Koyu, yapışkan tükürük: neden olur, ne zaman önemlidir?

Tükürüğün yüzde doksan dokuzu sudur, kalan yüzde biri proteinler, tuzlar ve başka maddelerdir. Bu küçük kısmın içinde müsin adı verilen, ağzı kayganlaştıran ve dokuların üzerinde koruyucu bir tabaka oluşturan büyük proteinler var. Yetişkinlerde tükürük bezleri günde yaklaşık yarım ile bir buçuk litre tükürük üretir. Su kısmı azaldığında müsinler daha yoğun kalır ve tükürük ipliksi, yapışkan bir kıvama geçer. Koyu tükürük çoğu zaman azalmış tükürüğün öteki yüzüdür.

Tükürüğün kıvamını sinir sistemi de belirliyor. Dinlenme ve sindirim hâlinde çalışan sistem sulu, bol tükürük üretir; yemek yemeyi ve yutmayı kolaylaştıran budur. Stres ve tehlike anında devreye giren sistem ise daha koyu tükürük üretir. Heyecanlı bir konuşmadan önce ağzınızın kuruyup yapıştığını hissetmenizin sebebi bu. Bu tür koyulaşma stres geçince kendiliğinden düzelir.

En sık sayılan sebeplerden biri susuz kalmak. Az su içmek, çok terlemek ya da hastalık sırasında sıvı kaybetmek tükürüğe ilk yansıyan değişikliklerdendir. Susuzluğun diğer işaretleri koyu sarı ve keskin kokulu idrar, her zamankinden az idrara çıkmak, baş dönmesi, yorgunluk ve baş ağrısıdır. Bu işaretlerle birlikte gelen koyu tükürük, önce sıvı almanız gerektiğini söylüyor.

Bir diğer sık sebep ağızdan nefes almak. Burnunuz tıkalıyken ya da geceleri ağzınız açık uyuduğunuzda ağız içindeki sıvı buharlaşır ve sabah tükürük koyu, yapışkan olur. Soğuk algınlığı, sinüzit ya da alerji sırasında genizden boğaza akan mukus da tükürüğe karışarak bu kıvamı artırır. Boğazda bir şey takılı hissi, sık sık boğaz temizleme ve genizden akıntı hissi eşlik ediyorsa sebep çoğu zaman burnunuzdadır. Bu tablo genellikle kendiliğinden geçer; birkaç haftayı aşarsa aile hekimine görünmek gerekir.

İlaçlar önemli bir sebep: beş yüzden fazla ilacın ağız kuruluğu yapabildiği biliniyor. Kaygı ve depresyon ilaçları, mesane ve KOAH tedavisinde kullanılan bazı ilaçlar, alerji ve burun açıcı ilaçlar, bazı tansiyon ilaçları, Parkinson ilaçları ve kemoterapi bunların başında geliyor. Kemoterapi ilaçları doğrudan tükürüğü koyulaştırabiliyor; baş ve boyun bölgesine uygulanan radyoterapi de bezleri etkileyerek tükürüğü azaltıyor. Hangi ilaçların ağzı kuruttuğunu ve genel ağız kuruluğu tablosunu ağız kuruluğu sayfamızda ayrıntılı anlattık.

Uzun süren, göz kuruluğu, eklem ve kas ağrıları ve aşırı yorgunlukla birlikte gelen koyu tükürük Sjögren hastalığını düşündürür. Bu, bağışıklık sisteminin tükürük ve gözyaşı bezlerini etkilediği bir hastalık. Tanı için kan tahlili, göz testleri ve beş dakika boyunca bir kaba tükürük toplanarak üretilen miktarın ölçüldüğü basit bir test kullanılıyor; bazen dudaktan küçük bir doku örneği alınıyor. Kontrolsüz şeker hastalığı ve bazı viral enfeksiyonlar da tükürüğü azaltan sebepler arasında.

Az bilinen bir sonuç: koyu tükürük tükürük bezlerinin kendisi için de risk. Serbestçe akan tükürük bakterileri yıkar; koyulaştığında bu yıkama zayıflar ve bakteri bezin kanalına geri kaçarak bezi iltihaplandırabilir. Bu iltihap en çok kulağın önündeki ve çenenin altındaki bezleri tutar ve özellikle elli yaşın üzerindeki kişilerde daha sık görülür. Yanakta ya da çene altında ağrılı şişlik, ateş ve ağızda irin gelmesi bu tabloyu düşündürür.

Protez kullananlar için ağız kuruluğunun ayrı bir anlamı var. Üst protez, damakla arasındaki ince tükürük tabakasının oluşturduğu tutunmayla yerinde durur. Seksen altı hastayla yapılan bir çalışmada üst protezin tutunması, damaktaki küçük bezlerin salgısıyla yakından ilişkili bulundu; kulak önündeki büyük bezin akış hızıyla ise ilişki çıkmadı. Ağız kuruluğu ile protez memnuniyetini inceleyen dokuz çalışmanın altısında kuruluk, protez performansının düşmesiyle anlamlı biçimde ilişkiliydi; yazarlara göre en çok etkilenen işlevler konuşma, çiğneme ve tutunma. Yani ağzınız kurudukça protezinizin kaymaya başlaması tesadüf değil.

Aşağıdaki ayrım kesin bir teşhis değil; hangi durumda kendi önleminizin yeterli olabileceğini, hangi durumda hekime gitmeniz gerektiğini gösteren bir çerçeve.

Aşağıdaki sıra, koyu tükürüğün arkasındaki sebebi daraltmanıza yardım eder. İlk gideceğiniz yer aile hekiminiz ya da diş hekiminiz.

1. 1

   Önce acil işaretlere bakın

   Boyunda nefesi zorlaştıran şişlik ya da susuzlukla birlikte kafa karışıklığı, morarmış ya da soğuk cilt varsa sonraki adımları beklemeyin, 112'yi arayın. Yanakta ya da çene altında ateşli, ağrılı şişlik varsa aynı gün muayene olun.

2. 2

   Sıvı alımınızı ve idrarınızı gözleyin

   Gün boyu ne kadar su içtiğinizi, idrarın rengini ve sıklığını birkaç gün not edin. Koyu idrar ve az idrara çıkma susuzluğu gösterir; önce bunu düzeltin.

3. 3

   Zamanlamaya bakın

   Yalnız sabah mı, gün boyu mu? Sabaha özgü koyulaşma ağızdan nefesi, gün boyu süren tablo ilaç ya da genel bir sebebi düşündürür. Yanınızda uyuyan birine ağzınız açık uyuyup uyumadığınızı sorun.

4. 4

   İlaç listenizi çıkarın

   Kullandığınız tüm ilaçları ve ne zaman başladığınızı yazın, prospektüste ağız kuruluğu yan etkisine bakın. İlacı kendi başınıza bırakmayın; yazan hekimle konuşun.

5. 5

   Eşlik eden belirtileri toplayın

   Göz kuruluğu, eklem ağrısı, aşırı yorgunluk, sık idrara çıkma, susama, geniz akıntısı: bunları doktorunuza söyleyin. Sjögren ve şeker hastalığı gibi sebepler bu belirtilerle birlikte araştırılır.

6. 6

   Diş hekiminize ağzınıza baktırın

   Uzun süren kuruluk ve koyu tükürükte diş hekimi çürük başlangıçlarını, diş eti durumunu, mantar belirtilerini ve varsa protezin uyumunu kontrol eder. Sebep genel sağlıkta olsa bile ağızdaki hasar ayrıca takip edilmelidir.

Aşağıdakiler koyu tükürüğün günlük rahatsızlığını azaltır; altta yatan sebep varsa onun tedavisinin yerine geçmez.

Kısa süren koyulaşma zararsızdır. Haftalarca süren tablo ise tükürüğün koruyucu görevlerini zayıflatır.

Koyu tükürüğün ne zaman düzeleceği sebebine bağlı. Aşağıdaki çerçeve, hangi sebebin hangi seyri izlediğini gösteriyor.

1. Saatler içinde

   Susuzluğa ya da strese bağlı koyulaşma, sıvı alındıktan ya da stres geçtikten sonra kısa sürede düzelir.

2. Günler içinde

   Soğuk algınlığı ve geniz akıntısına bağlı tablo enfeksiyon geçtikçe düzelir. Birkaç haftayı aşarsa aile hekimine görünün.

3. Haftalar içinde

   Evde ve eczane önlemlerine rağmen birkaç hafta içinde düzelmeyen kuruluk ve koyu tükürük doktora gidilmesi gereken bir tablo. İlaç değişikliği yapıldıysa etkisi de bu sürede görülür.

4. Uzun vadede

   Sjögren ya da radyoterapi gibi kalıcı sebeplerde hedef koyulaşmanın geçmesi değil, dişlerin, diş etinin ve protezin korunması. Bu dönemde diş kontrolleri sıklaşır.

Koyu tükürüğün kendisi bir işlem gerektirmiyor; kapsamı sebebin araştırılması ve ağızda bıraktığı etkiler belirliyor. Belirleyen kalemler şunlar:

Sebebin araştırılması

Kan tahlilleri, tükürük ölçümü ve gerekirse romatoloji değerlendirmesi doktorunuzun kapsamında.

Ağızdaki etkilerin tedavisi

Kuruluğun yol açtığı çürük, diş eti sorunu ya da mantar enfeksiyonu ayrı işlemler gerektirebilir.

Protezin uyumu

Kuru ağızda kayan protezin ayarlanması ya da iç yüzeyinin yenilenmesi ayrı bir kalem.

Koruyucu ürünler ve kontrol sıklığı

Nemlendirici ürünler ve sıklaşan diş kontrolleri uzun süren kurulukta yıllık bakımın parçası oluyor.