Dziąsła urosły mi po leku na ciśnienie albo padaczkę: co robić?

Polekowy przerost dziąseł powstaje przez gromadzenie się w tkance łącznej dziąsła kolagenu, czyli włókien budulcowych. W języku medycznym mówi się o „polekowym przeroście dziąseł” albo „hiperplazji dziąseł”. To nie guz ani zakażenie, tylko reakcja niepożądana tkanki na lek.

Wyróżniają się trzy grupy leków. Pierwsza to blokery kanału wapniowego: należą do nich nifedypina, amlodypina, diltiazem, werapamil i felodypina, stosowane w nadciśnieniu i bólu w klatce piersiowej (dławicy). Druga to fenytoina, lek na padaczkę. Trzecia to cyklosporyna, stosowana po przeszczepieniu narządu i w niektórych chorobach układu odpornościowego. Przerost może wywołać także takrolimus z tej samej grupy, ale rzadziej i łagodniej.

Mechanizm nie jest w pełni wyjaśniony; jeden z przeglądów proponuje wspólne wytłumaczenie dla wszystkich tych leków, ale to na razie hipoteza, a nie dowód. Wszystkie te leki wpływają na przepływ jonów przez błonę komórkową. Do komórek dziąsła dociera mniej kwasu foliowego, a enzym rozkładający kolagen nie aktywuje się w wystarczającym stopniu. W efekcie tkanka dalej wytwarza kolagen, ale nie rozkłada starego; dziąsło grubieje.

Nie dotyczy to każdego. Z dwóch osób przyjmujących ten sam lek w tej samej dawce u jednej dziąsło rośnie, a u drugiej nic się nie zmienia. Czynniki ryzyka wymieniane w przeglądach to predyspozycja genetyczna, płeć męska, młody wiek, duża dawka, łączenie kilku leków wywołujących przerost i, najważniejsze ze wszystkich, płytka bakteryjna na powierzchni zębów oraz zapalenie dziąseł. Płytka to czynnik, który ma największy udział zarówno w powstaniu, jak i w nasileniu przerostu, i jednocześnie ten, na który masz wpływ.

Częstość bardzo różni się w zależności od badania. Jeden z przeglądów podaje przerost u mniej więcej połowy osób przyjmujących fenytoinę, nifedypinę i cyklosporynę; dla blokerów kanału wapniowego ogółem podawany zakres to 10–20%, dla nifedypiny 15–85%. W badaniu przeprowadzonym w Turcji u 131 pacjentów przyjmujących lek na nadciśnienie od co najmniej dwóch lat przerost wystąpił u 31,8% osób w grupie amlodypiny, 13,3% w grupie lerkanidypiny i 7,1% w grupie benidypiny. W tym samym badaniu ogólna różnica między grupami leków nie okazała się istotna statystycznie, natomiast stwierdzono związek między dawką amlodypiny a przerostem. Te liczby są niewielkie i pochodzą z różnych grup; nie pokazują twojego własnego ryzyka, tylko to, że problem nie jest rzadki.

U osób po przeszczepieniu narządu obie grupy mogą się spotkać: cyklosporyna i bloker kanału wapniowego na nadciśnienie. Jeden z przeglądów podaje, że takie połączenie mniej więcej podwaja ryzyko przerostu w porównaniu z samą cyklosporyną (51,9% wobec 25%).

Sam przerost nie boli, ale ma skutki. Pogrubiałe dziąsło tworzy na powierzchni zęba kieszonkę rzekomą; szczoteczka do niej nie sięga, gromadzi się płytka, a zapalenie jeszcze bardziej nasila przerost. W zaawansowanych przypadkach utrudnione są mówienie, żucie i higiena jamy ustnej; przeglądy opisują obrazy prowadzące aż do bólu i utraty zębów.

Ostateczne rozróżnienie stawia dentysta na podstawie badania, a w razie potrzeby wycinka tkanki. Poniższe znaki pomagają zrozumieć, w którą stronę trzeba patrzeć. Jeśli występuje któryś znak z drugiej listy, nie zwlekaj.

Leczenie przerostu polekowego wymaga współpracy dwóch lekarzy: dentysty i lekarza, który przepisał lek (kardiologa, neurologa, nefrologa albo zespołu transplantacyjnego). Poniższa kolejność ma przynieść jak najlepszy wynik przy jak najmniejszej ingerencji.

1. 1

   Weź ze sobą pełną listę leków

   Zapisz nazwy i dawki wszystkich przyjmowanych leków oraz to, od kiedy je bierzesz. Szczególnie ważne są leki na nadciśnienie, na padaczkę, leki po przeszczepieniu i leki moczopędne. W diagnozie pomaga to, jak długo po rozpoczęciu leku zauważono przerost.

2. 2

   Badanie u dentysty i diagnostyka różnicowa

   Lekarz ocenia rozkład, kolor i konsystencję przerostu, mierzy głębokość kieszonek, a w razie potrzeby wykonuje zdjęcie RTG. Jeśli tkanka wygląda nietypowo, jest jednostronna albo szybko rośnie, można pobrać wycinek. Przy podejrzeniu choroby krwi zleca się morfologię.

3. 3

   Usunięcie płytki i kamienia

   To pierwszy i najskuteczniejszy krok leczenia. Usuwa się kamień nazębny i płytkę, w razie potrzeby schodząc aż do wnętrza kieszonek. Ponieważ część przerostu wynika z zapalenia, już sam ten krok wyraźnie zmniejsza grubość tkanki. Na tym etapie dostajesz instruktaż szczotkowania i czyszczenia przestrzeni międzyzębowych.

4. 4

   Rozmowa z lekarzem, który przepisał lek

   Weź od dentysty krótką notatkę: niech zapisze, który lek jest podejrzewany i jak duży jest przerost. Twój lekarz może rozważyć przejście na lek o tym samym działaniu, ale z mniejszą skłonnością do wywoływania przerostu, albo zmniejszenie dawki. Ta decyzja należy wyłącznie do niego; ryzyko związane z ciśnieniem, napadami padaczkowymi albo odrzuceniem narządu jest ważniejsze niż dziąsło.

5. 5

   Obserwacja po zmianie

   Według jednego z przeglądów, gdy lek zostanie zmieniony, a płytka opanowana, pełnej poprawy można się spodziewać w ciągu 1–8 tygodni. W małej serii czterech pacjentów, u których cyklosporynę zamieniono na takrolimus, u wszystkich czterech nastąpiło wyraźne cofnięcie się przerostu, ale pełną poprawę zaobserwowano tylko u jednego. Zmiana leku często więc wystarcza, ale nie zawsze.

6. 6

   Chirurgia pozostałej tkanki

   Jeśli po oczyszczaniu i zmianie leku nadal zostaje nadmiar tkanki, który utrudnia higienę albo szpeci, wykonuje się wycięcie dziąsła (gingiwektomię) albo zabieg płatowy. U osób, które dalej przyjmują lek, przerost może po zabiegu wrócić; dlatego chirurgia jest zwykle ostatnim krokiem.

Te możliwości nie konkurują ze sobą, zwykle stosuje się je po kolei. To, na której się zatrzymać, zależy od stopnia przerostu i od tego, czy lek da się zmienić.

Przy przeroście polekowym najdroższe błędy biorą się stąd, że decyzje dotyczące leku podejmuje niewłaściwa osoba.

Poniższy przebieg to ogólne ramy dla drogi, która zaczyna się od oczyszczania, a w razie potrzeby obejmuje zmianę leku i chirurgię. Czas trwania zależy od osoby.

1. Dni po oczyszczaniu

   Dziąsło może być wrażliwe, a krwawienie przy szczotkowaniu w pierwszych dniach może się wydawać większe. Gdy tkanka objęta zapaleniem zaczyna się zmniejszać, krwawienia jest mniej.

2. Pierwsze tygodnie

   Część przerostu wynikająca z zapalenia cofa się, a dziąsło się napina. Część włóknista, czyli twarda i zbudowana z włókien, po oczyszczaniu niewiele się zmienia. Przerosty po fenytoinie i nifedypinie są zwykle bardziej włókniste, a po cyklosporynie bardziej zapalne.

3. 1–8 tygodni po zmianie leku

   Jeśli lekarz zmienił lek, a kontrola płytki jest dobra, wyraźnego cofnięcia się przerostu oczekuje się w tym przedziale. Cofanie może być powolne albo częściowe.

4. Gojenie po zabiegu chirurgicznym

   Jeśli wykonano wycięcie, powierzchnia zamyka się w ciągu kilku tygodni. Jeśli lek jest kontynuowany, od tej chwili regularne kontrole są jedynym sposobem, żeby wcześnie wychwycić nawrót.

Przy przeroście polekowym nie ma jednego zabiegu; zakres zależy od poniższych czynników.

Rozległość przerostu

Przerost ograniczony do przestrzeni między kilkoma zębami i przerost obejmujący całe obie szczęki nie wymagają tego samego leczenia.

Nasilenie zapalenia i ilość kamienia

Im więcej kamienia i im głębsze kieszonki, tym bardziej oczyszczanie rozkłada się na kilka wizyt i obejmuje oczyszczanie wnętrza kieszonek.

Czy lek da się zmienić

Jeśli lek można zmienić, chirurgia często nie jest potrzebna; jeśli nie, trzeba uwzględnić częstsze wizyty podtrzymujące i powtarzane zabiegi.

Czy potrzebna jest chirurgia i jaką metodą

Skalpel, laser albo zabieg płatowy; zakres wyznacza też to, ile okolic trzeba objąć i na ile wizyt się je podzieli.