Kurtarma mı, Çekim mi

Dişe darbe aldım, ne yapmalıyım?

Diş tamamen çıktıysa sayaç kazanın olduğu anda başlıyor

Darbe alan dişte sonucu belirleyen şey vurmanın şiddeti değil, ilk yarım saatte yapılanlar. Diş tamamen çıktıysa kök yüzeyindeki canlı hücreler kurudukça ölüyor ve dişin geri tutma şansı onlarla birlikte azalıyor. Aşağıda kazadan sonraki dakikalarda ne yapacağınız var.

Kısa cevap

Diş tamamen yerinden çıktıysa kural basit: dişi beyaz kısmından tutun, kökünü ovmayın, kirliyse sütle hafifçe durulayın ve mümkünse hemen yuvasına yerleştirip bir gazlı bez ısırın. Yerine koyamıyorsanız süt içinde saklayın. IADT, 30 dakikalık kuru kalıştan sonra kök yüzeyindeki hücrelerin çoğunun canlı olmadığını belirtiyor. Süt dişleri yerine konmaz.

İlk hedef: Dişi yaklaşık 15 dakika içinde yuvasına geri koymak
Saklama sıvısı: Süt, yoksa hastanın kendi tükürüğü ya da serum fizyolojik
Asla yapılmayacak: Kökü ovmak, fırçalamak ya da kurumaya bırakmak
Süt dişi çıktıysa: Yerine konmaz, yine de aynı gün hekime gidin

"Darbe aldı" cümlesi dört ayrı yaralanmayı birden karşılıyor

Aynı çarpma dört farklı şeye yol açabiliyor: diş tamamen yuvasından çıkar (avulsiyon), yerinden oynar ya da sallanır (luksasyon), kırılır, ya da dışarıdan hiçbir şey belli olmaz ve haftalar sonra diş renk değiştirir. Dördünün aciliyeti ve yapılacak işi birbirinden farklı. Dakikaların gerçekten belirleyici olduğu tek tablo birincisi.

Diş tamamen çıktığında geri konabilmesini sağlayan şey dişin kendisi değil, kök yüzeyini kaplayan ince bağ dokusunun canlı hücreleri. Bu hücreler kuruyunca ölüyor. IADT'nin 2020 kılavuzu dişleri üç gruba ayırıyor: kaza yerinde hemen ya da yaklaşık 15 dakika içinde geri konan dişte hücreler büyük olasılıkla canlı; uygun bir sıvıda tutulmuş ve toplam kuru kalış süresi 60 dakikanın altındaysa hücreler zarar görmüş ama canlı olabilir; toplam kuru kalış 60 dakikayı geçtiyse, sıvıda tutulmuş olsun olmasın, hücreler büyük olasılıkla canlı değil.

Aynı kılavuzda bir eşik daha var: 30 dakikalık kuru kalıştan sonra kök yüzeyindeki hücrelerin çoğu canlılığını yitiriyor. Bu yüzden hekimin ilk sorduğu şey dişin ne kadar süre kuru kaldığı oluyor.

Sıvı seçiminde sıralama belli. IADT tercih sırasını süt, HBSS adı verilen özel saklama çözeltisi, hastanın kendi tükürüğü (bir bardağa tükürerek) ve serum fizyolojik olarak veriyor. Süt ilk sırada, çünkü her yerde bulunuyor ve tuz yoğunluğu hücreleri patlatmayacak dengede. Su kötü bir ortam: düşük yoğunluğu hücrelerin hızla parçalanmasına yol açıyor. Yine de kılavuz suyun, dişi havada kurumaya bırakmaktan iyi olduğunu söylüyor.

Kuru kalış 60 dakikayı geçmiş olsa bile diş genellikle yerine konuyor. IADT'nin gerekçesi şu: bir dişi yerine koymamak geri alınamaz bir karar. Yerine konan diş en azından bir süre görünümü ve işlevi geri veriyor, çene kemiğinin yüksekliğini ve genişliğini koruyor, gerekirse sonradan çekilebiliyor. Yani replantasyon sonraki seçenekleri açık tutuyor.

Süt dişleri bu kuralın dışında. IADT'nin süt dişi yaralanmaları kılavuzu yerinden çıkan süt dişinin geri konmamasını söylüyor. Gerekçesi, süt dişi kökünün ucu ile altındaki kalıcı diş tomurcuğunun çok yakın komşu olması ve girişimin tomurcuğa zarar verebilmesi. Çocuk yine de aynı gün hekime götürülür.

Kırılma ve sallanma daha sık, aciliyeti daha düşük ama takibi şart olan tablolar. Kopan parçayı kurutmadan getirmek işe yarıyor; özellikle ön dişte kendi mineniz yapıştırılabiliyor. Sallanan ya da yer değiştirmiş dişi kendiniz itmeye çalışmayın. MedlinePlus dişin köküne dokunmamayı, kurumasına izin vermemeyi, ovmamayı ve alkol ya da oksijenli suyla temizlememeyi ayrıca uyarıyor.

Darbe alan bir diş aylar, bazen yıllar sonra da sorun çıkarabiliyor. En tanıdık işaret rengin koyulaşması: damar yapısı zarar gördüyse pulpa canlılığını yitirebiliyor ve diş grileşiyor. Bir diğeri dişin kemikle kaynaşması. Bu yüzden darbe alan diş, ağrısı geçtikten sonra da takipte kalıyor.

Hangi dişte geri koyma denenir, hangisinde denenmez

Aşağıdaki ayrım kaza yerinde verilecek kararı belirliyor. Birinci listedekiler dişi yerine koymayı denemeniz gereken durumlar. İkinci listedekilerde ya geri koyma yapılmaz ya da yapılsa bile uzun vadeli sonuç sınırlı kalır.

Uygun olduğu durumlar

Kalıcı bir diş tamamen çıktıysaYapılacak en iyi şey dişi kaza yerinde hemen yuvasına geri koymak. Diş beyaz kısmından tutulur, kirliyse sütle, serum fizyolojikle ya da hastanın tükürüğüyle hafifçe durulanır ve yerine oturtulur; sonra hasta gazlı bez, mendil ya da peçete ısırarak dişi tutar.
Diş hemen bir sıvının içine konduysaYerine koymak mümkün olmadığında dişi bekletmeden süt içine koymak kurtarma şansını belirgin biçimde artırıyor. Kök yüzeyinin kuruması dakikalar içinde başlıyor; bu yüzden en yakın sıvı en iyi sıvıdır.
Toplam kuru kalış 60 dakikanın altındaysaUygun bir sıvıda tutulmuş ve toplam kuru kalışı 60 dakikayı aşmamış dişte kök yüzeyindeki hücreler zarar görmüş olsa da canlı olabiliyor. Bu grupta uzun vadeli sonuç, hiç sıvıya konmamış dişlere göre belirgin biçimde daha iyi.
Diş kırılmış ama kökü yerinde ve sağlamsaKırığın nerede bittiği tedaviyi belirliyor. Mine ve dentinde kalan kırık dolguyla ya da kopan parçanın yapıştırılmasıyla kapanır; sinire ulaşan kırıkta kanal tedavisi devreye girer. Kök yerinde durduğu sürece dişi kaybetmiş sayılmazsınız.

Uygun olmadığı durumlar

Çıkan diş bir süt dişiyseYerinden çıkan süt dişi geri konmaz; kılavuzun kuralı açık. Gerekçesi, geri konan süt dişinin altındaki kalıcı diş tomurcuğunu etkileyebilmesi. Bu, çocuğun hekime götürülmesine gerek olmadığı anlamına gelmez, tam tersi: kalıcı dişin etkilenip etkilenmediği takiple anlaşılır.
Toplam kuru kalış 60 dakikayı geçtiyseBu grupta kök yüzeyindeki hücreler büyük olasılıkla canlı değil ve beklenen sonuç dişin kemikle kaynaşıp kök yapısının zamanla kemikle yer değiştirmesi. Diş yine de yerine konuyor, ama bunun amacı kalıcı bir çözüm değil: görünümü ve işlevi bir süre geri vermek ve çene kemiğini korumak.
Dişte ileri çürük ya da ilerlemiş diş eti hastalığı varsaIADT, ileri çürüğü ya da ilerlemiş diş eti hastalığı olan dişlerde replantasyonun uygun olmayabileceğini belirtiyor. Desteğini zaten yitirmiş bir dişi yerine koymak, boşluğun nasıl kapatılacağı sorusunu yalnızca erteliyor.
Hastanın genel durumu öncelikliyseBilinç kaybı, kontrol edilemeyen kanama, kusma ya da başka bir ciddi yaralanma varsa sıra dişte değil. Bilinci kapalı bir hastada diş yerine konmaz; sıvı içinde saklanır ve genel durum güvence altına alındıktan sonra değerlendirilir.

Kazadan sonraki ilk dakikalarda ne yapacaksınız

Aşağıdaki sıra kaza yerinde uygulanacak adımlar. Hiçbiri özel malzeme istemiyor; gereken tek şey bir bardak süt ve acele etmemek.

1
Önce kişinin genel durumuna bakın
Bilinç kaybı, sürekli kusma, şiddetli baş ağrısı ya da kontrol edilemeyen kanama varsa öncelik acil servis. MedlinePlus, dişlerinizi birbirine kapatamıyorsanız bunun çene kırığına işaret edebileceğini ve acil tıbbi yardım gerektiğini yazıyor. Diş ikinci sırada gelir.
2
Dişi yerde arayın ve beyaz kısmından tutun
Dişi kronundan, yani ağızda görünen beyaz kısmından tutun. Köke, yani sarımsı ince yüzeye dokunmayın; dişi yerinde tutacak hücreler orada. Diş bulunamıyorsa yutulmuş olabileceğini hekime söyleyin.
3
Kirliyse sütle hafifçe durulayın, asla ovmayın
Diş toprağa düştüyse sütle, serum fizyolojikle ya da hastanın tükürüğüyle birkaç saniye durulayın. Fırçalamayın, ovmayın, sabun, alkol ya da oksijenli su kullanmayın. Kök yüzeyini temizlemeye çalışmak dişi kurtaracak hücreleri sıyırıyor.
4
Mümkünse dişi yuvasına geri koyun
Dişi doğru yönde, yavaşça yuvasına yerleştirin ve zorlamayın. Yerine oturduğunda hastaya gazlı bez, temiz bir mendil ya da peçete ısırtarak dişi sabit tutun. Kaza yerinde yapılan bu tek hareket dişin uzun vadeli şansını en çok değiştiren adım.
5
Yerine koyamıyorsanız doğru sıvıda taşıyın
Tercih sırası süt, HBSS çözeltisi, hastanın kendi tükürüğü (bir bardağa tükürterek) ve serum fizyolojik. Hiçbiri yoksa su kullanılabilir; kötü bir ortam ama dişi havada kurumaya bırakmaktan iyi. Dişi mendile sarmayın, cebe koymayın, buzluğa atmayın.
6
Aynı gün hekime gidin ve şunları sorun
Hekiminize dişin ne kadar süre kuru kaldığını ve hangi sıvıda taşındığını söyleyin; tedavi kararı buna göre değişiyor. Sorulacaklar: atel ne kadar kalacak, kanal tedavisi gerekecek mi, tetanoz aşım güncel mi. IADT tetanoz durumunun değerlendirilmesi için hastanın hekime yönlendirilmesini öneriyor.

Klinikte ne yapılıyor

Yapılacak iş yaralanmanın tipine göre değişiyor. Aşağıdakiler en sık karşılaşılan dört tablonun karşılığı ve dişin kaybedildiği durumda sıranın nereye geldiği.

Diş yerine konuyorsa: replantasyon ve esnek atel

Yuva temizlenir, diş hafif parmak basıncıyla yavaşça yerleştirilir ve konumu hem klinik olarak hem röntgenle doğrulanır. Diş, komşu dişlere bağlanan ince ve esnek bir telle iki hafta sabitlenir. Çene kemiğinde kırık varsa daha sert bir atel ve daha uzun süre gerekiyor.

Kök gelişimi tamamlanmış dişte kanal tedavisi

Kökü kapanmış bir dişte pulpanın kendini toparlaması beklenmiyor; kılavuz replantasyondan sonraki iki hafta içinde kanal tedavisine başlanmasını öneriyor. Kök ucu henüz açık genç dişlerde tablo farklı: pulpanın yeniden damarlanması ve kökün gelişmeye devam etmesi mümkün olduğundan diş takibe alınıyor.

Kırılan dişte dolgu, parça yapıştırma ya da kron

Mine ve dentinde kalan kırık kompozit dolguyla kapanır; kopan parça kurumadan getirildiyse kendi parçanız yapıştırılabilir ve renk uyumu genellikle dolgu malzemeleriyle elde edilenden daha iyi olur. Kırık sinire ulaştıysa önce kanal tedavisi, sonra kron gerekiyor.

Diş kaybedildiyse ve büyüme sürüyorsa: bekleten çözümler

Çocuklarda ve gençlerde boşluk hemen implantla kapatılmaz, çünkü çeneler büyümeye devam ediyor ve yerleştirilen implant büyümeye eşlik etmiyor. IADT bu dönemde kanatla yapıştırılan köprü, hareketli bölümlü protez, ortodontik boşluk kapatma ve dişin başka bölgeden nakli gibi seçenekleri sıralıyor.

Büyüme tamamlandıysa: implant

IADT kılavuzu implant tedavisinin büyüme tamamlandıktan sonra düşünülebileceğini söylüyor. Tek diş kaybında bu kararı kendi diş hekiminizle vermeniz doğru yol. Diş kaybı birden fazla dişe yayıldıysa alan bizim: elinizde panoramik röntgen ya da tomografi varsa formdan gönderin, tedaviyi yapacak hekim görüntüyü okur ve 24 saat içinde yazarız. Bu bir ön değerlendirmedir; kesin karar muayene ve tomografiden sonra verilir.

Kurtarma şansını yok eden hatalar

Aşağıdakileri, acil bir anda yanlış refleksle hareket etmemeniz için yazıyoruz. Her biri, kurtarılabilecek bir dişi kaybettirebiliyor.

Kökü temizlemeye çalışmak

Toprağa düşmüş bir dişi fırçalamak, ovmak ya da kuru bezle silmek en sık yapılan hata. Kök yüzeyindeki hücreler gözle görülmez ve silinerek yok olur. Kirli bir diş yalnızca sütün ya da serum fizyolojiğin içinde hafifçe çalkalanarak temizlenir.

Dişi mendile sarıp cebe koymak

Kuruma kök yüzeyinde dakikalar içinde başlıyor. Kuru bir mendil dişi kurutan en hızlı ortamlardan biri. Aynı şey buzdolabına ya da buzluğa konan, kuru bir kutuda taşınan diş için de geçerli.

Suda, kolonyada ya da oksijenli suda saklamak

Su, düşük yoğunluğu nedeniyle kök yüzeyindeki hücrelerin hızla parçalanmasına yol açıyor; kılavuz suyu ancak başka hiçbir şey yoksa kabul ediyor. Alkol ve oksijenli su ise doğrudan zarar veriyor; MedlinePlus dişin bunlarla temizlenmemesini açıkça söylüyor.

Sallanan ya da içeri kaçmış dişi elle zorlamak

Yer değiştirmiş bir dişi kendiniz doğru konuma itmeye çalışmak kökü ve çevresindeki kemiği daha da zedeliyor. Diş olduğu yerde bırakılır, o tarafla ısırılmaz ve konumlandırmayı hekim yapar.

Ağrı geçti diye takibi bırakmak

Darbe alan dişin asıl sorunları sessiz ilerliyor: pulpanın ölmesi, rengin koyulaşması, kök yüzeyinin erimesi ya da dişin kemikle kaynaşması. IADT, kök ucu kapanmış bir dişte kontrollerin atelin çıkarıldığı ikinci haftada, dördüncü haftada, üçüncü ayda, altıncı ayda, birinci yılda ve sonrasında en az beş yıl boyunca yılda bir yapılmasını öneriyor. Kök ucu henüz açık genç dişlerde ilk yılın kontrolleri daha sık: ikinci hafta, birinci ay, ikinci ay, üçüncü ay, altıncı ay ve birinci yıl.

Sonrasında ne bekleyeceksiniz

Aşağıdaki akış, yerine konmuş bir diş için kılavuzun önerdiği bakım ve kontrol takvimi. Kırık ya da hafif sallanmada süreler daha kısa, takip mantığı aynı.

İlk iki hafta
Kılavuz bu dönemde iki haftaya kadar yumuşak beslenmeyi, her öğünden sonra yumuşak fırçayla diş fırçalamayı ve iki hafta boyunca günde iki kez %0,12'lik klorheksidinli gargara kullanmayı öneriyor. Temas sporlarından uzak durmanız gerekiyor. Atel ikinci haftanın sonunda çıkarılıyor.
Atel çıktıktan sonra
Atelin çıktığı gün dişin bir miktar oynaması olağan ve hasta bu konuda önceden bilgilendiriliyor. Kapanış kontrol edilir, gerekiyorsa bir hafta daha sabitleme yapılır.
İlk yıl
Kök ucu kapanmış dişte kontroller ikinci hafta, dördüncü hafta, üçüncü ay, altıncı ay ve birinci yılda yapılıyor; kök ucu açık genç dişte ilk yıl içine birinci ve ikinci ay kontrolleri de ekleniyor. Her kontrolde dişin rengine, oynaklığına, üzerine vurulduğunda çıkan sese ve röntgende kök yüzeyinin durumuna bakılıyor.
Uzun vade
Kılavuz takibin en az beş yıl boyunca yılda bir sürmesini öneriyor. İki şey aranıyor: iltihaba bağlı kök erimesi ve dişin kemikle kaynaşması. Kaynaşan diş büyümekte olan bir çocukta komşularının gerisinde kalıyor; karar çocuğun büyümesine göre veriliyor.

Bu durumlarda beklemeyin

Dişlerinizi birbirine kapatamıyorsanız. MedlinePlus bunun çene kırığına işaret edebileceğini ve acil tıbbi yardım gerektiğini yazıyor. Aynı şey bilinç kaybı, sürekli kusma ve şiddetli baş ağrısı için de geçerli.
Diş eti kenarında şişlik ya da akıntı çıktıysa. Yerine konmuş bir dişin çevresinde beliren şişlik, kabarcık ya da kötü tat iltihabı gösterir ve beklenmez. Hekiminizi arayın.
Ağrı ilk günlerden sonra artıyorsa. İyileşme sırasında ağrı azalarak gider. Artan ağrı, dişin üzerine vurulduğunda gelen keskin his ya da ısırırken oluşan yeni bir rahatsızlık kontrol gerektiriyor.
Diş renk değiştirmeye başladıysa. Grileşme ya da koyulaşma pulpanın canlılığını yitirmiş olabileceğini gösterir. Ağrı olmasa da bu bir takip bulgusu; hekiminizin görmesi gerekiyor.

Sık sorulanlar

Dişe darbe aldım, ilk ne yapmalıyım?

Önce kişinin genel durumuna bakın: bilinç kaybı, sürekli kusma ya da dişlerin birbirine kapanmaması acil servis demek. Sonra dişe bakın. Diş tamamen çıktıysa beyaz kısmından tutup kirliyse sütle durulayın ve mümkünse yuvasına geri koyup gazlı bez ısırtın. Koyamıyorsanız süt içinde saklayıp aynı gün hekime gidin.

Diş yerinden çıktı, ne yapmalı?

En iyi seçenek dişi kaza yerinde hemen geri koymak. IADT, hemen ya da yaklaşık 15 dakika içinde geri konan dişte kök yüzeyindeki hücrelerin büyük olasılıkla canlı kaldığını belirtiyor. Geri koyamıyorsanız dişi bekletmeden süt içine koyun.

Çıkan dişi sütte ne kadar saklayabilirim?

Süt bir depolama çözümü değil, taşıma sıvısı. Kılavuzun eşiği toplam kuru kalışın 60 dakikayı geçmemesi; bu süre aşıldığında kök yüzeyindeki hücreler büyük olasılıkla canlı olmuyor. Sorunun cevabı "ne kadar dayanır" değil, "en hızlı nasıl hekime ulaşırım".

Çocuğumun süt dişi yerinden çıktı, geri takılır mı?

Hayır. IADT yerinden çıkan süt dişinin geri konmamasını söylüyor; gerekçesi, geri konan süt dişinin altındaki kalıcı diş tomurcuğunu etkileyebilmesi. Yine de çocuğu aynı gün hekime götürün: darbenin kalıcı dişi etkileyip etkilemediği muayene ve takiple anlaşılıyor.

Darbe alan diş sallanıyor, kendiliğinden düzelir mi?

Hafif sallanan dişler çoğu zaman yerine oturuyor, ama bunu kendi başınıza bırakmak doğru değil. Dişi elinizle itmeye çalışmayın; konumlandırma ve esnek bir atelle sabitleme hekimin işi. Sallanma geçse bile diş, pulpasının canlı kalıp kalmadığı anlaşılana kadar takipte kalmalı.

Darbeden sonra diş karardı, ne anlama geliyor?

Grileşme ya da koyulaşma, dişin içindeki damar yapısının darbede zarar görmüş ve pulpanın canlılığını yitirmiş olabileceğini gösterir. Ağrı olmayabilir. Renk değişimi IADT'nin izlediği sonuç ölçütlerinden biri; hekiminizin görmesi ve gerekiyorsa kanal tedavisi planlaması gerekir.

Darbe alan diş yıllar sonra kaybedilebilir mi?

Evet, bu yüzden takip uzun. İki mekanizma var: iltihaba bağlı kök erimesi ve dişin kemikle kaynaşıp kök yapısının kemikle yer değiştirmesi. Kılavuz en az beş yıllık kontrol öneriyor. Büyümekte olan bir çocukta kaynaşan diş komşularının gerisinde kalıyor.

Kaybedilen dişin yerine ne zaman implant yapılabilir?

IADT kılavuzu implant tedavisinin büyüme tamamlandıktan sonra düşünülebileceğini söylüyor; çeneler büyürken yerleştirilen implant büyümeye eşlik etmediği için diş zamanla komşularının gerisinde kalıyor. O döneme kadar kanatla yapıştırılan köprü ya da hareketli bölümlü protez gibi seçenekler kullanılıyor. Tek diş söz konusuysa kararı kendi diş hekiminizle verin.

Kaynaklar

İlgili sayfalar

Kendi durumunuz için hangi seçenek gerçekçi, röntgeninize bakıp yazalım.

Değerlendirme iste

Sonraki adım

Röntgeninizi gönderin, seçenekleri birlikte konuşalım.

Tomografinizi ya da panoramik röntgeninizi paylaşın; hangi seçeneğin sizin dişiniz için gerçekçi olduğunu 24 saat içinde yazalım.

Değerlendirme iste