Yanağım şişti: sebebi diş mi, tükürük bezi mi, alerji mi?

Yanak, üst çenenin azı dişleri ile yüzün derisi arasında kalan yumuşak bir bölge. İçinde yağ dokusu, çiğneme kaslarının bir kısmı ve kulak önündeki büyük tükürük bezinin kanalı var. Şişliğin nereden geldiğini anlamak için dört yolu ayrı ayrı düşünmek gerekiyor: dişten yayılan enfeksiyon, tükürük bezinin iltihabı, darbe ve alerjik ya da ilaca bağlı şişlik. Her birinin kendi imzası var.

Dişten gelen şişlikte hikâye genelde ağrıyla başlıyor. NHS diş apsesinin belirtileri arasında şiddetli diş ya da diş eti ağrısını, sıcak ve soğuğa hassasiyeti, ağızda kötü tadı, yüzde ya da çenede kızarıklık ve şişliği, ağzı açmakta güçlüğü ve ateşi sayıyor. Odontojenik yüz enfeksiyonlarını derleyen StatPearls metni, enfeksiyonun hangi yöne yayılacağını kök ucunun kemiğin hangi tarafında kaldığının belirlediğini anlatıyor; üst azı dişinin kökü yanak kasının kemiğe tutunduğu hattın üstünde kalıyorsa enfeksiyon yanağa yayılabiliyor; alt azılardan gelen enfeksiyon da kemiğin dış yüzünden yanağa ulaşabiliyor. Yani yanağın tek taraflı ağrılı şişliği ve aynı tarafta günlerdir süren bir diş ağrısı birlikteyse kaynak büyük olasılıkla o diş.

Tükürük bezinden gelen şişliğin yeri farklı. Kulak önündeki büyük tükürük bezi (parotis) yanağın arka kısmından kulağın önüne ve çene köşesine doğru uzanıyor; şişlik bu alanda, kulak memesini hafifçe kaldıracak şekilde duruyor. MSD Manuals bakteriyel tükürük bezi iltihabında ateş, titreme, yüzün o tarafında ağrı ve şişlik, derinin kızarması ve bazen bezin kanalından irin gelmesini tarif ediyor; bu enfeksiyonların çoğunun tükürük akışı taşla tıkanan ya da tükürüğü çok azalmış kişilerde görüldüğünü yazıyor. Taşın tıkadığı bezde şişlik yemekle, özellikle tükürüğü artıran bir şey yenince artıyor.

Kabakulak (parotit) aynı bezin virüsle iltihaplanması. NHS kabakulağın ana belirtisini birkaç gün içinde artan, ağrılı yanak ve boyun şişliği olarak tarif ediyor; şişlik genellikle önce yüzün bir tarafında başlayıp sonra diğerine geçiyor, bazen yalnız bir tarafta kalıyor ve kulak ağrısı, çiğneme ve yutma güçlüğü yapabiliyor. Belirtiler şişlikten birkaç gün önce başlayabiliyor. NHS kabakulak düşünüldüğünde hekime görünülmesini ve şişlik başladıktan sonra en az 5 gün işe ya da okula gidilmemesini öneriyor.

Alerjik şişliğin (anjiyoödem) imzası hız. NHS anjiyoödemi vücudun bir bölgesinin birden şişmesi olarak tanımlıyor; yüzde özellikle dudakları, dili ve göz kapaklarını tutuyor ve alerji kaynaklıysa çoğunlukla kabarık, kaşıntılı bir döküntü eşlik ediyor. Diş apsesi saatler ve günler içinde büyürken anjiyoödem birden gelebiliyor ve belirli bir dişe bağlı değil. NHS alerjik olmayan bir türün de olduğunu ve en sık tansiyon için kullanılan ACE inhibitörü ilaçlarla ilişkili olduğunu belirtiyor. Bu ilaçlardan birini kullanıyorsanız ve dudağınız ya da yanağınız sebepsiz şiştiyse bunu mutlaka hekiminize söyleyin.

Darbe sonrası şişlikte yanağa alınan bir darbe ya da düşme sonrası doku içinde kanama ve ödem oluşabiliyor, morarma eklenebiliyor. Asıl soru altındaki kemiğin etkilenip etkilenmediği. Darbeden sonra dişlerin eskisi gibi kapanmaması, yanakta ya da üst dudakta uyuşma, çift görme ya da ağız açmada belirgin kısıtlılık varsa aynı gün acil değerlendirme gerekiyor.

Bir de beklenen şişlik var: diş çekiminden, özellikle yirmilik diş çekiminden sonra. NHS yirmilik diş çekiminden sonra 2 haftaya kadar bir miktar ağrı ve şişlik olabileceğini, şişliğin 1 ya da 2 gün sonra azalmaya başlaması gerektiğini, yanakta morarma ve çenede sertlik görülebileceğini yazıyor. Ayırt edici olan yön: normal şişlik ilk günlerde tepe yapıp azalıyor. Birkaç gün sonra azalmak yerine yeniden büyüyen, ateşle ve kötü tatla gelen şişlik enfeksiyonu düşündürüyor; NHS şiddetli ya da giderek artan ve ağrı kesiciye yanıt vermeyen ağrı ve şişlikte acil diş hekimi randevusu istiyor.

Yanak şişliğinin genel acil eşiği, yani şişliğin gözü ya da boynu tuttuğu, ağzın açılamadığı durumlar yüz şişliği sayfamızda ayrıntılı olarak anlatılıyor. Bu sayfanın odağı kaynak ayrımı. Ama iki eşik her durumda geçerli: NHS diş apsesinde nefes almakta, konuşmakta ya da yutkunmakta zorlanmayı, gözde şişlik ve görme sorununu, ağız içinde çok şişliği ve ağzı açamamayı acil servis ölçütü sayıyor; anjiyoödemde ise dudak, ağız, boğaz ya da dilin birden şişmesini 999 ölçütü, Türkiye'de 112 ölçütü olarak veriyor.

Aşağıdaki iki liste tanı koymuyor, sizi doğru kapıya yönlendiriyor. Birinci listedekiler diş hekimini, ikinci listedekiler başka bir kapıyı ya da acil servisi gösteriyor.

İlk bakılan şey tanı değil, tehlike. Sonra şişliğin yeri, hızı ve yanındaki belirtiler kaynağı gösteriyor.

1. 1

   Önce acil işaretler: dur ve acile git

   Dudak, dil ya da boğaz birden şiştiyse, nefes almakta, konuşmakta ya da yutkunmakta zorlanıyorsanız, gözünüz şiştiyse ya da ağrıyorsa, görmeniz aniden bozulduysa, ağzınızı açamıyorsanız ya da birden sersemleme, baş dönmesi veya bayılma olduysa 112'yi arayın ya da acil servise gidin. NHS acile kendi aracınızla gitmemenizi ve kullandığınız ilaçları yanınıza almanızı öneriyor. Size daha önce adrenalin oto-enjektörü verildiyse NHS'in önerdiği gibi kullanın.

2. 2

   Şişliğin hızı ve öncesi

   Dakikalar içinde mi geldi, saatler ve günler içinde mi büyüdü? Öncesinde diş ağrısı, soğuk algınlığı, bir darbe, diş çekimi ya da yeni başlanan bir ilaç var mı? Yemekle artıyor mu? Bu cevaplar dört yolu çoğu zaman muayeneden önce ayırıyor.

3. 3

   Şişliğin yeri ve kıvamı

   Yanağın ön kısmında, üst azı dişlerinin hizasında, sıcak ve ağrılı şişlik dişi; kulak önünden çene köşesine uzanan şişlik tükürük bezini; dudak ve göz kapağını da tutan yumuşak, kaşıntılı şişlik alerjiyi düşündürüyor.

4. 4

   Ağız içi muayenesi ve diş testleri

   Şişlik tarafındaki dişler çürük, kırık ve derin cep yönünden inceleniyor, vurma ve soğuk testi yapılıyor. Kulak önündeki bezin kanalı, üst ikinci azı dişinin hizasında yanağın içine açılıyor; hekim bezi dışarıdan hafifçe sıkarak kanaldan gelen sıvıya bakıyor.

5. 5

   Görüntüleme

   Diş kaynağı düşünülüyorsa röntgen, gerekiyorsa tomografi çekiliyor. Tükürük bezi ya da ele gelen bir kitle düşünülüyorsa ultrason ya da tomografi kullanılıyor.

6. 6

   Kaynağa göre tedavi ya da yönlendirme

   Diş apsesinde irinin boşaltılması ve kaynağın tedavisi; tükürük bezi enfeksiyonunda sıvı, sıcak uygulama, masaj ve gerektiğinde antibiyotik; kabakulakta destek tedavisi; anjiyoödemde tetikleyicinin bulunması ve alerji ilaçları.

Şişliğin arkasındaki sebep bulununca yapılacak iş netleşiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette en sık karşılaştığımız yanlış kararlar.

Süre kaynağa göre değişiyor; sizi tedavi eden hekimin planı önceliklidir.

1. Diş apsesinde boşaltmadan sonra

   Basınç düştüğü için zonklayan ağrı hızla azalıyor; yanaktaki şişlik daha yavaş, birkaç gün içinde geriliyor. NHS bu dönemde yumuşak yiyecekleri, yumuşak diş fırçasını ve çok sıcak ya da soğuk yiyeceklerden kaçınmayı öneriyor.

2. Diş çekiminden sonra

   NHS'e göre şişlik 1 ya da 2 gün sonra azalmaya başlıyor, ağrı ve şişlik 2 haftaya kadar sürebiliyor; yanakta morarma ve çenede sertlik olabiliyor.

3. Kabakulakta

   NHS hastalığın genellikle 2 hafta içinde geçtiğini, şişliğin birkaç gün boyunca artabildiğini yazıyor.

4. Anjiyoödemde

   Tetikleyici ortadan kalktığında ve tedaviyle şişlik genellikle geriliyor. Tekrarlıyorsa sebebin araştırılması için hekim takibi gerekiyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü yanak şişliğinin arkasında tedavi gerektirmeyen bir çekim ödemi de olabilir, kanal tedavisi isteyen bir apse de, diş hekimliği dışında kalan bir tükürük bezi ya da alerji tablosu da. Kapsamı belirleyen kalemler:

Şişliğin kaynağı

Diş, tükürük bezi, darbe ve alerji tamamen farklı yollar ve farklı hekimlerin alanı.

Tablonun ağırlığı

Ağız içinden yapılan bir boşaltma ile hastanede izlem gerektiren yaygın bir enfeksiyon aynı kapsamda değerlendirilmiyor.

Dişin kurtarılıp kurtarılamayacağı

Kanal tedavisi ve üstüne kaplama ile çekim ve sonrasında boşluğun kapatılması ayrı planlar.

Görüntüleme ihtiyacı

Çoğu diş kaynaklı tabloda röntgen yetiyor; tükürük bezi ya da kitle şüphesinde ultrason, yaygın enfeksiyonda tomografi gerekiyor.