Protez altında kızarıklık: protez stomatiti nedir, nasıl geçer?

Protez stomatiti, protezin altında kalan ağız dokusunun kızarıp şişmesi. Çoğunlukla üst protezin kapattığı damakta görülür. Bir derleme, sıklığın çalışmadan çalışmaya protez kullananların yüzde 17 ile 75'i arasında değiştiğini ve yaşlı kadınlarda biraz daha sık olduğunu bildiriyor; protez kullananlarda en sık görülen ağız içi iltihabi tablo bu.

Sebebi tek değil ama merkezde bir mikrop tabakası var. Protezin dokuya bakan yüzeyi, akriliğin gözenekleri ve pürüzleri arasında Candida mantarının ve bakterilerin birlikte yaşadığı yapışkan bir tabaka için korunaklı bir ortam oluşturur. Prostodonti, ağız hastalıkları ve mikrobiyoloji uzmanlarının birlikte yazdığı bir derleme, bu tabakanın asıl olarak yetersiz ağız ve protez hijyeni ile protezin sürekli, özellikle gece takılmasıyla büyüdüğünü yazıyor. Oturmayan protezin dokuda yarattığı sürtünme, ağız kuruluğu ve sigara da tabloyu kolaylaştıran etkenler arasında.

Ayırt edici işareti basit: kızarıklığın sınırı protezin sınırıyla örtüşür. Tek bir noktada acıyan, çevresi belirgin bir yara daha çok protez vurmasıdır ve ayrı bir sorundur. Protez stomatiti çoğu zaman ağrı yapmaz; bazı kişilerde yanma, ağız köşelerinde çatlama ya da tat değişikliği olur. Pek çok kişi bunu ancak protezi çıkarıp aynaya baktığında fark eder.

Hekimler görünüşü hâlâ 1962'de Newton'un tanımladığı üç tiple anlatıyor. Birinci tipte kızarıklık sınırlı ve noktasal; derlemelere göre bu tip daha çok bası ve sürtünmeyle ilişkili. İkinci tipte protezin örttüğü alanın tamamı yaygın olarak kırmızı. Üçüncü tipte damak küçük kabarcıklarla pürüzlü, taneli bir görünüm alır; buna iltihabi papiller hiperplazi denir. Aynı derleme, bu sınıflamanın görünüşü tarif etmekte işe yaradığını ama hastalığın şiddetini ve yaygınlığını tam yansıtmadığını da not ediyor. Yani 'birinci tip' demek 'hafif' demek değil.

Tedavide en sık yapılan hata, sorunu yalnızca ağızda aramak. Randomize çalışmaları birleştiren bir meta analizde, mantar ilacıyla protez dezenfeksiyonu arasında ne klinik iyileşme ne de mantar sayısı bakımından anlamlı fark bulunmadı. Aynı analizde mantar ilacı, plaseboya göre mantar sayısını anlamlı biçimde azalttı; ama görünen kızarıklıktaki düzelme açısından fark istatistiksel anlamlılık sınırına ulaşmadı. Başka bir deyişle, protez temizlenmiyorsa ağza sürülen ilaç yarım iştir.

Daha geniş bir ağ meta analizi de mantar ilaçlarının, mikrodalga dezenfeksiyonunun ve ağızdan alınan mantar ilaçlarının işe yaradığını, ama bu bulgulara güvenin, çalışma sayısının azlığı ve yanlılık riski nedeniyle düşük olduğunu yazıyor. Uzman derlemesi ise mantar ilaçlarının kısa süreli kullanım dışında sınırlı fayda sağladığını, çünkü uzun kullanımda direnç geliştiğini belirtiyor. Kalıcı sonucun anahtarı, derlemenin ifadesiyle hastanın kendi alışkanlığını değiştirmesi: her gün protez temizliği ve dezenfeksiyonu, her gece protezin çıkarılması, düzenli kontrol ve gerektiğinde protezin yenilenmesi.

İlaç gerektiğinde bilinmesi gereken bir güvenlik ayrıntısı var. Mikonazol gibi azol grubu mantar ilaçları, kan sulandırıcı varfarinin etkisini artırıyor; derleme bu durumda dozun ayarlanması için hastanın hekimiyle konuşulması gerektiğini yazıyor. Varfarin kullanıyorsanız, eczaneden aldığınız bir ağız jeli bile olsa önce hekiminize söyleyin. Derlemeye göre mantar tedavisinin olağan süresi 14 güne kadar.

Protez stomatiti yalnızca ağızla sınırlı bir konu olmayabilir. Aynı uzman derlemesi, bu tablonun aspirasyon zatürresiyle ilişkili olduğunu ve kırılgan, ileri yaştaki, bakımevinde yaşayan kişilerde tedavisinin aspirasyon zatürresi ve ona bağlı ölüm riskini düşürdüğünü belirtiyor. Bakımını üstlendiğiniz bir yakınınız protezle uyuyorsa, gece çıkarma alışkanlığı onun için ağız bakımından daha fazlası.

Aşağıdaki ayrım bir muayenenin yerini tutmaz; ne kadar beklenebileceğine karar vermenize yardım eder.

Aşağıdaki sıra, derlemelerde ve bakım rehberlerinde önerilen adımlardan oluşuyor. Hangi solüsyonun sizin protezinize uygun olduğunu hekiminize sorun.

1. 1

   Protezi her gece çıkarın

   NHS, hekiminiz ayrıca önermedikçe protezle uyumamanızı öneriyor. Gece boyunca protezi suda, içinde nemli pamuk bulunan naylon bir poşette ya da protez temizleme solüsyonunda saklayın.

2. 2

   Protezi sabah akşam fırçalayın

   Yumuşak sabun ya da bulaşık deterjanıyla fırçalayın; NHS'e göre diş macunu proteze zarar verebilir. Yemeklerden sonra soğuk suyla durulayın. Düşürürseniz kırılmasın diye içi su dolu lavabonun ya da havlunun üstünde çalışın.

3. 3

   Protezi dezenfekte edin

   Bir derlemede örnek olarak verilen protokolde protez yatmadan önce 150 mililitre yüzde 0,25–0,5'lik sodyum hipokloritte 10–20 dakika bekletiliyor, sonra gece boyunca temiz suda saklanıyor. Derleme, sık hipoklorit bekletmenin protezde renk değişikliği yapabileceğini de not ediyor; oranı ve sıklığı hekiminizle belirleyin.

4. 4

   Damağınızı da fırçalayın

   Aynı protokolde damak günde üç kez, ikişer dakika yumuşak bir diş fırçası ve suyla fırçalanıyor. NHS de dişetlerinizin, dilinizin ve kalan dişlerinizin sabah akşam fırçalanmasını öneriyor.

5. 5

   İlaç yazıldıysa süresince ve protezle birlikte kullanın

   Mantar ilacı kısa süreli bir destek. Kullanırken protez temizliğini bırakmayın; kan sulandırıcı kullanıyorsanız azol grubu bir ilaca başlamadan önce hekiminize söyleyin.

6. 6

   Protezin uyumunu kontrol ettirin

   Oynayan, sürtünen ya da eskimiş bir protez dokuyu sürekli tahriş eder. Derlemeler, oturmayan protezin düzeltilmesini ya da yenilenmesini tedavinin temel parçası sayıyor.

Seçenekler birbirinin yerine değil, çoğu zaman birlikte kullanılır. Temel her zaman protez hijyeni ve gece çıkarma.

Protez stomatiti tekrarlıyorsa, çoğu zaman aşağıdakilerden biri devam ediyordur.

Süre, tablonun tipine, protezin durumuna ve alışkanlıkların ne kadar değiştiğine göre değişir. Aşağıdaki sıra genel bir çerçeve.

1. İlk gece

   Protezi çıkarıp temizleyerek yatmak, dokunun gece boyunca protezden kurtulduğu ilk gece olur. Protezi suda ya da temizleme solüsyonunda saklayın, sabah fırçalayıp durulayarak takın.

2. İlacın süresi boyunca

   Mantar ilacı yazıldıysa derlemeye göre olağan süre 14 güne kadar. Bu sürede protez temizliği ve gece çıkarma aynen sürer; ilacı kendiniz uzatmayın.

3. Kontrol

   Hekim kızarıklığın gerileyip gerilemediğine ve protezin uyumuna bakar. Gerilemediyse kültür, protezin altının yenilenmesi ya da protezin değiştirilmesi konuşulur.

4. Sonraki aylar

   Derlemeye göre protez stomatiti mantar tedavisinden sonra sık tekrarlıyor ve tekrarı besleyen etkenler yetersiz ağız ve protez hijyeni, protezle uyumak ve eskimiş protezin değiştirilmemesi. Geri geliyorsa sebep çoğu zaman protezin kendisi ya da gece kullanımıdır; düzenli protez kontrolü bunu erken yakalar.

Protez stomatitinin tedavisi çoğu zaman basit adımlarla yürür, ama kapsamı şu etkenlere göre genişleyebilir:

Tablonun tipi

Yaygın kızarıklık çoğu zaman hijyen ve dezenfeksiyonla geriler. Taneli, kabarcıklı bir damak ek işlem ya da protezin yenilenmesini gerektirebilir.

Protezin yaşı ve uyumu

Oturan bir protez yalnızca temizlik ister. Oynayan protezin altının yenilenmesi ya da protezin baştan yapılması ayrı bir iştir.

İlaç ve tetkik gereksinimi

Ağız içi ilaç çoğu zaman yeterli. Yanıt yoksa kültür, sistemik ilaç ya da biyopsi gündeme gelebilir.

Arka plandaki durumlar

Ağız kuruluğu, şeker hastalığı, kortizonlu sprey ya da kan sulandırıcı kullanımı, tedavinin nasıl planlanacağını değiştirir.