Czarna, fioletowa albo ciemna plama na dziąśle: kiedy jest niegroźna, a kiedy potrzebna jest biopsja?

Ciemno zabarwione obszary w jamie ustnej dzielą się na dwie główne grupy. Pierwsza to kolory pochodzące od melaniny, własnego barwnika organizmu: naturalny barwnik, zabarwienie związane z paleniem, zabarwienie pozostałe po zapaleniu, zabarwienie wywołane przez niektóre leki i zaburzenia hormonalne oraz znamię albo czerniak wywodzące się z samych komórek wytwarzających melaninę. Druga to substancje wnikające do tkanki z zewnątrz: najczęstszym przykładem są cząstki wypełnienia amalgamatowego. Jeden z przeglądów dzieli plamy na te, które pozostają w jednym punkcie, i te rozlane na dużym obszarze; tatuaż amalgamatowy i znamię są jednopunktowe, a naturalny barwnik, melanoza palaczy, zabarwienie polekowe i zabarwienie związane z chorobami ogólnoustrojowymi należą do grupy rozlanej.

Spośród 761 barwnikowych zmian w jamie ustnej ocenionych w 45-letniej dokumentacji dwóch pracowni patologii w Brazylii 53,6% stanowił tatuaż amalgamatowy, 18,3% plama melanotyczna (płaska, ograniczona brązowa plama), 10,8% naturalny (etniczny) barwnik, 9,9% znamię. Czerniak był rzadki: 2,1%. Te odsetki pochodzą ze zmian poddanych biopsji, czyli nie pokazują rozkładu wszystkich ciemnych plam widywanych w populacji; ponieważ naturalny barwnik i melanozę palaczy najczęściej rozpoznaje się bez potrzeby biopsji, na liście jest ich mniej niż w rzeczywistości.

Naturalny barwnik to najczęstsze zabarwienie rozlane. Według jednego z przeglądów może mieć kolor od ciemnobrązowego do czarnego, zwykle uwidacznia się w pierwszych dwudziestu latach życia, z wiekiem może ciemnieć i najczęściej lokalizuje się na dziąśle przyczepionym do zęba, a sam brzeżny skraj dziąsła zwykle zostawia wolny. Kolor obecny od lat, biegnący podobnie po obu stronach dziąsła jak pasmo, bez uwypuklenia, to najprawdopodobniej właśnie on.

Melanoza palaczy to rozlane i nieregularne ściemnienie powstające, gdy tytoń pobudza komórki barwnikowe dziąsła. Ten sam przegląd podaje, że widuje się ją najczęściej na dziąśle w odcinku przednim i na błonie śluzowej po wewnętrznej stronie warg oraz że po rzuceniu palenia kolor stopniowo jaśnieje. Jeśli palisz, a dziąsła w przednim odcinku żuchwy albo szczęki ściemniały z biegiem lat, to pierwsze, o czym się myśli. Osad po papierosach to przebarwienie na powierzchni zęba; melanoza palaczy jest natomiast zmianą koloru samego dziąsła i nie schodzi przy czyszczeniu.

Tatuaż amalgamatowy powstaje, gdy cząstki starych srebrnych wypełnień zostają wtłoczone w tkankę podczas zakładania, polerowania albo usuwania wypełnienia. Według DermNet wygląda jak płaski obszar niebieski, czarny albo łupkowoszary, najczęściej pojawia się na dziąśle obok wypełnienia amalgamatowego; może też być na podniebieniu, policzku albo języku. Jest niegroźny, nie daje dolegliwości i nie wymaga leczenia. Jeśli leży w pobliżu wypełnienia, badanie zwykle wystarcza; duże cząstki mogą być widoczne na zdjęciu RTG, a gdy rozpoznanie nie jest pewne, wykonuje się biopsję. Plama może pozostać, nawet jeśli wypełnienie usunięto lata temu albo ząb został usunięty.

Szary wygląd przy brzegu korony to osobna sytuacja. W koronach porcelanowych na podbudowie metalowej metalowa podbudowa sięga do brzegu korony; jeśli dziąsło jest cienkie, metal może prześwitywać przez nie jako cień, a jeśli dziąsło się cofnie, brzeg zostaje odsłonięty i na wysokości dziąsła pojawia się cienka szara albo czarna linia. To nie choroba, lecz problem z wyglądem. Jeśli dotyczy jednej korony, możesz omówić ze swoim dentystą wymianę korony na wariant bez metalu. Jeśli podobny cień widać nad implantem, omówiliśmy to osobno na stronie o sytuacjach, w których widać metal implantu.

Dziąsło mogą przyciemniać także leki. Jeden z przeglądów wymienia chlorochinę i hydroksychlorochinę, stosowane w leczeniu malarii i chorób reumatycznych, niektóre leki psychiatryczne i niektóre leki przeciwnowotworowe. W opisie przypadku pacjenta przyjmującego minocyklinę z powodu problemu skórnego ściemnienie dziąsła, warg i łożyska paznokci rozwinęło się miesiące po rozpoczęciu leku i wyraźnie zmniejszyło się dziewięć miesięcy po jego odstawieniu. Nie odstawiaj leku samodzielnie; poradź się lekarza, który go przepisał.

Niedoczynność kory nadnerczy (choroba Addisona) to rzadka przyczyna, której nie wolno jednak pominąć. MSD Manuals pisze, że w tej chorobie może rozwinąć się niebieskawoczarne przebarwienie warg i okolicy ust, że występują osłabienie, zmęczenie i zawroty głowy przy wstawaniu oraz że mogą pojawić się utrata masy ciała, brak apetytu, nudności i wymioty. Według przeglądu w jamie ustnej widuje się rozlane brązowe plamy, które mogą obejmować wszystkie powierzchnie. Jeśli nowe ściemnienie dziąsła pojawia się razem z takimi objawami ogólnymi, oceny dokonuje lekarz rodzinny.

Czerniak w jamie ustnej jest rzadki, ale poważny. W przeglądzie systematycznym zbierającym 2 230 przypadków najczęstszymi miejscami były podniebienie twarde i dziąsło, średni wiek w chwili rozpoznania wynosił 58,2 roku, większość pacjentów rozpoznano w zaawansowanym stadium, a 5-letnia przeżywalność wynosiła 33,1%. DermNet pisze, że czerniak jamy ustnej może ujawnić się jako zmiana zabarwienia w jamie ustnej, bezbolesny i krwawiący guz albo rana; dodaje też, że czerniaki błon śluzowych często bywają bezbarwnikowe, czyli nie zawsze wyglądają na czarne. Do późnego wykrycia przyczynia się to, że we wczesnym okresie nie boli i leży w miejscach trudno dostępnych dla wzroku. Dlatego pojedynczej plamy na dziąśle, która jest nowa albo się zmienia, się nie obserwuje, tylko się ją pokazuje.

Cechy z pierwszej listy wskazują na obraz niegroźny, a z drugiej na obraz, który może wymagać biopsji albo dalszej diagnostyki. Ostatecznie rozstrzyga lekarz.

Ciemna plama na dziąśle rzadko jest stanem nagłym. Poniższa kolejność pokazuje najpierw objawy alarmowe, potem to, co można zrobić w domu, a potem działania lekarza.

1. 1

   Najpierw oceń swój stan ogólny

   Jeśli u osoby z rozpoznaną albo podejrzewaną chorobą Addisona objawy nagle się pogarszają i dołączają szybkie bicie serca, silne zawroty głowy, silny ból brzucha albo boku, wymioty, nadmierna senność albo zaburzenia świadomości, drgawki czy utrata przytomności, NHS uznaje to za przełom nadnerczowy i wymaga wezwania pomocy w trybie nagłym; zadzwoń pod 112. Sama plama na dziąśle nie jest stanem nagłym.

2. 2

   Sfotografuj plamę

   W dobrym świetle odciągnij wargę w dół albo w górę i sfotografuj plamę razem z sąsiednimi zębami. Dla skali niech na zdjęciu znajdzie się cały jeden ząb. Zanotuj datę i powtarzaj zdjęcie raz w miesiącu pod tym samym kątem. Tak najpewniej widać wzrost i zmianę koloru.

3. 3

   Ustal historię plamy

   Od kiedy plama jest, czy widać ją na starych zdjęciach, czy tuż obok jest stare srebrne wypełnienie albo korona na podbudowie metalowej, czy usunięto tam ząb, czy palisz, czy w ostatnim roku doszedł nowy lek? Odpowiedzi na te pytania najczęściej znacznie zawężają rozpoznanie.

4. 4

   Obejrzyj resztę jamy ustnej i ciała

   Czy podobny kolor jest też na wargach, po wewnętrznej stronie policzków, na podniebieniu i na paznokciach? Ściemnienie rozlane, widoczne w wielu miejscach naraz, wskazuje na leki, palenie i choroby ogólnoustrojowe; plama w jednym punkcie wskazuje natomiast na amalgamat, znamię albo, rzadziej, czerniaka.

5. 5

   Badanie i zdjęcie RTG u dentysty

   Lekarz ocenia granicę plamy, jej kolor, to, czy jest uwypuklona, oraz wypełnienie albo koronę w jej otoczeniu. Przy podejrzeniu tatuażu amalgamatowego zdjęcie RTG może pokazać cząstkę. DermNet pisze, że przy typowym tatuażu amalgamatowym obok wypełnienia badanie najczęściej wystarcza.

6. 6

   W razie potrzeby biopsja

   Z plam, których rozpoznanie nie jest pewne, nowych, zmieniających się, o nieregularnym brzegu albo wielobarwnych pobiera się w znieczuleniu miejscowym mały wycinek tkanki. Przeglądy podkreślają, że większość barwnikowych zmian w jamie ustnej jest łagodna, ale w razie potrzeby ostateczne rozpoznanie stawia się na podstawie biopsji.

7. 7

   W razie potrzeby badania ogólne i skierowanie

   Jeśli rozlanemu ściemnieniu towarzyszą osłabienie, utrata masy ciała albo zawroty głowy, lekarz kieruje do lekarza rodzinnego albo endokrynologa. MSD pisze, że w chorobie Addisona mierzy się poziom kortyzolu i ACTH.

Leczenie ciemnej plamy zależy całkowicie od jej przyczyny; najczęściej żadne leczenie nie jest potrzebne.

Poniżej decyzje, które przy tej dolegliwości kosztują czas albo pieniądze.

Przy ciemnych plamach obserwuje się nie gojenie, lecz to, czy się zmieniają. Poniższa kolejność to praktyczny plan obserwacji.

1. Dziś

   Zrób zdjęcie, zanotuj datę i historię plamy. Jeśli to pojedyncza nowa plama, umów wizytę bez czekania.

2. Raz w miesiącu

   Zrób nowe zdjęcie w tym samym świetle i pod tym samym kątem i porównaj je z poprzednim. Zwróć uwagę na zmianę wielkości, koloru i brzegu.

3. Przy każdej kontroli u dentysty

   Pokazuj podczas kontroli nawet plamę uznaną za niegroźną; lekarz może wpisać ją do dokumentacji i porównywać.

4. Miesiące i lata po rzuceniu palenia

   Przy melanozie palaczy należy się spodziewać, że kolor będzie stopniowo jaśniał. Obszar, który nie jaśnieje albo ciemnieje w jednym punkcie, trzeba ocenić ponownie.

5. Po zmianie leku

   W przypadku z minocykliną kolor wyraźnie się zmniejszył dziewięć miesięcy po odstawieniu leku. Zabarwienie polekowe zmienia się powoli, w ciągu miesięcy.

Ponieważ większość ciemnych plam na dziąśle nie wymaga leczenia, koszt wiąże się głównie z ustaleniem rozpoznania i, w razie takiej woli, z poprawą wyglądu. O zakresie decydują następujące pozycje:

Badanie i zdjęcie RTG

Rozpoznania takie jak tatuaż amalgamatowy stawia się najczęściej na podstawie badania i zdjęcia RTG.

Biopsja i badanie histopatologiczne

Przy plamie podejrzanej pobranie wycinka tkanki i jego ocena histopatologiczna to osobne pozycje.

Zabieg estetyczny

Rozjaśnianie laserem albo wymiana korony na podbudowie metalowej na koronę bez metalu to dobrowolne pozycje estetyczne; przy laserze może być potrzebna powtórna sesja.

Choroba podstawowa

Jeśli stwierdzi się przyczynę hormonalną albo polekową, badania i obserwacja toczą się poza stomatologią, w odpowiedniej specjalności.