Erozja zębów: jak kwas ściera zęby i jak to zatrzymać?

Amerykańskie Towarzystwo Stomatologiczne (ADA) definiuje erozję zębów jako chemiczną utratę zmineralizowanej tkanki zęba w wyniku działania kwasów, które nie pochodzą od bakterii jamy ustnej. Raport uzgodnieniowy Europejskiej Federacji Stomatologii Zachowawczej (EFCD) z 2015 roku opisuje starcie erozyjne jako kumulującą się utratę tkanki zęba w procesie chemiczno-mechanicznym, którego przyczyną nie są bakterie, i pisze, że jego najbardziej wyraźnym znakiem jest utrata naturalnej struktury powierzchni i konturów zęba. Ważne, by nie mylić jej z próchnicą: w próchnicy kwas wytwarzają bakterie płytki, a skutkiem jest ubytek; w erozji kwas pochodzi z zewnątrz albo z żołądka, a powierzchnia cienieje na dużym obszarze.

Erozja rzadko występuje sama. Szkliwo rozmiękczone przez kwas jest bardziej podatne na działania mechaniczne, takie jak szczotkowanie albo zaciskanie zębów; dlatego raport uzgodnieniowy opisuje ten proces jako jednocześnie chemiczny i mechaniczny. Od dwóch pozostałych rodzajów starcia różni się wyglądem. Przy starciu wynikającym z tarcia zęba o ząb (atrycja) na zębach dolnych i górnych powstają dokładnie do siebie pasujące płaskie powierzchnie o ostrych brzegach. Przy starciu wywołanym czynnikiem zewnętrznym, takim jak mocne szczotkowanie (abrazja), na wysokości dziąsła, w szyjce zęba, widać ubytki o ostrych krawędziach. W erozji powierzchnie są natomiast zaokrąglone, jedwabiście błyszczące i wyglądają na rozpuszczone.

ADA opisuje typowy wygląd erozji jako utratę tkanki szkliwa, powierzchnie jedwabiste, błyszczące albo wyglądające na rozpuszczone oraz powierzchnie żujące z zagłębieniami, spłaszczone albo wygładzone. Na szczytach guzków zębów trzonowych mogą tworzyć się małe miseczki. Brzegi sieczne zębów przednich cienieją i pod światło wyglądają na przezroczyste. Wypełnienia mogą sprawiać wrażenie wystających ponad powierzchnię, bo otaczająca je tkanka zęba się rozpuściła. Cleveland Clinic wymienia też żółknięcie zębów: w miarę cienienia szkliwa coraz bardziej widać leżącą pod nim żółtawą zębinę.

To, gdzie występuje starcie, podpowiada, skąd pochodzi kwas. ADA pisze, że erozja związana z prowokowaniem wymiotów występuje typowo na podniebiennych powierzchniach górnych zębów przednich; przy refluksie zaznacza, że kwas cofający się do jamy ustnej jest szczególnie szkodliwy podczas snu i w pozycji na plecach może obmywać dolne zęby trzonowe. Przy kwasie pochodzącym z zewnątrz, na przykład przy nawyku ssania cytryny albo trzymania kwaśnych napojów w ustach, na pierwszy plan wysuwają się wargowe powierzchnie zębów przednich i powierzchnie żujące dolnych trzonowców. Lekarz, patrząc na mapę starcia, może odgadnąć źródło; dlatego podczas badania otwarcie powiedz o refluksie, zgadze albo wymiotach.

Erozja jest częstsza, niż się sądzi. W badaniu, w którym oceniono 3187 osób w wieku 18–35 lat z siedmiu krajów europejskich, wyraźne starcie stwierdzono u 29 procent uczestników; najwyższy poziom odnotowano w Wielkiej Brytanii. Ze starciem wiązały się zgaga albo refluks kwasowy, nawracające wymioty, mieszkanie na wsi, używanie elektrycznej szczoteczki do zębów i chrapanie; ze starciem wiązało się też spożycie świeżych owoców i soków owocowych. To badanie przekrojowe: pokazuje nie to, że te czynniki powodują starcie, lecz to, że częściej występują u osób ze starciem.

Szersze podsumowanie czynników ryzyka pochodzi z metaanalizy z 2024 roku. Autorzy, analizując 71 badań obserwacyjnych, stwierdzili istotny związek starcia erozyjnego z płcią męską, cofaniem się treści żołądkowej do jamy ustnej (iloraz szans około 2,3), chorobami układu pokarmowego, kwaśnymi pokarmami (iloraz szans około 2,4), suplementami diety i napojami gazowanymi. Autorzy zalecają, by lekarze zwracali szczególną uwagę na objawy refluksu i nawyki żywieniowe. Raport EFCD wymienia ponadto jako główne ryzyko napoje o niskim pH i wysokiej pojemności buforowej, a jako główny czynnik ochronny zawartość wapnia; do grupy ryzyka zalicza też zawody związane z kwaśnymi płynami albo oparami.

Osobno trzeba wspomnieć o zaburzeniach odżywiania, bo dentysta może być pierwszą osobą, która je zauważy. W metaanalizie z 2015 roku u osób z zaburzeniami odżywiania prawdopodobieństwo erozji zębów było około 5 razy wyższe niż w grupie kontrolnej, a u osób prowokujących wymioty około 7 razy wyższe; zmniejszony był też przepływ śliny. ADA pisze, że w bulimii częstość erozji podaje się na ponad 90 procent. W ciąży erozja jest rzadka, ale ADA zaznacza, że może wystąpić w ciążach, w których utrzymują się silne wymioty. We wszystkich tych sytuacjach odbudowa zęba jest trwała tylko wtedy, gdy zajmie się też problemem leżącym u podstaw.

Co się dzieje, gdy erozja postępuje? Cleveland Clinic pisze, że utracone szkliwo się nie odtwarza, a gdy starcie zbliża się do miazgi, zaczyna się ból. Gdy zębina zostaje odsłonięta, rośnie nadwrażliwość na zimno; brzegi zębów przednich mogą się ścienić i odłamać, a zęby boczne mogą się skrócić. Przy zaawansowanym starciu obejmującym całą jamę ustną wysokość zębów wyraźnie się zmniejsza, a odbudowa zamienia się w bardziej rozbudowany plan. Europejskie stanowisko uzgodnieniowe z 2017 roku zaleca podejmowanie decyzji o odbudowie w zależności od nasilenia starcia, jego skutków i życzenia pacjenta oraz jak najdłuższe odkładanie odbudowy.

Ostatecznego rozróżnienia dokonuje badanie. Pierwsza lista to znaki sugerujące, że starcie wynika z działania kwasu; druga to znaki sugerujące inną przyczynę albo sytuację wymagającą dokładniejszej oceny.

Według raportu EFCD skuteczne postępowanie zaczyna się od wyszukiwania wczesnych znaków i oceny wszystkich przyczyn. Odbudowa przychodzi na końcu tej kolejności.

1. 1

   Ocena stopnia starcia

   EFCD zaleca do klasyfikacji Podstawowe Badanie Starcia Erozyjnego (BEWE). Jamę ustną dzieli się na sześć części, najbardziej zajętą powierzchnię w każdej części ocenia się w czterostopniowej skali (0–3), a suma punktów odpowiada poziomom ryzyka, które ukierunkowują leczenie. Ta punktacja i zdjęcia pozwalają przy kolejnych kontrolach zobaczyć, czy starcie postępuje.

2. 2

   Szukanie źródła kwasu

   Pyta się o dietę, napoje, suplementy, leki, objawy refluksu, wymioty i zawód. Dzienniczek jedzenia i picia prowadzony przez kilka dni pokazuje, ile razy w ciągu dnia zęby stykają się z kwasem.

3. 3

   W razie potrzeby skierowanie do lekarza

   Przy objawach refluksu potrzebna jest współpraca z gastroenterologiem albo lekarzem rodzinnym, a przy podejrzeniu zaburzeń odżywiania ze specjalistą zdrowia psychicznego. Dopóki źródło kwasu działa, odbudowa wykonana na zębie również się ściera.

4. 4

   Pielęgnacja zapobiegawcza

   Zaleca się pastę do zębów z fluorem, a w razie potrzeby fluor nakładany przez lekarza. Przegląd parasolowy z 2026 roku pisze, że pasty zawierające fluorek cyny w modelach laboratoryjnych i wewnątrzustnych dają bardziej spójną ochronę niż klasyczne pasty z fluorem, ale nie należy tego traktować jako dowodu, że klinicznie starcie zwalnia.

5. 5

   Obserwacja

   Europejskie stanowisko uzgodnieniowe zaleca przy ciężkim starciu rozpoznanie, zapobieganie, poradnictwo i obserwację, a odbudowę jak najdłuższe odkładanie. Jeśli starcie się zatrzymało i nie ma dolegliwości, mogą wystarczyć regularne kontrole.

6. 6

   W razie potrzeby odbudowa z minimalnym szlifowaniem

   Jeśli występuje nadwrażliwość albo problem z funkcją lub wyglądem, wykonuje się odbudowę. EFCD pisze, że odbudowa ma zmniejszyć ból i nadwrażliwość, przywrócić wygląd i funkcję oraz że należy ją stosować wyłącznie razem ze środkami zapobiegawczymi; europejskie stanowisko zaleca podejście oparte na technikach adhezyjnych, z minimalnym szlifowaniem.

Leczenie jest stopniowane według nasilenia starcia, nadwrażliwości i twoich oczekiwań. Na każdym etapie trwa kontrola źródła kwasu.

Poniżej błędne decyzje, które często się zdarzają, i ich cena.

Postęp erozji najbardziej zależy od codziennych nawyków. Poniższe zalecenia pochodzą od ADA, Cleveland Clinic i z badań; indywidualny plan przygotuje twój lekarz.

1. Przy kwaśnych napojach i pokarmach

   Ogranicz częstość, spożywaj je do posiłku, nie trzymaj w ustach, używaj słomki. ADA zaleca też picie wody do posiłków i żucie gumy bez cukru, by zwiększyć wydzielanie śliny.

2. Po kontakcie z kwasem

   ADA zaleca, by zamiast szczotkować zęby zaraz po kwaśnym napoju, wypłukać usta wodą; Cleveland Clinic zaleca odczekać ze szczotkowaniem co najmniej 30 minut po jedzeniu. Badanie 3187 osób w Europie nie wykazało natomiast związku między odczekaniem ze szczotkowaniem po śniadaniu a stopniem starcia. Dowody w tej kwestii nie są spójne; ważniejsze wydaje się szczotkowanie dwa razy dziennie pastą z fluorem, delikatnie i bez nacisku.

3. Przy wymiotach albo refluksie

   Wypłucz usta wodą, wodą z dodatkiem sody oczyszczonej albo mlekiem. Jeśli masz objawy refluksu, omów leczenie z lekarzem; bez opanowania źródła kwasu zębów nie da się ochronić.

4. Podczas kontroli

   Cleveland Clinic zaleca częstsze kontrole u osób podatnych na erozję. Za pomocą zdjęć i punktacji BEWE sprawdza się, czy starcie się zatrzymało.

Leczenie erozji może obejmować wszystko, od pielęgnacji zapobiegawczej po odbudowę całej jamy ustnej; nie podajemy tu kwot. Główne pozycje, które wyznaczają zakres, to:

Stopień i rozległość starcia

Lekkie starcie kilku powierzchni i zaawansowane starcie, przy którym skróciło się wiele zębów, mają zupełnie inny zakres.

Rodzaj odbudowy

Odbudowa kompozytowa, ceramiczny overlay, licówka i korona wymagają różnych materiałów i procesów laboratoryjnych.

Zmiana wysokości zgryzu

Jeśli wysokość zębów wyraźnie się zmniejszyła, rośnie zakres planowania, etap próbny i liczba wizyt.

Leczenie przyczyny leżącej u podstaw

Leczenie refluksu albo zaburzeń odżywiania planuje się jako proces odrębny od leczenia zębów.