Próchnica zębów: stadia, objawy i co się robi w każdym z nich

Płytka na powierzchni zęba składa się z bakterii, które zamieniają cukry z tego, co jemy i pijemy, w kwas. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje próchnicę jako proces, w którym płytka z czasem zamienia wolne cukry z jedzenia i napojów w kwasy niszczące ząb; wolne cukry obejmują cukry dodane przez producenta, kucharza albo konsumenta oraz cukry występujące naturalnie w miodzie, syropach i sokach owocowych. WHO pisze, że według danych Global Burden of Disease 2021 nieleczona próchnica zębów stałych to najczęstszy problem zdrowotny na świecie.

Próchnica nie jest procesem jednokierunkowym, lecz szalą wagi. Amerykański Narodowy Instytut Badań Stomatologicznych i Czaszkowo-Twarzowych (NIDCR) wyjaśnia, że pod wpływem ataku kwasu szkliwo traci minerały, a dzięki minerałom ze śliny i fluorowi z pasty albo nakładanemu przez lekarza tę utratę można naprawić. Jeśli traci się więcej minerałów, niż się odzyskuje, szkliwo słabnie, w końcu się zapada i powstaje ubytek. Dlatego ważna jest nie tylko ilość cukru, ale też częstość: każda słodka przekąska w ciągu dnia to nowy atak kwasu.

Cleveland Clinic opisuje próchnicę w pięciu stadiach. Pierwsze to utrata minerałów: kredowobiałe plamy na zębie. Drugie to próchnica szkliwa: plamy stają się jasnobrązowe. Trzecie to próchnica zębiny: gdy próchnica dociera do miękkiej warstwy pod szkliwem, pełnej kanalików biegnących do miazgi, nadwrażliwość rośnie, a kolor ciemnieje. Czwarte to uszkodzenie miazgi: zaczyna się ból, dziąsło wokół zęba może być zaczerwienione i obrzęknięte, a plamy stają się ciemnobrązowe albo czarne. Piąte to ropień: przy wierzchołku korzenia gromadzi się ropa, ból się nasila i może promieniować do szczęki i twarzy. Cleveland Clinic pisze, że w bardzo wczesnym stadium próchnicę można odwrócić, ale tylko zanim dotrze do zębiny.

Objawy zależą od stadium, a najważniejsze jest to, że wczesna próchnica nie daje objawów. NHS pisze, że we wczesnej próchnicy może nie być żadnych oznak, a w miarę postępu mogą wystąpić ból zęba, ostre ćmienie przy jedzeniu lub piciu czegoś gorącego, zimnego albo słodkiego, białe, brązowe albo czarne plamy na zębie oraz ropień z nagromadzeniem ropy. Ponieważ ból przychodzi późno, wiele osób po raz pierwszy idzie z zębem do lekarza dopiero wtedy, gdy zajęta jest miazga. Nawet w zębie, który nie boli, na zdjęciu RTG można znaleźć zaawansowaną próchnicę między dwoma zębami.

Próchnica nie wszędzie postępuje w tym samym tempie. Cleveland Clinic wyróżnia trzy rodzaje: próchnicę na gładkich powierzchniach, która postępuje powoli i przy dobrej pielęgnacji może się cofnąć; próchnicę zaczynającą się w bruzdach i dołkach na powierzchni żującej zębów trzonowych, która zwykle pojawia się w okresie dojrzewania i postępuje szybko; oraz próchnicę korzenia, która rozwija się na odsłoniętej powierzchni korzenia u dorosłych z cofniętymi dziąsłami i którą trudno zarówno zapobiegać, jak i leczyć. Ponieważ powierzchnia korzenia nie jest pokryta szkliwem, lecz bardziej miękką tkanką, kwas działa na nią szybciej.

Ryzyko nie jest u wszystkich takie samo. Cleveland Clinic wymienia wśród czynników ryzyka suchość w ustach, słodkie i bogate w skrobię pokarmy oraz częste podjadanie, próchnicę w rodzinie, cofanie się dziąseł i przebytą radioterapię okolicy głowy i szyi. Ponieważ ślina jest najważniejszą obroną, która neutralizuje kwas i dostarcza minerałów, u osób przyjmujących leki wywołujące suchość w ustach próchnica może w krótkim czasie zacząć się w wielu zębach naraz. Brzegi starych wypełnień i koron to też częste miejsce, w którym próchnica zaczyna się na nowo.

U dzieci i dorosłych obraz jest nieco inny. NIDCR u małych dzieci zwraca uwagę na próchnicę wczesnego dzieciństwa, a u starszych dorosłych na próchnicę odsłoniętych przez cofanie się dziąseł powierzchni korzeni. Zęby mleczne utrzymują miejsce dla zębów stałych oraz służą do żucia i mówienia; ból i ropień zęba mlecznego z próchnicą mogą zaburzyć odżywianie i sen dziecka. U dorosłych problem dotyczy natomiast zwykle miejsc pod starymi wypełnieniami, brzegów mostów i powierzchni korzeni.

Dokąd prowadzi nieleczona próchnica? Gdy próchnica dotrze do miazgi, ząb ulega zapaleniu, miazga może obumrzeć, a przy wierzchołku korzenia może rozwinąć się ropień. Cleveland Clinic pisze, że nieleczone małe ubytki z czasem stają się dużymi i mogą prowadzić do zakażenia i utraty zębów. Jak uzupełnić lukę po utracie zęba, to osobna decyzja; w jamie ustnej, w której w tym samym okresie traci się wiele zębów, ta decyzja wychodzi poza pojedyncze zęby i zamienia się w plan dla całej jamy ustnej.

Dokładne stadium wyznaczają badanie i zdjęcie RTG. Pierwsza lista to znaki sugerujące, że próchnica jest jeszcze powierzchowna albo da się ją rozwiązać wypełnieniem; druga to znaki sugerujące zajęcie miazgi albo kości, przy których nie należy czekać.

Kolejność zaczyna się od wykluczenia stanu nagłego, potem ustala się miejsce i głębokość próchnicy, by jak najmniejszym zabiegiem uzyskać jak najdłuższy efekt.

1. 1

   Najpierw objawy alarmowe

   Jeśli obrzęk twarzy lub szyi szybko narasta albo pojawiają się trudności z oddychaniem lub połykaniem, ocena odbywa się na SOR. Jeśli razem z gorączką występuje obrzęk policzka, do dentysty idzie się tego samego dnia.

2. 2

   Badanie i zdjęcie RTG

   Zęby osusza się i ogląda; szuka się białych plam, przebarwień i rozmiękłych miejsc. Próchnicę między dwoma zębami i pod starymi wypełnieniami często widać tylko na zdjęciu RTG.

3. 3

   Fluor w stadium białej plamy

   NHS pisze, że wczesną próchnicę można odwrócić płukanką albo lakierem fluorowym zaleconym przez dentystę. Celem na tym etapie nie jest wiercenie zęba, lecz zatrzymanie utraty minerałów.

4. 4

   Wypełnienie, jeśli powstał ubytek

   Tkankę objętą próchnicą się usuwa, a ubytek zamyka materiałem wypełnieniowym. NIDCR pisze, że powstałe w zębie ubytki najczęściej leczy się wypełnieniem. Jeśli ubytek jest bardzo duży, może być potrzebny wkład albo korona.

5. 5

   Leczenie kanałowe, jeśli próchnica dotarła do miazgi

   NHS pisze, że przy zaawansowanej próchnicy może być potrzebne leczenie kanałowe. Usuwa się tkankę miazgi objętą zapaleniem, wypełnia kanały; potem ząb zwykle chroni się przez pokrycie guzków.

6. 6

   Ekstrakcja, jeśli zęba nie da się uratować

   Jeśli próchnica zeszła głęboko w korzeń albo pozostało za mało tkanki zęba, by utrzymać uzupełnienie, ząb się usuwa. Uzupełnienie luki po usuniętym zębie planuje się osobno.

7. 7

   Zapobieganie nowej próchnicy

   Wyleczona próchnica, jeśli jej przyczyna nie zniknęła, zaczyna się na nowo w innych zębach albo przy brzegu wypełnienia. Częstość spożywania cukru, suchość w ustach i nawyki szczotkowania trzeba omówić na tej samej wizycie.

O tym, jakie leczenie wybrać w danym zębie, decydują głębokość próchnicy, stan miazgi i ilość pozostałej zdrowej tkanki zęba. Leczenie pojedynczych zębów planuje twój własny dentysta.

Poniżej błędne decyzje, które często się zdarzają, i ich cena.

To, czy leczenie próchnicy da trwały efekt, zależy od usunięcia jej przyczyny. Poniżej zwykły przebieg po leczeniu i zalecenia dotyczące zapobiegania.

1. Dni po wypełnieniu

   Może wystąpić lekka nadwrażliwość na zimno i przy nagryzaniu, która powinna słabnąć w ciągu kilku dni. Jeśli przy nagryzaniu ząb z wypełnieniem styka się pierwszy, poproś o kontrolę.

2. Codzienna pielęgnacja

   WHO zaleca szczotkowanie dwa razy dziennie pastą z 1000–1500 ppm fluoru. NHS zaleca też codzienne czyszczenie przestrzeni międzyzębowych i ograniczenie słodkich pokarmów i napojów.

3. U dzieci

   NHS zaleca zacząć szczotkowanie, gdy tylko wyrżnie się pierwszy ząb mleczny, do 3. roku życia używać tylko śladowej ilości pasty z co najmniej 1000 ppm fluoru, a w wieku 3–6 lat porcji wielkości ziarnka grochu pasty z 1000–1500 ppm; od 3. roku życia zaleca nakładanie lakieru fluorowego co najmniej dwa razy w roku.

4. Regularne kontrole

   NHS zaleca regularne kontrole nawet wtedy, gdy nic nie dolega. Odstęp między kontrolami ustal z lekarzem w zależności od ryzyka próchnicy; przy suchości w ustach albo częstej próchnicy w przeszłości odstęp może być krótszy.

Leczenie próchnicy może mieć bardzo różny zakres zależnie od stadium; nie podajemy tu kwot. Główne pozycje, które wyznaczają zakres, to:

Stadium próchnicy

Przy białej plamie fluor, przy ubytku wypełnienie, a gdy próchnica dotarła do miazgi, leczenie kanałowe i zwykle korona; każdy kolejny etap poszerza zakres.

Liczba zębów z próchnicą

Jeden ząb i próchnica w wielu zębach naraz wymagają innego planowania i innej liczby wizyt.

Miejsce próchnicy

Próchnica pod starym wypełnieniem, przy brzegu mostu albo na powierzchni korzenia może być bardziej złożona.

Luka po ekstrakcji

Uzupełnienie miejsca po zębie, którego nie dało się uratować, to osobny plan i osobna pozycja budżetu.