Dudak uçuğu: neden çıkar, ne kadar sürer, ne zaman hekime gidilir?

Uçuğa yol açan virüs herpes simpleks virüsü tip 1 (HSV-1). MSD Manuals bu virüsün dünyada çocukların üçte birinden fazlasında, yetişkinlerin yaklaşık üçte ikisinde bulunduğunu yazıyor. Çoğu insan virüsü çocuklukta, uçuğu olan birinin öpmesi gibi yakın ten temasıyla alıyor. İlk enfeksiyon çoğu zaman fark edilmeden geçiyor; bazı çocuklarda ise ağzın içinde ve diş etlerinde çok sayıda ağrılı yara, ateş ve halsizlikle seyreden bir tablo (herpetik gingivostomatit) yapıyor. MSD bu ilk tablodaki yaraların 10 ile 19 gün sürebildiğini ve yemeyi içmeyi o kadar zorlaştırabildiğini yazıyor ki çocuk sıvı kaybına girebiliyor.

İlk enfeksiyondan sonra virüs vücuttan atılmıyor. Yüzün duyusunu taşıyan sinirin, beyin tabanına yakın sinir hücresi kümesine (gangliyon) çekilip orada uyuyor. Zaman zaman uyanıyor, sinir lifi boyunca geri dönüyor ve aynı deri bölgesinde yeniden kabarcık yapıyor. Uçuğun her seferinde dudağın aynı noktasından çıkmasının sebebi bu: virüs o bölgeyi besleyen sinirde bekliyor. MSD uyanmanın çoğu zaman tek bir sebebe bağlanamadığını da ekliyor.

Bilinen tetikleyiciler MSD'nin listesinde şöyle: güneşe fazla maruz kalmak, ateşli hastalık, duygusal stres, diş tedavisi gibi fiziksel travma, bağışıklığı baskılayan ilaçlar ve adet dönemi gibi hormon değişiklikleri. NHS de hastalık, güneş ve adet dönemini sayıyor. Uçuğun halk arasında üşütmeden ya da ateşli bir hastalıktan sonra çıktığının söylenmesi bu yüzden: ateşli bir hastalık virüsün uyanması için uygun zemin hazırlıyor.

Tipik bir uçuk atağının bir takvimi var. NHS'e göre her şey karıncalanma, kaşıntı ya da yanma hissiyle başlıyor; sonraki 48 saat içinde bir ya da daha fazla ağrılı, küçük, su dolu kabarcık çıkıyor. Kabarcıklar patlıyor, üzeri kabuklanıyor. MSD karıncalanmanın birkaç dakika ile birkaç saat sürdüğünü, kabuğun yaklaşık 5 ile 10 gün sonra düştüğünü yazıyor. Bazı ataklar kabarcık çıkmadan, yalnız karıncalanma ve kızarıklıkla sönüyor. NHS uçuğun 10 gün içinde iyileşmeye başlamasını bekliyor.

Uçuğu ağız içi aftından ayırmak en sık karışan konu ve ayrım evde yapılabiliyor. İlk ipucu yer: MSD'ye göre tekrarlayan uçuk dudağın kırmızısı ile deri arasındaki sınırda (vermilyon sınırı) çıkıyor, çok nadiren sert damakta. NHS aftı ağzın içinde, yanakların ve dudakların iç yüzünde ya da dilde tarif ediyor. İkinci ipucu başlangıç: uçuğu karıncalanma haber veriyor ve önce kabarcık olarak çıkıyor; aft doğrudan yara olarak beliriyor. Üçüncüsü bulaşma: NHS aftın bulaşıcı olmadığını, uçuğun ise bulaşıcı olduğunu vurguluyor.

Uçuğa benzeyip başka bir şey olan tablolar da var. NHS'in ayırt etme listesine göre yüzde irinle dolu kırmızı bir nokta sivilce ya da çıban, dudağın iç yüzündeki kabarcık ağız yarası (dudağı ısırmaya bağlı, içi sıvı dolu kabarcık için mukosel sayfamıza bakabilirsiniz), yüzde kabuklanıp altın sarısı kahverengi lekelere dönüşen kırmızı yaralar ise bakteriyel bir deri enfeksiyonu olan impetigo olabilir. Dudağın kenarında değil de ağız köşesinde açılan çatlak ise çoğu zaman uçuk değil, ayrı bir tablo.

Kremlerin ve tabletlerin ne kadar işe yaradığı abartılıyor. İki büyük çalışmada, sık uçuk çıkaran yaklaşık 1.400 yetişkin atak başında yüzde 5'lik asiklovir kremi ya da içinde ilaç olmayan krem sürdü. Uçuğun ortalama süresi birinci çalışmada 4,8 günden 4,3 güne, ikincisinde 5,2 günden 4,6 güne indi; yani yaklaşık yarım gün. Krem, kabarcık ve yara oluşumunu engellemedi. Ağızdan alınan ve reçeteyle verilen yüksek doz, tek günlük bir antiviral tedavinin denendiği iki çalışmada atak süresi yaklaşık 1 gün kısaldı. MSD de antiviral ilaçların belirtileri 1 ile 2 gün daha erken geçirebildiğini ve en iyi, belirtiler başladıktan sonraki birkaç saat içinde, kabarcık çıkmadan başlandığında işe yaradığını yazıyor.

Uçuğun dudak dışında üç ciddi uzantısı var ve bunlar evde izlenmiyor. Birincisi göz: MSD aynı virüsün gözün saydam ön tabakasını (kornea) enfekte edebildiğini, tedavisiz kaldığında korneanın bulanıklaşıp belirgin görme kaybı yapabildiğini yazıyor. İkincisi yenidoğan: NHS uçuğu olan birinin bebeği öpmesinin bebekte çok tehlikeli bir enfeksiyona (yenidoğan herpesi) yol açabildiğini, bebeğin en çok ilk 6 haftada risk altında olduğunu belirtiyor. Üçüncüsü egzamalı cilt: MSD atopik egzaması olan bebeklerde ve yetişkinlerde virüsün egzamalı deriye yayılıp ağır bir tablo yapabildiğini, bu kişilerin aktif uçuğu olan birinden uzak durması gerektiğini yazıyor. Çok nadir görülen bir tablo daha var: MSD aynı virüsün beyni de enfekte edebildiğini (herpes ensefaliti), bunun bilinç bulanıklığı, ateş ve nöbetle başladığını ve ölümcül olabildiğini yazıyor; böyle bir tabloda 112'yi arayın.

İlk listedeki durumlar olağan bir uçuk atağının seyri; bunlar evde bakımla ve gerekirse eczaneden alınan bir kremle geçer. İkinci listeden tek bir madde bile varsa beklemeyin.

Aşağıdaki sıra hem sizin evde yapabileceğiniz gözlemi hem de hekimin bakacağı noktaları izliyor. İlk adım bilinçli olarak tehlikeli durumları eliyor.

1. 1

   Önce göz, bebek ve egzama sorusu

   Gözde ağrı, kızarıklık, sulanma, ışıktan rahatsızlık ya da görmede değişiklik; evde 6 haftadan küçük bir bebek; egzamalı deride yayılan yaralar. Bunlardan biri varsa ayrımı evde yapmaya çalışmayın, yukarıdaki acil ölçütlere göre hareket edin.

2. 2

   Yeri belirleyin: dudak kenarı mı, ağız içi mi

   Aynaya bakın. Yara dudağın kırmızısı ile yüz derisinin birleştiği sınırda ya da hemen dışındaysa uçuk olasılığı yüksek. Yanağın ya da dudağın iç yüzünde, dilde, yumuşak ve kaygan ağız içi dokudaysa aft olasılığı yüksek. MSD tekrarlayan uçuğun dudak sınırında, nadiren sert damakta çıktığını yazıyor.

3. 3

   Başlangıcı hatırlayın: karıncalanma var mıydı

   Uçuk genellikle birkaç dakika ile birkaç saat süren karıncalanma, yanma ya da kaşıntıyla haber verir ve önce kabarcık olarak çıkar. Aft böyle bir kabarcık evresi olmadan doğrudan yara olarak belirir.

4. 4

   Görüntüye bakın: küme hâlinde kabarcık mı, tek yara mı

   Uçuk küçük, su dolu kabarcıklardan oluşan bir küme yapar, sonra kabuklanır. Altın sarısı kahverengi kabuklar impetigoyu, irinli tek bir nokta sivilceyi, dudağın iç yüzünde ısırma sonrası çıkan şeffaf kabarcık mukoseli düşündürür.

5. 5

   Seyri izleyin: 10 gün ve 3 hafta eşikleri

   NHS uçuğun 10 gün içinde iyileşmeye başlamasını, aftın 1 ile 2 haftada geçmesini bekliyor. Uçuk 10 günde toparlanmıyorsa hekime; ağız içindeki bir yara 3 haftadan uzun sürüyorsa NHS'in önerdiği gibi diş hekimi ya da aile hekimi muayenesine gidin.

6. 6

   Emin olunamıyorsa: yaradan örnek

   MSD tanının çoğu zaman görünümle konduğunu, şüphede yaradan alınan sürüntünün laboratuvarda virüs aranarak (PCR) incelenebildiğini yazıyor. Bu, özellikle sık tekrarlayan ya da alışılmadık yerde çıkan yaralarda işe yarıyor.

Uçuğu tamamen yok eden bir tedavi yok; virüs sinirde kalıyor. Seçenekler süreyi kısaltmak, ağrıyı azaltmak ve sık tekrarı seyrekleştirmek üzerine.

Aşağıdakiler uçuğu uzatan, yayan ya da ciddi bir tabloyu gözden kaçıran yaygın davranışlar.

Aşağıdaki akış bağışıklığı normal olan bir yetişkindeki tekrarlayan uçuk için. Bebeklerde, hamilelerde ve bağışıklığı zayıf kişilerde hekimin planı önceliklidir.

1. İlk saatler: karıncalanma

   Dudakta yanma, kaşıntı ya da karıncalanma. MSD bu evrenin birkaç dakika ile birkaç saat sürdüğünü yazıyor. Antiviral tedavinin en etkili olduğu zaman bu; bulaşıcılık da bu anda başlıyor.

2. İlk 2 gün: kabarcık

   NHS'e göre sonraki 48 saat içinde bir ya da birkaç ağrılı, su dolu kabarcık çıkıyor. Ağrı genellikle bu evrede en yüksek.

3. Sonraki günler: patlama ve kabuk

   Kabarcıklar patlıyor, sığ bir yara bırakıp kabuklanıyor. Kabuğu koparmayın; altındaki deri iyileşiyor.

4. 5–10. gün: kabuğun düşmesi

   MSD kabuğun yaklaşık 5 ile 10 gün sonra düştüğünü yazıyor. NHS uçuğun genellikle 10 gün içinde geçtiğini, bu süre içinde iyileşmeye başlamayan uçukta hekime görünülmesini öneriyor. Uçuk tamamen iyileşene kadar bulaşıcılık sürüyor.

Olağan bir uçuk atağı çoğu zaman yalnız evde bakımla ya da eczaneden alınan bir kremle geçiyor; kapsamı büyüten şey atağın sıklığı ve eşlik eden durumlar. Belirleyen kalemler şunlar:

Atağın sıklığı

Yılda birkaç kez çıkan uçuk ile çok sık tekrarlayan uçuk farklı yaklaşım ister; sık tekrarda hekim sürekli koruyucu tedaviyi konuşabilir.

Kullanılan ürün

Evde bakım, antiviral krem ve reçeteli tablet farklı kalemler; tablet için hekim muayenesi gerekiyor.

Tanı testi gerekip gerekmediği

Alışılmadık yerde ya da görünümde çıkan yaralarda sürüntü testi ayrı bir kalem.

Göz ya da deri tutulumu

Göze ya da egzamalı deriye yayılan enfeksiyon göz ve cildiye uzmanlarının alanına girer ve kapsamı belirgin biçimde değiştirir.