Yemek yerken çene altım şişiyor: tükürük bezi taşı mı?

Çene altı tükürük bezi (submandibuler bez), çene kemiğinin iç tarafında, kemiğin alt kenarının hemen üstünde oturan, ceviz büyüklüğünde bir salgı bezi. Ürettiği tükürük ince bir kanalla (Wharton kanalı) dilin altındaki, ön dişlerin arkasında kalan küçük bir açıklığa taşınıyor. Dinlenirken bez az salgılıyor; yemek görüldüğünde, kokusu alındığında ve özellikle ekşi bir şey ağza girdiğinde salgı belirgin şekilde artıyor.

Kanalda bir taş varsa tablo bu artışla ortaya çıkıyor. MSD Manuals tıkayan taşların bezde şişlik ve ağrıya yol açtığını ve bunun özellikle salgıyı uyaran yemekten sonra olduğunu yazıyor. NHS de tam tıkanmada ağrının yemek sırasında geldiğini ve bir iki saat sürdüğünü anlatıyor. Kısmi tıkanmada salgı yavaşça süzülüyor ve şişlik iniyor; bu yüzden şikâyet gelip gidiyor, bazı öğünlerde hiç olmuyor. Taşların bir kısmı da hiç şikâyet yapmıyor ve başka bir sebeple çekilen röntgende tesadüfen görülüyor.

Taşların neden en çok burada oluştuğu da biliniyor. MSD Manuals taşların yaklaşık yüzde 80'inin çene altı bezinde, geri kalanların çoğunun kulak önündeki bezde (parotis), yüzde 1'inin dil altı bezinde oluştuğunu, hastaların yaklaşık dörtte birinde birden fazla taş bulunduğunu belirtiyor. Taşlar çoğunlukla kalsiyum fosfattan oluşuyor ve salgının durgunlaştığı yerde çöküyor. Aynı kaynak salgının durgunlaşmasını düşkün, sıvı kaybı olan, az yemek yiyen ya da tükürüğü azaltan (antikolinerjik) ilaç kullanan kişilerde tarif ediyor; süren ya da tekrarlayan taşların bezi enfeksiyona yatkın hâle getirdiğini de ekliyor. NHS ise taşların sebebinin tam bilinmediğini ve bu yüzden önlemenin kesin bir yolu olmadığını yazıyor.

Evde bu döngüyü netleştirmek için basit bir deneme yapabilirsiniz. Aç karnına, şişlik yokken çene altınızı iki tarafta aynayla ve parmaklarınızla karşılaştırın. Sonra bir dilim limon ya da şekersiz ekşi bir şeker emin ve sonraki dakikalarda şişlik olan tarafı izleyin. Tıkalı bir bez çoğu zaman bu uyarıya hızla, gerginlik ve dolgunlukla cevap veriyor. Aynı gün birkaç öğünü, şişliğin başladığı dakikayı ve inmesinin ne kadar sürdüğünü not edin. Bu kayıt tanı koymaz ama hekime götürdüğünüzde en değerli bilgi bu olur. Şişlik yemekle hiç değişmiyorsa bu sayfadaki tablo size uymuyor; çene altındaki diğer şişliklerin ayrımına bakın.

Taşın nerede durduğu hem belirtileri hem tedaviyi belirliyor. Kanalın ağız açıklığına yakın ucundaki taşlar bazen dilin altında sert bir nokta olarak görülüyor ya da elle hissediliyor; MSD Manuals ağız tabanına iki elle yapılan muayeneyle taşın zaman zaman hissedilebildiğini yazıyor. Bezin kanala açıldığı bölgede (hilus) ya da bezin içindeki taşlar daha büyük olma eğiliminde ve ağız içinden görülmüyor. Kore'de 428 ameliyatın incelendiği bir çalışmada bez içi ve hilustaki taşlar kanalın ön ve orta kısmındakilerden anlamlı olarak büyük bulundu.

Görüntüleme konusunda bilmeniz gereken bir incelik var: ultrason ilk tercih ama her taşı görmüyor. MSD Manuals ultrasonun duyarlılığının çalışmalara göre yüzde 60 ile 95 arasında değiştiğini yazıyor. Philadelphia'da endoskopiyle doğrulanan 68 hastalık bir seride, ultrason yapılan 48 hastada ultrason taşların yüzde 65'ini, tomografi yüzde 98'ini gösterdi ve ultrasonun kaçırdığı taşların çoğu kanalın ön ucundaydı. Yani yemekle şişlik belirgin olduğu halde ultrason temiz çıktıysa bu taşın olmadığı anlamına gelmeyebilir. Aynı kaynağa göre çene altı taşlarının yüzde 90'ı röntgende görünüyor; parotis taşlarının ise yüzde 90'ı görünmüyor.

Tıkalı bez uzun süre boşalamazsa enfekte olabiliyor. NHS taşın çevresinde ağrı, kızarıklık ya da irin olmasını ve yüksek ateşi enfeksiyon işareti olarak sayıyor. MSD Manuals bakteriyel tükürük bezi iltihabında ateş, titreme, tek taraflı ağrı ve şişlik, sert ve hassas bir bez, üstündeki deride kızarıklık ve kanal ağzından sıvazlayınca irin gelmesini tarif ediyor; bu tablonun özellikle ağzı kuru, sıvı kaybı olan ve kronik hastalığı bulunan kişilerde görüldüğünü ve apse gelişirse boşaltılması gerektiğini yazıyor.

Bir de bu sayfanın konusu olmayan ama karıştırılmaması gereken tablo var: diş kaynaklı yayılan enfeksiyon. Alt azı dişlerinden başlayan bir enfeksiyon da çene altını şişirebiliyor, ama yemekle gelip gitmiyor; sürekli, giderek sertleşen ve büyüyen bir şişlik yapıyor. NHS diş apsesinde nefes almakta, konuşmakta ya da yutkunmakta zorlanmayı, ağızda çok şişlik olmasını, ağzı açmakta güçlüğü, gözde şişlik ya da ağrıyı ve görmede aniden başlayan sorunu 999'u arama ya da acil servise gitme nedenleri arasında sayıyor; Türkiye'de bu 112 demek.

İlk listede birkaç gün evde denenebilecek önlemler var. İkinci listeden tek bir madde size uyuyorsa evde beklemeyi bırakın.

Bu şikâyet kulak burun boğaz hekiminin ya da ağız, diş ve çene cerrahının alanı. Diş hekiminiz ilk muayeneyi yapıp röntgende taşı görebilir ve yönlendirebilir.

1. 1

   Önce acil işaretler dışlanıyor

   Nefes, konuşma ve yutkunma güçlüğü, ağız tabanında sertlik, yüksek ateş varsa değerlendirme acil serviste yapılıyor.

2. 2

   Yemekle ilişkisi soruluyor

   Şişliğin hangi öğünde başladığı, ne kadar sürede indiği, ne sıklıkla tekrarladığı ve daha önce taş düşürüp düşürmediğiniz konuşuluyor. Tuttuğunuz notları ve şişlik anında çektiğiniz fotoğrafları gösterin.

3. 3

   Ağız tabanı iki elle muayene ediliyor

   Bir el ağız içinde dilin altında, diğeri dışarıda çene altında. Kanalın ön kısmındaki taşlar çoğu zaman böyle hissediliyor; bez sıvazlandığında kanal ağzından berrak mı, bulanık mı, irinli mi salgı geldiğine bakılıyor.

4. 4

   Görüntüleme

   Genellikle ultrasonla başlanıyor. Ultrason temiz çıktığı halde şikâyet sürüyorsa tomografi ya da manyetik rezonans isteniyor; ultrasonun özellikle kanalın ön ucundaki taşları kaçırabildiği biliniyor.

5. 5

   Taşın boyutu ve yeri ölçülüyor

   Tedaviyi belirleyen iki bilgi bunlar. Ağız açıklığına yakın taşlar ağız içinden küçük bir kesiyle, kanal içindeki küçük taşlar endoskopla, bez içindeki büyük taşlar farklı yöntemlerle çıkarılıyor.

6. 6

   Tedavi ve kontrol

   Enfeksiyon varsa önce antibiyotik ve sıvı, sonra taşın çıkarılması. İşlemden sonra şikâyetin tekrarlayıp tekrarlamadığı kontrol ediliyor.

Aşağıdakiler birbirinin rakibi değil; taşın nerede durduğu ve ne kadar büyük olduğu hangisinin uygun olduğunu belirliyor. Günümüzde amaç mümkün olduğunca bezi korumak.

Aşağıdakiler bu şikâyette en sık zaman ya da bez kaybettiren kararlar.

Süre taşın büyüklüğüne ve seçilen yönteme göre değişiyor; aşağıdaki akış genel bir çerçeve.

1. Evde önlemlerin ilk günleri

   Küçük ve hareketli taşlar bu sürede düşebiliyor. Taş düştüğünde yemekle gelen şişlik ve ağrı bitiyor.

2. Taş yerinde kalıyorsa

   Şişlik her öğünde tekrarlıyor. NHS kendiliğinden geçmeyen ve rahatsız eden taşta hekime başvurulmasını öneriyor.

3. Taş çıkarıldıktan sonra

   43 hastalık seride ortalama 24 aylık takipte 37 hasta şikâyetsizdi, 2 hastada tedavi gerektirmeyen hafif tıkanma belirtileri vardı, 4 hastada tekrarlayan enfeksiyonlar nedeniyle bez alındı.

4. Uzun vadede

   MSD Manuals hastaların yaklaşık dörtte birinde birden fazla taş olduğunu, süren ya da tekrarlayan taşların bezi enfeksiyona yatkın hâle getirdiğini belirtiyor. NHS çıkarılan taşların genellikle geri gelmediğini, sık tekrarlarsa bezin alınması gerekebileceğini yazıyor. Aynı döngü geri gelirse erken bildirin.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü yemekle şişen bir bezin arkasında evde düşen küçük bir taş da olabilir, bezin alınmasını gerektiren büyük bir taş da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Taşın yeri ve boyutu

Kanal ağzındaki küçük taş ile bez içindeki büyük taş tamamen farklı işlemler.

Görüntüleme

Ultrason çoğu zaman yeterli; kaçırılan taş şüphesinde tomografi ya da manyetik rezonans ekleniyor.

Seçilen yöntem

Ağız içinden çıkarma, endoskopi, taş kırma ve bezin alınması farklı donanım, anestezi ve süre gerektiriyor.

Enfeksiyon tedavisi

Bez enfekte olduysa ilaç tedavisi ve gerekirse apse boşaltılması ayrı kalemler.