Dilde yara: ısırık mı, aft mı, ne zaman muayene gerekir?

Dil ağzın en hareketli organı. Konuşurken, yutarken ve çiğnerken dişlere sürekli değiyor; bu yüzden ağızdaki yaraların sık görüldüğü yerlerden biri. NHS tek bir ağız yarasının sebepleri arasında yanağı ısırmayı, iyi oturmayan protezi, pürüzlü dolguyu ve sivri dişleri, sert yiyeceğin ya da sıcak içeceğin açtığı yarayı, alerjiyi, stresi, hormon değişikliklerini, vitamin eksikliklerini, bazı ilaçları ve sigarayı bırakmayı sayıyor. MSD Manuals de dudak ya da yanak ısırma alışkanlığını, kötü oturan protezi ve kırık ya da sivri dişleri yara başlatan mekanik sebepler olarak yazıyor.

Isırık ve yanık yarasının sebebi bellidir: ne zaman olduğunu hatırlarsınız. Isırık genellikle dilin yan kenarında, dişlerin kapandığı hizadadır; yanık ise çoğunlukla dilin ucunda ve üst yüzünde, sıcak lokmanın ilk değdiği yerdedir. İkisi de sebep tekrarlamazsa günler içinde küçülür. Yemekte aynı yeri tekrar tekrar ısırıyorsanız yara her seferinde baştan başlar; bu, yaranın uzamasının en sık ve en masum açıklamasıdır.

Aft dilin altında ve yan kenarlarında, yani mukozanın yumuşak, hareketli kısımlarında çıkar. Yuvarlak ya da oval, ortası sarımsı gri, kenarı kızıl ve dokununca belirgin ağrılıdır. Arkasında bir ısırık ya da diş kenarı yoktur, kendiliğinden belirir ve çoğu zaman bir iki haftada kapanır. Aynı kişide dönem dönem farklı yerlerde tekrarlaması aftın tipik özelliğidir. Aftın genel seyrini ağız yarası ve aft sayfamızda ayrıntılı anlattık; burada dile özgü noktalara odaklanıyoruz.

Dilde en sık gözden kaçan sebep, dilin karşısındaki dişin keskin bir kenarı. Kırılmış bir dolgu, ufalanmış bir diş köşesi, eğik duran bir azı dişi ya da protezin sivri bir kenarı dilin aynı noktasına günde yüzlerce kez değer. Bu yara aft gibi gelip gitmez; hep aynı yerde durur, sebebi giderilmedikçe kapanmaz ve zamanla kenarı kalınlaşabilir. Kenar düzeltildiğinde ise genellikle birkaç gün içinde küçülmeye başlar.

Tekrarlayan ağız yaralarını inceleyen bir derleme sebepleri yedi grupta topluyor: travma, kimyasal tahriş, aft, ilaçlara bağlı yara, enfeksiyonlar, deri ve mukozayı birlikte tutan hastalıklar ve otoimmün ya da sistemik hastalıklar. NHS de vücudun başka yerinde de yaralar ya da ağrılı, şişmiş eklemler eşlik ediyorsa hekime görünülmesini istiyor. Bu tablo dildeki yaranın ağızla sınırlı bir sorun olmayabileceğini düşündürür; değerlendirmeyi aile hekimi ya da dahiliye yapar.

Asıl dikkat isteyen olasılık ağız kanseri. NHS ağız kanserinin belirtileri arasında 3 haftadan uzun süren ağız yarasını, ağız içinde kırmızı ya da beyaz lekeyi, ağızda ya da dudakta yumruyu, yutma ve konuşma güçlüğünü, boyunda yumruyu ve istemeden kilo kaybını sayıyor. Dil kanserlerini bir merkezin arşivinden inceleyen İran'dan küçük bir çalışmada en sık yer dilin yan kenarıydı (yüzde 36,8). Bu, dilin yan kenarındaki her yaranın şüpheli olduğu anlamına gelmiyor; ısırık ve diş kenarı yaraları da tam orada çıkıyor. Ama yan kenardaki yara 3 haftayı geçtiyse onu ısırık sanıp beklemenin bir anlamı kalmıyor.

Bir yanıltıcı tablo daha var. Ağız mukozasında görülen eozinofilik ülser, çevresi sertleşmiş, zımbayla delinmiş gibi görünen bir yara yapar ve görünüşü kanser şüphesi uyandırır. Bu konudaki derleme yaranın iyi huylu ve çoğu zaman kendiliğinden kapandığını, ama tetikleyicinin kaldırılıp izlenmesini ve gerekirse biyopsi yapılmasını öneriyor. Yani sert kenarlı her yara kanser değil; hangisinin ne olduğunu ayırmak için ise doku örneği gerekiyor.

Uykudan dilinizin yan kenarı ısırılmış olarak uyanıyorsanız buna da dikkat edin. Bir epilepsi izleme ünitesindeki küçük bir çalışmada dilin yan kenarında ısırık olan sekiz hastanın hepsinde belgelenmiş epileptik nöbet vardı; bayılma geçiren 45 kişiden yalnız birinde dil ısırılmıştı ve o da dilin ucundaydı. Bu çalışma küçük ve tek merkezli, nöbet tanısı koydurmaz. Ama nedenini bilmediğiniz dil ısırıkları sabah baş ağrısı, kas ağrısı, sersemlik ya da yatağı ıslatmayla birlikte geliyorsa bunu aile hekiminize anlatın.

İlk listedeki tablolar sıradan sebepleri, ikinci listedekiler beklemeyi bırakıp muayene olmanız gereken durumları düşündürür. Listeler tanı koymaz; yalnızca beklemekle muayene olmak arasında seçim yapmanıza yardım eder.

Sıra bilinçli olarak acil durumdan başlıyor, sonra evde yapabileceğiniz kontrollere ve hekimin yaptıklarına geçiyor. Bu sayfa muayenenin yerine geçmez.

1. 1

   Önce acil işaretleri eleyin

   NHS dil, dudak, ağız ya da boğaz aniden şiştiğinde, nefes almakta zorlandığınızda, boğazınız sıkıştığında ya da yutamadığınızda hemen acil yardım çağrılmasını istiyor; Türkiye'de 112'yi arayın. Isırık ya da kesikten gelen kanama bastırmakla durmuyorsa, kan fışkırıyorsa ya da yara çok derin veya büyükse de 112'yi arayın ya da en yakın acil servise gidin. Kendiniz araç kullanmayın.

2. 2

   Kanamayı bastırarak durdurun

   Isırıktan sonra temiz bir gazlı bez ya da bezle yaranın üzerine bir süre sabit bastırın. Dilin bol damarı olduğu için küçük bir ısırık bile korkutucu kanayabilir; bastırmakla durması beklenir. Durmuyorsa bir önceki adıma dönün.

3. 3

   Karşısındaki dişi kontrol edin

   Temiz bir parmakla ya da dilinizle yaranın tam karşısındaki dişin kenarını yoklayın; aynada dişlerinizi kapatıp dilin o noktasının nereye değdiğine bakın. Kırık bir dolgu, ufalanmış bir köşe ya da sivri bir protez kenarı hissediyorsanız sebebi bulmuş olabilirsiniz. Bu kenarı törpü ya da tırnak törpüsüyle kendiniz düzeltmeye çalışmayın; diş hekiminiz birkaç dakikada yapar.

4. 4

   Yaranın fotoğrafını çekip tarihini not edin

   İyi ışıkta, dilinizi dışarı çıkarıp yaranın fotoğrafını çekin ve tarihi yazın. Birkaç gün arayla tekrarlayın. Yaranın küçülüp küçülmediğini en güvenilir biçimde böyle görürsünüz; 3 haftalık eşiği saymak da kolaylaşır.

5. 5

   Kendi kendine bakımı başlatın

   NHS yumuşak kıllı fırça kullanmayı, soğuk içecekleri pipetle içmeyi, yumuşak yemekleri tercih etmeyi; çok baharatlı, tuzlu ve asitli yiyeceklerden, kızarmış ekmek gibi sert ve kıtır gıdalardan, çok sıcak içeceklerden ve sodyum lauril sülfat içeren diş macunlarından kaçınmayı öneriyor. Yarım çay kaşığı tuzu bir bardak ılık suda eritip çalkalayabilirsiniz; yutmayın.

6. 6

   Hekimde muayene ve sebebin giderilmesi

   Diş hekimi ya da aile hekimi yaranın yerine, kenarına, altındaki sertliğe ve karşısındaki dişe bakar; ağzın geri kalanını ve boyundaki lenf bezlerini de yoklar. Keskin kenar varsa önce o düzeltilir ve yara bir süre izlenir. Kenar düzeltildikten sonra yara yaklaşık iki hafta içinde kapanmıyorsa 3 haftayı doldurmayı beklemeden yeniden görünün. Tekrarlayan yaralarda kan tahlili ya da başka bölümlere yönlendirme gündeme gelebilir.

7. 7

   Kapanmayan yarada doku örneği

   Sebebi giderildiği hâlde kapanmayan, sertleşen ya da 3 haftayı geçen yarada hekim küçük bir doku örneği (biyopsi) almayı önerebilir. Lokal anesteziyle yapılır ve tanıyı koyan yöntem budur; görünüşü kansere benzeyen iyi huylu yaraları ayırmanın da yolu bu.

Dildeki yaranın tek bir tedavisi yok; neyin yaptığı yolu belirliyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık görülen ve bedeli olan hatalar.

Aşağıdaki süreler kaynağa dayanan eşikler. Yaranızın seyri bunlara uymuyorsa izlemeyi bırakın.

1. İlk günler

   Isırık, yanık ve aftta ağrı genelde ilk günlerde en yoğun. Kanama bastırmakla durmuş olmalı.

2. Kenar düzeltildikten sonra

   Sürtme yarası, sebep ortadan kalktıktan sonra gözle görülür biçimde küçülmeye başlamalı. Yaklaşık iki hafta içinde kapanmıyorsa 3 haftayı beklemeden yeniden görünün.

3. 1–2 hafta

   NHS ağız yaralarının çoğunun bu sürede kendiliğinden geçtiğini yazıyor. Bu noktada yara ya kapanmış ya da belirgin küçülmüş olmalı.

4. 3 hafta

   NHS'in hekime görünme eşiği. Bu süreyi geçen dil yarası, sebebi ne sanılırsa sanılsın muayene edilmeli. MSD Manuals daha kısa bir süre veriyor: 10 gün ya da daha uzun süren her ağız yarasının, kanser ya da kanser öncüsü olmadığından emin olmak için diş hekimi ya da doktor tarafından görülmesi gerektiğini yazıyor.

Dildeki yaraların çoğu herhangi bir işlem gerektirmeden kapandığı için maliyet çoğunlukla sebebi gidermekle ve gerekiyorsa tanıyı netleştirmekle ilgili. Kapsamı belirleyen kalemler:

Sebep

Kendiliğinden kapanan bir ısırık ya da aftla, dolgu yenilenmesi gereken bir diş kenarı ya da yeniden yapılması gereken bir protez çok farklı kalemler.

Kan tahlili gerekip gerekmediği

Tekrarlayan yaralarda istenen tahliller aile hekimi ya da dahiliye kapsamında yapılıyor.

Biyopsi ve patoloji

Kapanmayan yarada doku örneğinin alınması ve patolojide incelenmesi ayrı kalemler.

Tanıya göre tedavi

İzlem yeterli olabileceği gibi, cerrahi ya da uzun süreli takip gerektiren bir tablo da çıkabilir.