Kulak önünde şişlik: tükürük bezi mi, lenf bezi mi?

MSD Manuals, en büyük tükürük bezi çifti olan parotis bezlerinin çenenin hemen arkasında, kulakların altında ve önünde yer aldığını yazıyor. Bezin tükürüğü ağza taşıyan kanalı yanağın içinden geçip üst azı dişlerinin hizasında ağza açılıyor. Kulak önündeki şişliklerin büyük kısmı bu bezin iltihabı, tıkanması ya da içinde büyüyen bir yumrudan kaynaklanıyor. Bezin hemen üstünde ve içinde ayrıca küçük lenf bezleri var; bunlar da yakınlarındaki bir enfeksiyona tepki olarak şişebiliyor.

Kabakulak bu bölgenin bilinen şişliği. NHS kabakulağın ana belirtisinin yanakların ve boynun çevresinde birkaç gün içinde artan ağrılı şişlik olduğunu, şişliğin genellikle önce yüzün bir tarafında başlayıp sonra iki tarafa geçtiğini, bazen yalnız bir tarafta kaldığını yazıyor. Baş ağrısı, ateş, kas ağrısı ve halsizlik şişlikten birkaç gün önce başlayabiliyor. NHS iki doz kızamık, kabakulak, kızamıkçık aşısı (KKK) olmuş ya da daha önce kabakulak geçirmiş birinde bunun çok düşük bir olasılık olduğunu belirtiyor; genellikle 2 hafta içinde tedavisiz düzeliyor.

İkinci büyük grup tükürük kanalının tıkanması. MSD Manuals tıkalı kanalın tipik belirtisinin bezin üzerinde şişlik ve ağrı olduğunu, bunların yemekten sonra, özellikle turşu ya da limon suyu gibi tükürüğü artıran bir şey yenince kötüleştiğini yazıyor; şişlik birkaç saat içinde inebiliyor ve kanaldan bir anda tükürük boşalabiliyor. NHS de yemek sırasında gelen yoğun ağrının taşın bezi tamamen tıkadığını gösterebileceğini, bu ağrının genellikle 1–2 saat sürdüğünü belirtiyor.

Buradan evde yapılabilecek bir gözlem çıkıyor. Bir dilim limon ya da ekşi bir şekerleme alın ve ardından şişliğe dikkat edin. Şişlik belirginleşiyor, gerginleşip ağrıyorsa kanalda bir tıkanma olasılığı artıyor; hiçbir şey değişmiyorsa sebep başka olabilir. Aynası karşısında yanağınızın içine, üst azı dişlerinizin hizasına bakın ve bezin üzerine dışarıdan hafifçe bastırın: kanal ağzından berrak tükürük yerine bulanık ya da irinli bir sıvı geliyorsa bu bir enfeksiyon işareti. Bu gözlemler tanı koymaz, hekime neyi anlatacağınızı netleştirir.

Tükürük taşlarının dağılımı da ipucu veriyor. American Family Physician'da yayımlanan bir derlemede taşların yüzde 80'inden fazlasının çene altındaki tükürük bezinde (submandibular bez) oluştuğu yazılıyor. Parotiste taş daha seyrek; buna karşılık aynı derlemeye göre parotis, enfeksiyonlara ve tümörlere daha yatkın. Yani kulak önündeki şişlikte taş bir ihtimal ama tek ihtimal değil.

Bakteriyel bez iltihabının (sialadenit) tablosu farklı. MSD Manuals ateş, titreme ve tek taraflı ağrılı şişliği, bezin sert ve her yerinden hassas olmasını, üzerindeki derinin kızarık ve ödemli olmasını tarif ediyor. Bu iltihap en sık parotiste ve tipik olarak 50–60'lı yaşlarda, ağız kuruluğu olan kronik hastalarda ve Sjögren sendromu (tükürük ve gözyaşı bezlerini etkileyen bir bağışıklık hastalığı) olanlarda görülüyor. Ağız kuruluğu yapan ilaçlar ve yetersiz sıvı alımı da zemin hazırlıyor.

Ağrısız, yavaş büyüyen bir yumru başka bir yol. MSD Manuals tükürük bezi tümörlerinin yaklaşık yüzde 85'inin parotiste çıktığını, yüzde 75–80'inin iyi huylu, yavaş büyüyen, oynak, ağrısız ve genellikle tek bir yumru olduğunu yazıyor. En sık iyi huylu tümör pleomorfik adenom; MSD bunun kötü huylu hâle dönüşebildiğini, ama bunun genellikle tümör 15–20 yıl yerinde kaldıktan sonra olduğunu belirtiyor. Bu, iyi huylu görünen bir yumrunun da yıllarca bırakılmamasının nedeni.

Kötü huylu olanı ayıran işaretler de tarif edilmiş. MSD hızlı büyüyen ya da birden büyüme atağı gösteren, sert, düzensiz sınırlı ve çevreye yapışık yumruları kaygı verici sayıyor; kötü huylu tümörler sinirlere yayılınca yüzün bir kısmında uyuşma, karıncalanma ya da yüzü hareket ettirmekte güçlük yapabiliyor. Parotis bezinin içinden yüzün hareket sinirinin geçmesi, kulak önündeki bir yumruyla birlikte yüz felci görülmesinin neden ciddiye alındığını açıklıyor.

Bir de şişlik değil ağrı olan tablo var. NHS çene eklemi bozukluğunda (TMD) çene, kulak ve şakak çevresinde ağrı, çene hareket ederken klik ya da çıtırtı sesi, ağzı tam açamama ve kilitlenme sayıyor. Kulak önünde ağrı hissediyor ama gözle görülen ya da ele gelen bir şişlik yoksa ve ağrı çiğnerken artıyorsa, sebep bez değil eklem olabilir.

İlk listedeki tablolar genellikle basit önlemler ve planlı bir randevuyla ele alınıyor. İkinci listeden tek bir madde bile varsa beklemeyin.

Sıra tehlikeden başlıyor. Şişliğin ne olduğu düşünülmeden önce, yüz siniri ve solunum yolu açısından acil bir durum olmadığından emin olunuyor.

1. 1

   Önce acil işaretler

   Yüzde düşme, gözü kapatamama, konuşma bozukluğu, kolda güçsüzlük, yutma ya da nefes alma güçlüğü varsa değerlendirme acil serviste yapılır. 112'yi arayın; NHS acile kendiniz araç kullanarak gitmemenizi söylüyor.

2. 2

   Öykü: ne zaman başladı, neyle değişiyor

   Şişliğin ne zamandır olduğu, yemekle ilişkisi, ateş, aşı durumu, çevrenizde kabakulak olup olmadığı, ağız kuruluğu yapan ilaçlar, yakın zamanda geçirilen boğaz, diş ya da kulak enfeksiyonu soruluyor. Limon testinde ne gözlediğinizi söyleyin.

3. 3

   Elle muayene

   Şişliğin bezin tamamını mı kapladığı yoksa bezin içinde ayrı bir yumru mu olduğu, sertliği, oynayıp oynamadığı, deriye yapışık olup olmadığı kontrol ediliyor. Bezin üzerine bastırılarak ağız içindeki kanal ağzından ne geldiğine bakılıyor; MSD irin gelirse örneğin kültüre gönderildiğini yazıyor.

4. 4

   Yüz sinirinin kontrolü

   Kaş kaldırma, gözü sıkıca kapatma, gülümseme ve yanakları şişirme ile yüzün iki yarısı karşılaştırılıyor. Hafif bir asimetri bile not ediliyor, çünkü yumruyla birlikte yüz hareketinde kayıp değerlendirmenin yönünü değiştiriyor.

5. 5

   Görüntüleme

   MSD tükürük bezi iltihabında ultrasonun ilk tercih edilen görüntüleme olduğunu, çocuklarda da öncelikle kullanıldığını yazıyor. Gerekirse bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans ekleniyor.

6. 6

   Gerekirse ince iğne biyopsisi

   Yumru varsa MSD hücre tipinin ince iğne aspirasyon biyopsisiyle belirlendiğini yazıyor. Sonuca göre izlem ya da cerrahi planlanıyor.

Kulak önündeki şişliğin tek bir tedavisi yok; yapılan iş şişliğin kaynağına göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış kararlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süreler şişliğin kaynağına göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. İlk hafta

   Enfeksiyona bağlı lenf bezi şişliğinin gerilemeye başlaması beklenir. NHS 1 hafta içinde inmeyen ya da büyüyen şişlikte hekime görünülmesini istiyor.

2. İlk 2 hafta

   NHS kabakulağın da enfeksiyona bağlı lenf bezi şişliğinin de genellikle 1–2 hafta içinde geçtiğini yazıyor. Bu sürenin sonunda şişlik duruyorsa tablo yeniden değerlendirilmeli.

3. Taş ve tıkanma

   NHS belirtilerin taş düşene ya da çıkarılana kadar sürdüğünü, çıkarılan taşların genellikle geri gelmediğini yazıyor.

4. Yumru saptandıysa

   Görüntüleme ve gerekirse biyopsi sonucuna göre izlem ya da cerrahi planlanıyor. İyi huylu bir tümörün yıllarca bırakılmaması öneriliyor, çünkü MSD pleomorfik adenomun uzun süre sonra kötü huylu hâle dönüşebildiğini belirtiyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü kulak önündeki şişliğin arkasında birkaç günde geçen bir virüs enfeksiyonu da olabilir, antibiyotik isteyen bir bez iltihabı da, ameliyat gerektiren bir yumru da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Şişliğin kaynağı

Lenf bezi, kabakulak, taş, bakteriyel iltihap ve tümör tamamen farklı yollar.

Görüntüleme

Çoğu zaman ultrason yetiyor; bazı durumlarda tomografi ya da manyetik rezonans gerekiyor.

Biyopsi

Yumru varsa ince iğne biyopsisi ve patoloji incelemesi ayrı kalemler.

Girişim gerekip gerekmediği

Taşın çıkarılması, apse boşaltılması ya da bez cerrahisi işin kapsamını büyütüyor.