Protezle yemek yiyemiyorum: neden ve ne yapmalı?

Doğal bir diş, kökü aracılığıyla doğrudan çene kemiğine bağlıdır. Çiğneme kuvveti kökün etrafındaki lif demetleri üzerinden kemiğe iletilir ve kemik bu yükü taşımaya göre yapılanmıştır. Protez ise hiçbir köke sahip değildir; kaidesi doğrudan diş etinin üzerine oturur ve yük diş etinin ince, yumuşak dokusundan geçerek altındaki kemiğe ulaşır. Diş eti bu tür bir yükü taşımak için tasarlanmamıştır ve ağrı eşiği kemiğe göre çok daha düşüktür. Bu yapısal fark, protezle çiğneme gücünün neden doğal dişteki gibi olmadığının temel sebebidir.

Bu sınır alışkanlıkla tamamen ortadan kalkmaz. Doğal dişte çiğneme gücünüzü sınırlayan şey çene kaslarınızın gücüdür; protezde ise bu gücü kullanmadan önce diş eti rahatsızlığı ya da protezin kalkması devreye girer. Yani protezle sert bir şeyi ısırmaya çalıştığınızda kaslarınız yorulmadan önce ya diş etiniz acır ya da protez yerinden kalkar. Zamanla protezle daha rahat yiyebilirsiniz, çünkü hangi gıdaya ne kadar kuvvet uygulayabileceğinizi öğrenirsiniz; ama bu, kuvvetin doğal dişteki düzeye çıktığı anlamına gelmez.

Ön dişlerle ısırmak bu sınırı daha da daraltır. Ön dişler, protezin oturduğu kemik sırtının önünde, sırttan öne doğru uzanan bir noktada bulunur. Buraya uygulanan bir ısırma kuvveti, protezi bir kaldıraç gibi kullanır: ön taraf aşağı bastırılırken protezin arka kenarı yukarı kalkar. Bu yüzden bir elmayı ya da sandviçi ön dişlerinizle ısırdığınızda protezin arkası hafifçe kalkabilir, hatta düşebilir. Yan dişlerle çiğnemek bu kaldıraç etkisini ortadan kaldırır, çünkü kuvvet protezin oturduğu sırtın tam üzerine, dengeli biçimde iner.

Alt protez üst protezden daha az stabildir ve bunun ayrı bir mekanik sebebi var. Üst protez damağı da kapladığı için geniş bir yüzeye yayılır ve orada hafif bir emme etkisi oluşturur. Alt protez ise at nalı biçiminde, yalnızca dişetinin ince bir şeridine oturur; emme etkisi kuracak geniş bir yüzeyi yoktur. Üstelik dil içeriden, yanak ve dudak dışarıdan protezi sürekli iter. Çiğnerken bu itmeye bir de yiyeceğin kendi direnci eklenince alt protez üsttekinden çok daha kolay yerinden oynar.

Yapışkan ve lifli gıdalar bu dengesizliği özellikle büyütür. Sakız, karamel, yumuşak ekmek içi gibi yapışkan gıdalar çiğnenirken protezi kendi üzerine doğru çeker; lifli etler ise çiğnenmesi için uzun süreli, tekrarlayan bir kuvvet gerektirir ve bu sırada protez küçük küçük kaymalara maruz kalır. Bu iki gıda grubu, sert gıdalardan farklı bir sebeple, farklı bir mekanizmayla zorluk çıkarır.

Zor gıdaların çoğundan tamamen vazgeçmeniz gerekmiyor. Sert kabuklu yemişleri bütün çiğnemek yerine kırılmış ya da öğütülmüş hâlde tüketebilir, çiğ havuç ve elma gibi sert sebze meyveleri ince dilimler hâlinde kesip yan dişlerle çiğneyebilir, lifli et parçalarını ince doğrayıp uzun pişirerek yumuşatabilir, mısırı koçanından ayırıp tanelerini çatalla yiyebilirsiniz. Küçük ve sert taneli gıdalardan (kabuklu susam, tohum, kemikli parçalar) kaçının, çünkü bunlar protezin altına kaçıp acıtır. Yapışkan şekerleme ve sakız protezi yerinden çekebildiği için bunlardan tamamen uzak durmak en güvenlisi.

Yapıştırıcı burada sınırlı ama gerçek bir rol oynar. Diş etiyle protez arasındaki küçük boşlukları doldurarak tutuşu artırır ve günün büyük bölümünde protezin yerinde kalmasına yardımcı olur. Ama yapıştırıcı diş etinin taşıyabileceği yükü artırmaz; kemiğe iletilen kuvveti doğal diş seviyesine çıkarmaz. Yapıştırıcıyla sert bir gıdayı ısırmaya çalışmak, yalnızca protezin kaymasını geciktirir, diş etindeki ağrıyı ortadan kaldırmaz. Yapıştırıcının günlük zorunluluk hâline gelmesi ayrıca protezin genel uyumuyla ilgili bir sinyaldir ve bu durumda protezin kendisinin değerlendirilmesi gerekir.

Bu ayrımı protezin ağızdaki uyumuna ve zorluğun hangi gıdalarda ortaya çıktığına bakarak yapıyoruz. Aşağıdaki listeler durumunuzu tanımanıza yardımcı olsun diye; kesin karar muayeneden sonra veriliyor.

Aşağıdaki sıra hem evde uygulayabileceğiniz pratik adımları hem de klinikte hangi noktada devreye girmemiz gerektiğini gösteriyor.

1. 1

   Yumuşak gıdalarla başlayın, kademeli ilerleyin

   Yeni bir protezle ya da uzun bir aradan sonra çorba, yoğurt, ezilmiş sebze ve iyi pişmiş yemeklerle başlayın. Rahatlık arttıkça haftalar içinde daha katı gıdalara geçin. Aceleyle sert gıdalara geçmek diş etinde gereksiz tahrişe yol açar.

2. 2

   Küçük lokmalar alın, yan dişlerle çiğneyin

   Lokmaları küçültün ve çiğneme işini ağzınızın iki yanına, azı ve küçük azı dişlerine yayın. Ön dişlerle ısırmak protezin arkasını kaldırır; bir elmayı ya da sandviçi önce dilimleyip sonra yan dişlerle çiğnemek bu riski ortadan kaldırır.

3. 3

   Zor gıdaları yönetin

   Sert kabuklu yemişleri kırılmış hâlde tüketin, çiğ sert sebze ve meyveleri ince dilimleyin ya da hafif pişirin, lifli eti küçük parçalar hâlinde ve iyi pişirerek yumuşatın, mısırı koçanından ayırıp tanelerini yiyin. Yapışkan şekerleme, sakız ve çok lifli kuru meyvelerden kaçının; bunlar protezi kendi üzerine çeker.

4. 4

   Yapıştırıcıyı doğru kullanın

   Yapıştırıcı ince, düzenli bir tabaka hâlinde ve temiz bir protez yüzeyine uygulandığında tutuşu artırır. Kalın ve düzensiz uygulama fazlalık taşar, kötü koku yapar ve rahatsızlık verir. Yapıştırıcı günlük tutuşu desteklemek içindir; sert gıdaları ısırabilmek için ona güvenmeyin.

5. 5

   Hâlâ zorlanıyorsanız kontrol için gelin

   Teknik değişikliğine rağmen zorluk sürüyorsa protezin kapanışını, kenar uzunluklarını ve zemine uyumunu kontrol ederiz. Çoğu zaman küçük bir ayar çiğnemeyi belirgin biçimde rahatlatır.

6. 6

   Uygunsa implant destekli seçenekler konuşulur

   Zemin belirgin biçimde küçülmüşse ya da teknikle, ayarla yeterli rahatlık sağlanamıyorsa implant destekli hareketli protez ya da implant üstü sabit dişler tomografiyle değerlendirilir.

Aşağıdakiler en az müdahaleliden en kalıcıya doğru sıralanıyor. Çoğu kişi için ilk iki adım yeterli oluyor.

Bunları, hangi değişimlerin fark edilmeden ilerlediğini bilesiniz diye yazıyoruz.

Aşağıdaki akış hem teknik değişikliğiyle biten yol hem de daha kapsamlı bir çözüme geçilen yol için geçerli.

1. Teknik değişikliği: birkaç gün

   Yan dişlerle çiğnemeye ve küçük lokmalara geçiş genellikle birkaç gün içinde alışkanlığa dönüşür. Fark ilk yemeklerden itibaren hissedilir.

2. Besleme ya da yeni protez yapıldıysa: iki ile üç hafta

   Yeni ya da beslenmiş protezle çiğneme konforu ilk günlerde artar, tam yerleşmesi birkaç hafta sürer. Bu dönemde gıdaları kademeli olarak çeşitlendirin.

3. İmplant destekli hareketli proteze geçildiyse: birkaç hafta

   Protez artık kilitlendiği için ilk günlerden itibaren belirgin bir fark hissedilir; tam alışma birkaç hafta içinde tamamlanır.

4. Sabit dişlere geçildiyse: üç klinik gün

   Uyguladığımız protokolde ilk gün tomografi, implantlar, dijital ölçü ve ilk prova dişleri; ikinci gün provalar ve final renk seçimi; üçüncü gün final dişlerin sabitlenmesiyle tamamlanır. Çiğneme alışkanlığınız sonraki haftalarda kademeli olarak doğal dişe yaklaşır.

Çoğu çiğneme zorluğu teknik değişikliğiyle ücretsiz biçimde çözülür. Daha kapsamlı bir adım gerekiyorsa kapsamı belirleyen kalemler şunlar:

Sorunun kaynağı

Teknik bir alışkanlık mı, yapıştırıcı ihtiyacı mı, yoksa protezin zemine uyumu mu olduğu doğrudan kapsamı belirler.

Besleme mi yeniden tasarım mı

Küçük bir besleme ile kaide değişikliği gerektiren yeniden tasarım farklı süre ve işlemlerdir.

İmplant desteğinin istenip istenmediği

İmplant destekli hareketli protez ve implant üstü sabit dişler kapsamı, süreyi ve seans sayısını belirgin biçimde değiştirir.

Tek çene mi iki çene mi

Alt protez genellikle daha erken zorluk çıkardığı için hastaların bir kısmı yalnızca altını çözmek ister; iki çenenin birlikte planlanması ayrı hesaplanır.