Dilim kırmızı ve pürüzsüz: eksiklik mi, mantar mı, başka bir şey mi?

Sağlıklı bir dilin üst yüzü papil denen binlerce küçük çıkıntıyla kaplı; dile kadifemsi dokusunu ve hafif beyazımsı pembe rengini bunlar veriyor. Bu tabaka vücudun en hızlı yenilenen dokularından biri ve yenilenmek için demire, B12'ye ve folik aside sürekli ihtiyaç duyuyor. Yapı taşları azaldığında ya da yüzey sürekli tahriş edildiğinde papiller küçülüyor ve kayboluyor. Altta kalan ince ve damardan zengin doku dışarıdan parlak kırmızı görünüyor. Cleveland Clinic dil iltihabını (glossit) dilin düz ve parlak görünmesi, ağrıması ve kırmızılaşıp şişmesiyle tarif ediyor.

En iyi bilinen sebep vitamin ve mineral eksikliği. NHS B12 ya da folat eksikliğine bağlı kansızlığın belirtileri arasında ağrılı ya da kırmızı dili, bazen ağız yaralarıyla birlikte sayıyor. MSD Manuals soluk ve düz bir dilin demir eksikliği kansızlığından ya da B12 eksikliğine bağlı pernisiyöz anemiden olabileceğini, düz kırmızı bir dilin ise niasin (B3 vitamini) eksikliğine bağlı pellagrada da görülebileceğini yazıyor. Çin'de 236 atrofik glossit hastasının 208 sağlıklı kişiyle karşılaştırıldığı çalışmada hastaların yüzde 68,22'sinde B12 eksikliği, yüzde 13,98'inde ferritin eksikliği ve yüzde 21,61'inde kansızlık vardı. Dil yüzeyinin yarısından fazlası ya da tamamı düzleşmişse B12 eksikliği daha sıktı.

İkinci büyük sebep ağız mantarı (kandida). Mantar her zaman silinebilen beyaz plaklar şeklinde görülmüyor; kırmızı, yanan ve düzleşmiş bir dil olarak da kendini gösterebiliyor. Çin'in Qingdao kentinde 124 atrofik glossit hastasının incelendiği çalışmada hastaların yüzde 79,03'ünde mantar enfeksiyonu, yüzde 41,94'ünde ağız kuruluğu, yüzde 48,39'unda kansızlık, yüzde 29,03'ünde B12 eksikliği, yüzde 22,58'inde ferritin eksikliği bulundu. İki çalışmanın oranlarının bu kadar farklı olması aslında en önemli dersi veriyor: aynı görünüm farklı hastalarda farklı sebeplerden çıkıyor ve sebepler çoğu zaman üst üste biniyor.

Üçüncü sebep ağız kuruluğu. Tükürük dil yüzeyini hem nemlendiriyor hem de mantarın aşırı çoğalmasını sınırlıyor. Japonya'da ağız kuruluğu şikâyeti olan 231 hastanın incelendiği çalışmada atrofik glossitle en yakından ilişkili iki etken, Candida albicans mantarının miktarındaki artış ve uyarılmış tükürük akışının azalmasıydı. Yani kuru bir ağızda mantar kolay çoğalıyor ve dil yüzeyini düzleştiriyor; bu durumda yalnız mantar ilacı vermek, kuruluğun sebebi bulunmadıkça tablonun geri gelmesine yol açabiliyor.

Eksikliğin kendisinin de bir sebebi var ve bu sebep çoğu zaman beslenme değil. NHS B12 eksikliğinin sık sebepleri arasında bağışıklık sisteminin mideye saldırdığı pernisiyöz anemiyi, mide ameliyatlarını, Crohn hastalığı gibi bağırsak hastalıklarını, bitkisel beslenmeyi ve bazı ilaçları sayıyor; ilaçlar için mide koruyucu proton pompası inhibitörlerini (PPI) ve şeker ilacı metformini örnek veriyor. Folat eksikliğinde çölyak gibi emilim sorunlarını, bazı sara ilaçlarını ve metotreksatı sayıyor.

Zamanlama yanıltıcı olabiliyor. NHS vücuttaki B12 depolarının yenilenmeden 2 ile 5 yıl kadar yetebildiğini, bu yüzden beslenme değişikliğinden sonra sorunların ortaya çıkmasının uzun sürebildiğini yazıyor. Folat deposu ise genellikle 4 ay kadar yetiyor. NHS'e göre bu belirtilerin bir kısmı kansızlık gelişmeden de görülebiliyor. Bu iki bilgi birlikte okununca pratik sonuç çıkıyor: normal çıkan bir hemogram dildeki tabloyu açıklamaya yetmez; B12, folat ve ferritinin ayrıca ölçülmesi gerekir.

Düz kırmızı dil başka tablolarla karışabiliyor. Coğrafi dilde de düz kırmızı alanlar var, ama bunların kenarı beyaz ve günler içinde yer değiştiriyorlar. Dilin ortasında, arka kısımda tek bir eşkenar dörtgen biçimli düz kırmızı alan varsa bu median romboid glossit olabiliyor; Amerikan Aile Hekimliği dergisindeki derleme bunun mantarla ilişkili olabildiğini ve şikâyet varsa genellikle mantar tedavisiyle düzeldiğini yazıyor. Cleveland Clinic ayrıca yiyecek, ilaç ya da diş bakım ürünlerine alerjiyi, acılı yiyecekleri, alkol ve tütünü, ağız içi yaralanmayı ve protez gibi ağız içi apareyleri dil iltihabının sebepleri arasında sayıyor.

Bu tablonun neden izlenmesi gerektiğine dair bir veri de var. ABD'de 65 yaş üstü kişilerde yapılan büyük bir vaka kontrol çalışmasında dil kanseri olanlarda daha önce dil iltihabı tanısı konmuş olma sıklığı yüzde 6,0, kanser olmayanlarda yüzde 0,6 idi. Bu gözlemsel bir çalışma; dil iltihabının kansere dönüştüğünü göstermiyor ve çoğu düz kırmızı dil zararsız bir sebepten çıkıyor. Ama sebebi bulunmadan aylarca süren ya da tedaviye yanıt vermeyen bir dil iltihabının unutulmaması, düzenli muayeneyle izlenmesi gerektiğini düşündürüyor.

İlk liste daha sık ve tedavisi basit sebepleri düşündüren işaretleri, ikinci liste beklemeden doktora gitmeyi ya da ileri değerlendirmeyi gerektiren tabloları anlatıyor. Kesin ayrımı muayene ve kan testi yapar.

Aşağıdaki sıra evde yapabileceğiniz gözlemden hekimin değerlendirmesine doğru ilerliyor.

1. 1

   Aynada düzleşmenin dağılımına bakın

   Gün ışığında dilinizi çıkarın. Dilin tamamı mı düz, yoksa yalnız kenarları ya da ucu mu? Düz alanların kenarında beyaz çizgi var mı, günler içinde yer değiştiriyor mu? Dilin ortasında tek bir eşkenar dörtgen alan mı var? Bir fotoğraf çekin.

2. 2

   Ağzın geri kalanını kontrol edin

   Damakta, protezin altında kızarıklık; ağız köşelerinde çatlak; silinebilen beyaz plaklar; ağız kuruluğu. NHS ağız köşesinde çatlağı ve tat bozukluğunu ağız mantarının belirtileri arasında sayıyor.

3. 3

   İlaç ve beslenme listenizi çıkarın

   Mide koruyucu, metformin, sara ilacı, metotreksat, uzun süreli antibiyotik, astım spreyi; bitkisel beslenme, ağır diyet, düzenli alkol; geçirilmiş mide ya da bağırsak ameliyatı. NHS bu ilaç ve durumların B12 ya da folat düzeyini düşürebildiğini yazıyor.

4. 4

   Kan testi: tam panel isteyin

   Tam kan sayımına ek olarak B12, folat ve ferritin. Çin'deki çalışmada B12 eksikliği kansızlıktan çok daha sıktı (yüzde 68,22'ye karşı yüzde 21,61); yalnız hemogram bu tabloyu açıklamaya yetmeyebilir. Gerekirse aile hekiminiz pernisiyöz anemi ve çölyak için ek testler ister.

5. 5

   Diş hekimi muayenesi

   Diş hekimi dili, damağı, protezi ve tükürük miktarını değerlendiriyor. Mantar şüphesinde tedavi başlanabiliyor ya da sürüntü alınabiliyor; keskin bir diş kenarı ya da uyumsuz protez varsa düzeltiliyor.

6. 6

   Sebebe göre tedavi ve kontrol

   Eksiklik saptanırsa takviye ve eksikliğin nedeninin araştırılması; mantar varsa mantar tedavisi; kuruluk varsa sebebi. Birkaç hafta sonra dil yeniden değerlendiriliyor; düzelmeyen tabloda ağız hastalıkları uzmanı ya da ağız, diş ve çene cerrahına yönlendirme yapılıyor.

Amerikan Aile Hekimliği dergisindeki derleme atrofik glossitin çoğu zaman beslenme eksikliğiyle ilişkili olduğunu ve altta yatan durum tedavi edilince düzeldiğini yazıyor. Tedavi sebebe göre değişiyor.

Bu şikâyette en pahalı hatalar, sebebi bulmadan tedaviye geçmek ve tek bir sebeple yetinmek.

Süre sebebe ve eksikliğin derinliğine göre değişiyor; aşağıdaki sıra genel bir çerçeve. Sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. Tahriş ediciler bırakıldığında

   Acılı, ekşi ve sıcak yiyecekler, alkol ve tütün azaltıldığında yanma hafifliyor; bu, sebep tedavi edilene kadar geçen sürede işe yarıyor.

2. Mantar tedavisiyle

   NHS jel tedavisinde 1 hafta sonunda düzelme beklendiğini, olmazsa hekime görünülmesini yazıyor.

3. Eksiklik tedavisiyle

   NHS belirtilerin çoğunun tedaviyle düzeldiğini yazıyor. Dil yüzeyinin yeniden pütürlü hale gelmesi zaman alabiliyor; aile hekiminiz kontrol kan testinin zamanını belirliyor.

4. Kontrol muayenesi

   Sebep tedavi edildiği halde dil düzelmiyorsa ikinci bir sebep aranıyor ya da ileri değerlendirme yapılıyor. Kalıcı ya da tek bir yerde süren kırmızılık izlenmeli.

Tek bir rakam vermiyoruz, çünkü düz kırmızı dilin arkasındaki sebep basit bir mantardan emilim hastalığına kadar uzanıyor. Belirleyen kalemler:

Tetkik kapsamı

Kan sayımı, B12, folat ve ferritin; gerekirse pernisiyöz anemi ve çölyak testleri, mantar sürüntüsü.

Altta yatan sebep

Kısa bir mantar tedavisi ile uzun süreli takviye ya da bir bağırsak hastalığının tedavisi çok farklı yollar.

Protez ve ağız içi tahriş

Uyumsuz protezin düzeltilmesi ya da yenilenmesi, keskin diş kenarlarının giderilmesi plana girebiliyor.