Diş etinde siyah, mor ya da koyu leke: ne zaman zararsız, ne zaman biyopsi?

Ağız içindeki koyu renkli alanlar iki ana gruba ayrılıyor. Birincisi vücudun kendi boyası olan melaninden gelen renkler: doğal pigment, sigaraya bağlı renk, iltihap sonrası kalan renk, bazı ilaçların ve hormon bozukluklarının yol açtığı renk ve melanin üreten hücrelerin kendisinden çıkan ben ya da melanom. İkincisi dışarıdan dokuya giren maddeler: en sık örneği amalgam dolgu parçacıkları. Bir derleme lekeleri tek bir noktada duranlar ve geniş alana yayılanlar diye ayırıyor; amalgam dövmesi ve ben tek noktalı, doğal pigment, sigara melanozu, ilaç kaynaklı renk ve sistemik hastalıklara bağlı renk ise yaygın gruptadır.

Brezilya'da iki patoloji servisinin 45 yıllık kayıtlarında incelenen 761 ağız içi pigmentli lezyonun yüzde 53,6'sı amalgam dövmesi, yüzde 18,3'ü melanotik makül (düz, sınırlı kahverengi leke), yüzde 10,8'i doğal (etnik) pigment, yüzde 9,9'u bendi. Melanom yüzde 2,1 ile nadirdi. Bu oranlar biyopsi yapılmış lezyonlardan geliyor, yani toplumda gördüğünüz her koyu lekenin dağılımını göstermiyor; doğal pigment ve sigara melanozu çoğu zaman biyopsiye gerek kalmadan tanındığı için listede gerçekte olduğundan az görünüyor.

Doğal pigment en sık görülen yaygın renk. Bir derlemeye göre koyu kahverengiden siyaha kadar değişebiliyor, genellikle yaşamın ilk yirmi yılında belirginleşiyor, yaşla koyulaşabiliyor ve çoğunlukla dişe yapışık diş etinde yerleşiyor, diş etinin en uç kenarını ise genellikle boş bırakıyor. Yıllardır var olan, diş etinin iki yanında benzer biçimde bant gibi uzanan, kabarıklık yapmayan bir renk büyük olasılıkla bu.

Sigara melanozu, tütünün diş etindeki pigment hücrelerini uyarmasıyla oluşan yaygın ve düzensiz bir koyulaşma. Aynı derleme bunun en çok ön bölgedeki diş eti ve dudak arkası mukozasında görüldüğünü ve sigara bırakıldığında rengin yavaş yavaş açıldığını yazıyor. Sigara içiyorsanız ve ön alt ya da üst diş etleriniz yıllar içinde koyulaştıysa ilk akla gelen bu. Sigara lekesi dişin yüzeyindeki boyanmadır; sigara melanozu ise diş etinin kendi rengindeki değişimdir, temizlikle çıkmaz.

Amalgam dövmesi, gümüş renkli eski dolguların parçacıklarının dolgu yapılırken, cilalanırken ya da sökülürken dokuya gömülmesiyle oluşur. DermNet'e göre mavi, siyah ya da arduvaz grisi düz bir alan olarak görülür, en sık amalgam dolgunun yanındaki diş etinde çıkar; damak, yanak ya da dilde de olabilir. Zararsızdır, şikâyet yapmaz ve tedavi gerektirmez. Dolgunun yakınında duruyorsa muayene genellikle yeterli; büyük parçacıklar röntgende görülebilir, tanıdan emin olunamazsa biyopsi yapılır. Dolgu yıllar önce sökülmüş ya da diş çekilmiş olsa bile leke kalabilir.

Kuron kenarındaki gri görünüm ayrı bir durum. Metal destekli porselen kuronlarda metal altyapı kuronun kenarına kadar uzanır; diş eti ince ise metal gölge olarak içinden görünebilir, diş eti çekilirse kenar açığa çıkar ve diş eti hizasında ince gri ya da siyah bir çizgi belirir. Bu bir hastalık sayılmaz, sorun yalnızca görüntüde. Tek bir kurondaysa kendi diş hekiminizle kuronu metalsiz bir seçenekle değiştirmeyi konuşabilirsiniz. İmplantın üzerinde benzer bir gölge görüyorsanız bunu implant metalinin göründüğü durumları anlattığımız sayfada ayrıca ele aldık.

İlaçlar da diş etini koyulaştırabiliyor. Bir derleme sıtma ve romatizma tedavisinde kullanılan klorokin ve hidroksiklorokin, bazı psikiyatri ilaçları ve bazı kanser ilaçlarını sayıyor. Bir cilt sorunu için minosiklin kullanan bir hastanın vaka bildiriminde ilaç başladıktan aylar sonra diş eti, dudak ve tırnak yatağında renk koyulaşması gelişti ve ilaç bırakıldıktan dokuz ay sonra belirgin biçimde azaldı. İlacı kendiniz kesmeyin; yazan hekime danışın.

Böbreküstü bezi yetmezliği (Addison hastalığı) nadir ama atlanmaması gereken bir sebep. MSD Manuals bu hastalıkta dudak ve ağız çevresinde mavimsi siyah renk değişikliği gelişebildiğini, kişinin halsiz, yorgun ve ayağa kalkınca baş dönmesi yaşadığını, kilo kaybı, iştahsızlık, bulantı ve kusma olabildiğini yazıyor. Derlemeye göre ağızda tüm yüzeyleri tutabilen yaygın kahverengi lekeler görülür. Diş etinizde yeni koyulaşma bu tür genel belirtilerle birlikte geliyorsa değerlendirmeyi aile hekimi yapar.

Melanom ağız içinde nadir ama ciddi. 2.230 vakayı bir araya getiren sistematik derlemede en sık yerler sert damak ve diş etiydi, ortalama tanı yaşı 58,2'ydi, hastaların çoğu ileri evrede tanı almıştı ve 5 yıllık sağkalım yüzde 33,1'di. DermNet ağız içi melanomun ağızda renk değişikliği, ağrısız ve kanayan bir kitle ya da yara olarak ortaya çıkabildiğini yazıyor; mukoza melanomlarının sıklıkla pigmentsiz olabildiğini, yani her zaman siyah görünmediğini de ekliyor. Erken dönemde ağrı yapmaması ve gözden uzak yerlerde durması geç fark edilmesine katkıda bulunuyor. Bu yüzden diş etinde yeni beliren ya da değişen tek bir leke izlenmez, gösterilir.

İlk listedeki özellikler zararsız bir tabloyu, ikinci listedekiler biyopsi ya da ileri değerlendirme gerektirebilecek bir tabloyu düşündürür. Kesin ayrımı hekim yapar.

Diş etindeki koyu leke nadiren acil bir durumdur. Aşağıdaki sıra önce acil işaretleri, sonra evde yapabileceklerinizi, sonra hekimin yaptıklarını gösteriyor.

1. 1

   Önce genel durumunuza bakın

   Addison hastalığı tanısı olan ya da bundan şüphelenilen birinde belirtiler aniden kötüleşir ve hızlı kalp atışı, şiddetli baş dönmesi, şiddetli karın ya da böğür ağrısı, kusma, aşırı uyku hâli ya da bilinç bulanıklığı, nöbet veya bilinç kaybı eklenirse NHS bunu böbreküstü krizi sayıyor ve acil yardım çağrılmasını istiyor; 112'yi arayın. Diş etindeki leke tek başına acil değildir.

2. 2

   Lekenin fotoğrafını çekin

   İyi ışıkta dudağınızı aşağı ya da yukarı çekerek lekeyi ve yanındaki dişleri birlikte çekin. Ölçek olsun diye fotoğrafa bir dişin tamamı girsin. Tarihi not edin ve aynı açıdan ayda bir tekrarlayın. Büyüme ve renk değişimini en güvenilir biçimde böyle görürsünüz.

3. 3

   Lekenin hikâyesini çıkarın

   Leke ne zamandan beri var, eski fotoğraflarınızda görünüyor mu, hemen yanında eski bir gümüş dolgu ya da metal destekli kuron var mı, oradan diş çekildi mi, sigara içiyor musunuz, son bir yılda yeni bir ilaca başladınız mı? Bu soruların cevabı çoğu zaman tanıyı büyük ölçüde daraltır.

4. 4

   Ağzın ve vücudun geri kalanına bakın

   Dudaklarınızda, yanak içinde, damakta ve tırnaklarınızda da benzer renk var mı? Yaygın, çok yerde birden görülen koyulaşma ilaçları, sigarayı ve sistemik hastalıkları; tek noktadaki leke ise amalgamı, beni ya da daha nadir olarak melanomu düşündürür.

5. 5

   Diş hekiminde muayene ve röntgen

   Hekim lekenin sınırına, rengine, kabarık olup olmadığına ve çevresindeki dolgu ya da kurona bakar. Amalgam dövmesinden şüpheleniyorsa röntgen parçacığı gösterebilir. DermNet dolgunun yanındaki tipik amalgam dövmesinde muayenenin çoğu zaman yeterli olduğunu yazıyor.

6. 6

   Gerekiyorsa biyopsi

   Tanıdan emin olunamayan, yeni çıkan, değişen, düzensiz kenarlı ya da çok renkli lekelerde lokal anesteziyle küçük bir doku örneği alınır. Derlemeler ağız içi pigmentli lezyonların çoğunun iyi huylu olduğunu, ama gerektiğinde kesin tanının biyopsiyle konduğunu vurguluyor.

7. 7

   Gerekirse genel tahlil ve yönlendirme

   Yaygın koyulaşmaya halsizlik, kilo kaybı ya da baş dönmesi eşlik ediyorsa hekim sizi aile hekimine ya da endokrinolojiye yönlendirir. MSD Addison hastalığında kortizol ve ACTH düzeylerinin ölçüldüğünü yazıyor.

Koyu lekenin tedavisi tamamen sebebine bağlı; çoğu zaman hiçbir tedavi gerekmiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette zaman ya da para kaybettiren kararlar.

Koyu lekelerde izlenen şey, lekenin zamanla değişip değişmediği. Aşağıdaki sıra pratik bir izlem planı.

1. Bugün

   Fotoğrafı çekin, tarihi ve lekenin hikâyesini not edin. Yeni çıkan tek bir lekeyse beklemeden randevu alın.

2. Ayda bir

   Aynı ışıkta ve açıdan yeni fotoğraf çekip öncekiyle karşılaştırın. Boyut, renk ve kenar değişikliğine bakın.

3. Her diş hekimi kontrolünde

   Zararsız olduğu söylenen bir lekeyi bile kontrollerde gösterin; hekim kaydına geçirip karşılaştırabilir.

4. Sigarayı bıraktıktan sonraki aylar ve yıllar

   Sigara melanozunda rengin yavaş yavaş açılması beklenir. Açılmayan ya da tek bir noktada koyulaşan alan yeniden değerlendirilmeli.

5. İlaç değiştirildikten sonra

   Minosiklin vakasında renk ilaç bırakıldıktan dokuz ay sonra belirgin biçimde azalmıştı. İlaç kaynaklı renk aylar içinde yavaş değişir.

Diş etindeki koyu lekelerin çoğu tedavi gerektirmediği için maliyet çoğunlukla tanıyı netleştirmek ve, istenirse, görünümü düzeltmekle ilgili. Kapsamı belirleyen kalemler:

Muayene ve röntgen

Amalgam dövmesi gibi tanılar çoğu zaman muayene ve röntgenle konur.

Biyopsi ve patoloji

Şüpheli lekede doku örneğinin alınması ve patolojide incelenmesi ayrı kalemler.

Estetik işlem

Lazerle renk açma ya da metal destekli kuronun metalsiz kuronla değiştirilmesi isteğe bağlı estetik kalemler; lazerde tekrar seans gerekebilir.

Altta yatan hastalık

Hormon ya da ilaç kaynaklı bir sebep saptanırsa tahliller ve takip diş hekimliğinin dışında, ilgili bölümde yürür.