca kendi etrafında dönebildiği görüldü; boşluğun arkasındaki dişin devrilmesi bazen çok belirgindi.

Hareketin hızı da ölçülmüş. Journal of Dental Research'te yayımlanan ve tedavi edilmemiş 116 arka diş boşluğunu art arda çekilmiş röntgenlerle izleyen bir çalışmada, boşluğun iki yanındaki dişler arasındaki mesafe ilk yıl ortalama 1 milimetreden az kısaldı; en hızlı daralma çekimden sonraki ilk 2 yılda oldu ve sonraki yıllarda giderek yavaşladı. Yazarlar ilk 2 yıldan sonra hareketin genellikle yavaş ve küçük olduğunu yazıyor.

Bu bulgu yaygın bir inanışı da düzeltiyor. JADA'da yayımlanan, ortanca 6,9 yıl izlenen 111 hastalık bir çalışmada, tek bir arka dişi eksik olan hastaların çoğunda komşu dişler arasındaki mesafe 1 milimetre ya da daha az kısaldı, karşı dişin uzaması olguların yüzde 99'unda 1 milimetre ya da daha az kaldı, komşu dişlerin yanındaki kemik kaybı olguların yüzde 83'ünde 1 milimetre ya da altındaydı. Yazarlar tek arka diş boşluğunda hemen tedavinin çoğu hasta için şart olmayabileceğini, bunun yerine düzenli kontrolle takip edilmesini öneriyor. İki çalışmanın rakamları birbirini tam tutmuyor; biri uzamayı alçı modeller üzerinde, diğeri röntgenle ve farklı yöntemle ölçtü. Ortak mesaj şu: tek bir arka boşlukta kayma gerçek ama çoğu zaman yavaş ve sınırlı.

İkinci kaynak diş eti hastalığı ve bu tablo çok daha ciddiye alınmalı. Journal of Periodontology'deki bir derlemede, diş eti hastalarında dişlerin kemik kaybı nedeniyle yer değiştirmesinin (patolojik diş göçü) yüzde 30 ile yüzde 55,8 arasında bildirildiği ve çoğu zaman hastayı hekime getiren şikâyet olduğu yazılıyor. İran'da 370 hastanın kayıtlarını inceleyen bir çalışmada ise bu oran yüzde 11,4 (314 diş eti hastasından 35'i) bulundu ve hafif diş eti hastalığı olanların hiçbirinde göç görülmedi; göç, hastalık ağırlaştıkça sıklaştı. Yani ön dişleriniz kayıyorsa, arkasında ilerlemiş bir kemik kaybı olabilir.

Derleme göçün tek bir sebebi olmadığını da vurguluyor: kemik kaybı başlıca etken, ama dil, yanak ve dudağın baskısı, iltihaplı diş eti ceplerindeki basınç, kapanış bozuklukları ve dudak ısırma gibi alışkanlıklar da payını alıyor. Erken dönemde diş eti tedavisinden sonra kaymış dişlerin bazen kendiliğinden geri döndüğü de aynı derlemede yer alıyor. Bu, erken gitmenin somut bir kazancı.

Üçüncü kaynak tel tedavisinden sonra plak takmamak. NHS diş teli çıkarıldıktan sonra dişlerin eski yerine dönmesini önlemek için plak takılması gerektiğini yazıyor. AAO, tedavinin hemen ardından dişlerin eski yerine dönmeye en yatkın olduğu bir yerleşme dönemi olduğunu, birkaç gün bile plak takmamanın dişlerin belirgin şekilde kaymasına yol açabildiğini ve plağın çoğu zaman ömür boyu gerekeceğini belirtiyor.

Dördüncü kaynak yaşın kendisi. AAO yaş ilerledikçe dişlerin doğal olarak kaydığını, bunun alt ön dişlerde sıkışıklığa ya da üst dişlerde aralanmaya yol açabildiğini, kapanış bozukluklarının kendiliğinden düzelmediğini ve zamanla kötüleşebildiğini yazıyor. Bu yavaş ilerleyen, çoğu zaman ağrısız bir değişim; ancak diş eti hastalığı eşlik ediyorsa hız değişiyor.

İlk listedeki durumlar yavaş ilerleyen ve planlı bir randevuyla ele alınabilen tablolar. İkinci listeden bir madde varsa bir sonraki kontrolü beklemeden diş hekiminize gidin.

Aşağıdaki sıra, kayan dişler için diş hekiminde beklemeniz gereken değerlendirme. Randevuya giderken yanınıza eski fotoğraflarınızı ve varsa eski röntgenlerinizi alın.

1. 1

   Evde başlayın: aynı açıdan fotoğraf

   Aynı ışıkta ve aynı açıdan, dişleriniz kapalıyken ve gülümserken ayda bir fotoğraf çekin. Karşılaştırma, kaymanın gerçekten ilerleyip ilerlemediğini hekime gösteren en basit kanıt. Eski düğün ya da tatil fotoğrafları da işe yarar.

2. 2

   Diş ipi ve yemek sıkışması

   Daha önce diş ipinin zorlukla geçtiği bir aralıktan ip artık hiç direnç göstermeden geçiyorsa ya da yeni bir yerde yemek sıkışmaya başladıysa, iki diş arasındaki temas açılmış olabilir. Hangi aralıkta olduğunu not edin.

3. 3

   Diş eti ölçümü ve sallanma testi

   Hekim her dişin çevresindeki diş eti cebini ölçüyor, kanamaya ve sallanmaya bakıyor. Kaymanın diş eti hastalığından mı yoksa boşluktan mı kaynaklandığını ayıran asıl adım bu.

4. 4

   Röntgen

   Kök çevresindeki kemik düzeyi, eksik dişlerin yeri ve komşu dişlerin eğimi röntgende görülüyor. Eski röntgenleriniz varsa karşılaştırma hareketin hızını gösterir.

5. 5

   Kapanış ve alışkanlıklar

   Ağız kapandığında hangi dişin önce değdiği, diş sıkma izleri, dil itme ve dudak ısırma gibi alışkanlıklar soruluyor ve kontrol ediliyor. Derlemede birçok alışkanlığın göçle ilişkili olduğu ve hekimin bunları fark etmesinin zor olduğu belirtiliyor; bildiklerinizi siz söyleyin.

6. 6

   Sebebe göre sıralama

   Diş eti hastalığı varsa önce o tedavi ediliyor; diş hareketi ya da boşluk doldurma ancak diş eti sakinleştikten sonra planlanıyor. Boşluk kaynaklıysa boşluğun doldurulup doldurulmayacağına, ortodontik düzeltme gerekip gerekmediğine karar veriliyor.

Kaymanın tek bir tedavisi yok; yapılan iş kaymanın kaynağına göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler kaymanın kaynağına ve yapılan tedaviye göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. Çekimden sonraki ilk 2 yıl

   Ölçüm çalışmasında boşluğun iki yanındaki dişlerin en hızlı bu dönemde yaklaştığı görüldü. Boşluğu doldurmayı düşünüyorsanız bu dönemde kontrollerde boşluğun ve karşı dişin ölçülmesini isteyin; değişim varsa karar için elinizde veri olur.

2. İlk 2 yıldan sonra

   Hareket genellikle yavaşlıyor ve küçük kalıyor. Düzenli kontrollerde fotoğraf ve röntgenle karşılaştırma yapmak yeterli olabiliyor.

3. Diş eti tedavisinden sonraki aylar

   İltihap sakinleştikçe sallanma azalabilir ve erken dönemde kaymış dişler kısmen geri dönebilir. Diş hareketi ya da boşluk doldurma genellikle bu iyileşme görüldükten sonra planlanıyor.

4. Tel tedavisinden sonra

   AAO ilk dönemde plağın yemek ve fırçalama dışında sürekli, sonra yalnız gece takılmasının istenebileceğini yazıyor. Plak bırakıldığında kayma yeniden başlayabiliyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü kayan dişlerin arkasında yalnızca izlem isteyen tek bir boşluk da olabilir, diş eti tedavisi ve ortodonti gerektiren ilerlemiş bir kemik kaybı da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Kaymanın kaynağı

Boşluk, diş eti hastalığı, plak takmamak ve yaş tamamen farklı yollar ve farklı hekimlerin alanı.

Diş eti tedavisinin kapsamı

Profesyonel temizlikten diş eti altının derin temizliğine ve cerrahiye kadar farklı basamaklar var.

Ortodontik düzeltme gerekip gerekmediği

Yeni bir plak ile tam bir yeniden tedavi arasında büyük fark var.

Eksik diş sayısı

Tek bir boşluğun doldurulması ile birden fazla eksik dişin birlikte planlanması ayrı ölçekte işler.