Dudağım aniden şişti: neden olur, ne zaman 112?

Dudak, ince bir deri ve ağız zarının altında gevşek bir bağ dokusu ile bol damardan oluşur. Bu gevşek doku, damarlardan sızan sıvıyı kolayca toplar; dudağın birkaç dakikada ya da birkaç saatte iki katına çıkabilmesinin nedeni bu. NHS anjiyoödemi vücudun bir bölümünün aniden şişmesi olarak tanımlıyor ve en sık etkilenen yerler arasında yüzü, özellikle dudakları, dili ve göz kapaklarını sayıyor. MSD Manuals şişliğin iki tarafta eşit olmayabileceğini ve hafif ağrılı olabileceğini ekliyor; yani tek bir dudağın, hatta dudağın tek yarısının şişmesi bu tabloya uyuyor.

Ayırımın ilk ve en işe yarar ipucu deride kurdeşen (kaşıntılı, kabarık, kızarık ya da soluk ortalı lekeler) olup olmadığı. NHS alerjik tepkiye bağlı şişlikte genellikle kaşıntılı, kabarık bir döküntünün de eşlik ettiğini yazıyor. MSD ise kalıtsal ve edinsel anjiyoödemin alerjik olanına benzediğini ama bunlarda kurdeşen gelişmediğini, ACE inhibitörlerinin de kurdeşensiz anjiyoödeme yol açabildiğini belirtiyor. Evde yapabileceğiniz ilk kontrol bu: gövdenize, kollarınıza, boynunuza bakın. Kaşıntılı kabarıklar varsa alerji, hiç yoksa ilaç ya da kalıtsal bir neden daha olası.

Bu ayrım yalnızca teşhis için değil, tedavi için de belirleyici. MSD, kurdeşenli hafif anjiyoödemde antihistaminiklerin kaşıntıyı kısmen giderip şişliği azalttığını, ama kurdeşensiz anjiyoödemde, örneğin ACE inhibitörüne ya da kalıtsal bir nedene bağlı olanda antihistaminik, steroid ve adrenalinin işe yaramayabildiğini yazıyor. Evde alerji ilacı alıp şişliğin inmesini beklemek, kurdeşensiz bir şişlikte bu yüzden güvenilir bir plan değil.

ACE inhibitörleri yüksek tansiyon ve kalp yetmezliği tedavisinde kullanılan, etken madde adları çoğunlukla -pril ile biten ilaçlar: enalapril, ramipril, lisinopril, perindopril gibi. MSD bu ilaçlara bağlı şişliğin en çok yüzü ve üst hava yolunu tuttuğunu yazıyor. 25.302 hastanın katıldığı OCTAVE çalışmasında 24 haftalık enalapril tedavisi alanların yüzde 0,68'inde anjiyoödem görüldü. Bu tabloyu sinsi yapan şey zamanlaması: bir olgu derlemesi, yıllardır sorunsuz kullanılan ilaçla gecikmeli olarak ortaya çıkan şişliği anlatıyor ve açıklanamayan her ağız çevresi şişliğinde ilacın sorgulanmasını öneriyor. MSD, neden ACE inhibitörüyse ilaç bırakıldıktan sonra belirtilerin genellikle 24 ile 48 saat içinde gerilediğini belirtiyor. İlacı kendi başınıza kesmeyin; değişikliği reçeteyi yazan hekim yapar.

Dudak şişliğinin ne kadar tehlikeli olduğunu belirleyen şey, şişliğin dudakta kalıp kalmadığı. ABD'de üç üniversite hastanesinde ACE inhibitörüne bağlı anjiyoödemle acil servise gelen 311 hastanın, hepsine kulak burun boğaz hekiminin ince bir kamerayla gırtlak muayenesi yapılarak incelendiği çalışmada, yalnızca yüz, alt dudak ya da üst dudak şişliği olanlarda solunum yolu müdahalesi gereksinimi düşüktü. Dil, yumuşak damak ve gırtlak tutulumu ise bu riski belirgin biçimde artırıyordu; ses tellerinde şişlikte olasılık oranı 33,5 idi. Yutma güçlüğü, ses değişikliği, salya akması, nefes darlığı ve boğazda yumru hissi müdahale gereksinimiyle ilişkiliydi; müdahale gereken hastalar çoğunlukla belirtilerin başlamasından sonraki 4 saat içinde gelmişti.

Bu sonuç dudak şişliğini önemsiz yapmıyor. NHS dudakların, ağzın, boğazın ya da dilin aniden şişmesini doğrudan 999 listesinde veriyor, çünkü dudakta başlayan şişliğin dile ve boğaza ilerleyip ilerlemeyeceğini başlangıçta kimse bilemiyor. Çalışmanın evdeki karşılığı başka: dudağınız şişmişken dilinizin kalınlaştığını, sesinizin boğuklaştığını, salyanızı yutamadığınızı fark ederseniz bu, tablonun en tehlikeli kısmına geçtiğinin işareti ve her dakika önemli.

Kalıtsal anjiyoödem nadir ama dişçilikle doğrudan kesişen bir hastalık. MSD bu hastalığın C1 inhibitörü denen bir bağışıklık proteininin eksikliği ya da işlev bozukluğundan kaynaklandığını, kurdeşen yapmadığını yazıyor; tekrarlayan kurdeşensiz şişlikte ya da ailede benzer şişlik öyküsü varsa hekimlerin bu yönde test istediğini belirtiyor. Romanya kalıtsal anjiyoödem kayıt sisteminden bir çalışmada hastaların yüzde 47,6'sı tanı almadan önce diş işlemlerinin ardından bu hastalığı düşündüren şişlik yaşamıştı ve tanıdan önce bu hastaların yüzde 86,2'sine steroid ve antihistaminik verilmişti. Diş tedavisinden sonra dudağı ya da yüzü tekrar tekrar şişen biriyseniz bu olasılığı hekiminize sorun.

Anjiyoödem dışındaki nedenlerin kendi imzası var. Mukosel, dudağın iç yüzündeki küçük bir tükürük bezinin kanalı zedelenince oluşan, ağrısız, yuvarlak, çoğu zaman şeffaf ya da mavimsi bir kabarcık; Cleveland Clinic en sık alt dudağın iç yüzünde çıktığını ve çoğunlukla dudak ısırmaya bağlı olduğunu yazıyor. Tüm dudağı değil, tek bir noktayı kabartır. Arı ya da eşek arısı sokması iğnenin girdiği yerde küçük bir iz ve ağrılı bir şişlik bırakır. Darbe sonrası şişlik ise nedeni belli, genellikle morlukla birlikte gelen bir tablo. Dişten gelen apse de yüzü şişirebilir; bu şişlik ağrılı, sıcak ve genellikle öncesinde diş ağrısı olan bir şişlik.

İlk listedeki tablolar acil değil ama bir hekim değerlendirmesi istiyor. İkinci listedeki işaretlerden tek biri bile varsa beklemeyin ve kendiniz araç kullanarak hastaneye gitmeyin.

Sıra tehlikeden başlıyor: önce hava yolunun güvende olduğundan emin olunuyor, sonra neden aranıyor. Aşağıdaki adımlar hem sizin evde yapacaklarınızı hem de hekimin izleyeceği yolu kapsıyor.

1. 1

   Önce acil işaretlere bakın

   Dil kalınlaşıyor mu, ses boğuklaşıyor mu, yutkunabiliyor musunuz, nefesiniz rahat mı, başınız dönüyor mu? Bunlardan biri varsa ya da dudak aniden şiştiyse 112'yi arayın. NHS acil servise kendi aracınızla gitmemenizi söylüyor. Anafilakside NHS'in adımları: varsa adrenalin otoenjektörünü kullanmak, ambulans çağırmak, uzanmak (nefes darlığında omuzları kaldırarak ya da yavaşça oturarak), iyi hissetseniz bile ayağa kalkmamak ve yürümemek.

2. 2

   Saati ve fotoğrafı kaydedin

   Şişlik geçici olduğu için hekim çoğu zaman onu görmüyor. Şişliğin başladığı saati, en büyük hâlini ve indiği saati telefonunuzla fotoğraflayın. Kurdeşen varsa onu da çekin; kurdeşenin olup olmaması hekimin düşüneceği nedenleri baştan ayırıyor.

3. 3

   Son 24 saati yazın

   Ne yediniz, yeni bir ilaç ya da ağrı kesici aldınız mı, bir böcek soktu mu, diş hekiminde bir işlem oldu mu, dudağınızı ısırdınız mı? MSD, aspirin ve diğer steroid olmayan ağrı kesicileri (NSAİİ), ACE inhibitörlerini, bazı opioidleri, böcek sokmalarını, yumurta, balık, kabuklu deniz ürünleri, kuruyemiş ve meyveleri sık tetikleyiciler arasında sayıyor.

4. 4

   İlaç kutularınızı hekime götürün

   Kullandığınız her ilacın kutusunu ya da fotoğrafını götürün. Tansiyon ilacınızın adı -pril ile bitiyorsa bunu ayrıca söyleyin; ilaç yıllardır kullanılıyor olsa bile. Karar ve değişiklik reçeteyi yazan hekimindir.

5. 5

   Tekrarlıyorsa doğru testleri isteyin

   Şişlik birden fazla kez olduysa ve kurdeşen yoksa ya da ailede benzer şişlik öyküsü varsa, aile hekiminizden ya da alerji ve immünoloji uzmanından kalıtsal ve edinsel anjiyoödem için kan testleri isteyip istemediğini sorun. MSD bu durumda hekimlerin bu testleri yaptığını yazıyor.

6. 6

   Dudakta kalan bir kabarcık ya da sertlik varsa diş hekimine gösterin

   Günler içinde inmeyen, tek noktada duran kabarcık mukosel olabilir. Haftalardır süren, sertleşen ya da yara yapan bir şişlik ise diş hekimi ya da ağız, diş ve çene cerrahı tarafından görülmeli; gerekirse parça alınarak (biyopsi) incelenir.

Dudak şişliğinin tek bir tedavisi yok; yapılan iş şişliğin nedenine ve hava yolunu tehdit edip etmediğine göre değişiyor.

Aşağıdakiler anjiyoödemin ağırlaşmasına ya da nedenin yıllarca bulunamamasına yol açan kararlar.

Süre nedene göre değişiyor. Aşağıdaki akış anjiyoödemin olağan seyri için; sizi tedavi eden hekimin planı önceliklidir.

1. İlk saatler

   Alerjik şişlik tetikleyiciyle karşılaşmadan kısa süre sonra başlıyor; NHS anafilaksi belirtilerinin genellikle dakikalar içinde başladığını yazıyor. ACE inhibitörü çalışmasında solunum yolu müdahalesi gereken hastalar çoğunlukla belirtiler başladıktan sonraki 4 saat içinde acile gelmişti; yani hızla ilerleyen şişlik daha tehlikeli olanı.

2. Anafilaksi tedavisinden sonra

   NHS hastanede genellikle 2 ile 12 saat kalındığını, bazen daha uzun kalınması gerekebildiğini yazıyor. Belirtiler geçtikten sonra da gözlem bu yüzden sürüyor.

3. İlaç kaynaklıysa

   MSD, ACE inhibitörü bırakıldıktan sonra belirtilerin genellikle 24 ile 48 saat içinde gerilediğini yazıyor. Aynı ilaç sürdürülürse şişliğin tekrarlaması beklenir.

4. Mukosel ve travma

   Mukoselin çoğu kendiliğinden patlayıp sönüyor; tekrarlıyorsa çıkarılması gerekiyor. Isırma ve darbeye bağlı şişlik genellikle günler içinde iniyor.

Burada rakam vermiyoruz, çünkü dudak şişliğinin arkasında kendiliğinden geçen bir mukosel de olabilir, hastanede gözlem gerektiren bir anafilaksi de. Kapsamı belirleyen kalemler:

Hava yolunun tutulup tutulmadığı

Dudakta sınırlı şişlik ile dil ve boğazı tutan şişlik tamamen farklı düzeyde bakım gerektiriyor.

Şişliğin tekrarlaması

Tek seferlik ve nedeni belli bir şişlik çoğu zaman test gerektirmiyor; tekrarlayan kurdeşensiz şişlik kan testleri ve uzman takibi istiyor.

Nedenin türü

Alerji, ilaç, kalıtsal hastalık ve dudaktaki bir kabarcık farklı uzmanların alanı ve farklı tedaviler demek.