Tat kaybı: yemeğin tadını alamıyorum, sebebi ne?

Yediğimiz şeyin lezzeti iki duyunun birleşimi. Dildeki tat tomurcukları yalnızca temel tatları algılıyor: tatlı, tuzlu, ekşi, acı ve umami (et suyu, peynir gibi yiyeceklerdeki doyurucu tat). Çiğnerken yiyeceğin kokusu ağzın arkasından burna yükseliyor ve beyin ikisini birleştirip çilek, kahve ya da nane dediğimiz lezzeti oluşturuyor. MSD Manuals ahududu gibi karmaşık lezzetlerin tanınması için hem tat hem koku duyusunun gerektiğini yazıyor.

Bu yüzden tat kaybı şikâyetinin en sık gerçek sebebi burunda. ABD Ulusal Sağırlık ve İletişim Bozuklukları Enstitüsü (NIDCD), tat bozukluğu olduğunu düşünen insanların çoğunun aslında koku sorunu yaşadığını belirtiyor. NHS koku kaybının sık sebepleri arasında soğuk algınlığı, grip ve COVID-19 gibi hastalıkları, sinüzit (sinüs enfeksiyonu), saman nezlesi gibi alerjileri ve burundaki polipleri sayıyor; bazı ilaçları ve seyrek olarak Parkinson hastalığı ya da epilepsi gibi daha ciddi durumları da ekliyor.

İkisini evde ayırmanın basit bir yolu var. Burun deliklerinizi parmaklarınızla sıkıca kapatın, ağzınıza belirgin aromalı bir şeker ya da bir dilim meyve alın ve çiğneyin. Burun kapalıyken yalnızca tatlı ya da ekşi bir his alırsınız, hangi meyve olduğunu söyleyemezsiniz; bu normal. Çiğnemeye devam ederken burnunuzu bırakın. Aroma birden geliyorsa hem diliniz hem burnunuz çalışıyor demektir. Burnu bıraktığınızda hiçbir şey değişmiyor ama tatlılığı ve ekşiliği hâlâ alıyorsanız sorun büyük ihtimalle koku tarafında; tatlıyı, tuzluyu ve ekşiyi de ayırt edemiyorsanız gerçek bir tat kaybı düşünülür. Bu deneme tanı koymaz, sizi doğru hekime yönlendirir: koku sorununda kulak burun boğaz, tat sorununda önce diş hekimi ya da aile hekimi.

Gerçek tat kaybında ilk bakılacak yer tükürük. Tat maddeleri tükürükte çözünerek tat tomurcuklarına ulaşıyor; ağız kuruduğunda tat da zayıflıyor. MSD Manuals tadı azaltan ağız kuruluğu sebepleri arasında Sjögren sendromunu, yoğun sigara ve özellikle pipo içmeyi, baş ve boyun bölgesine uygulanan radyoterapiyi ve sıvı kaybını sayıyor; çinko, bakır ve nikel eksikliğini de ekliyor. Aynı kaynak dilde yanığın tat tomurcuklarını geçici olarak bozduğunu, depresyon ve nöbet hastalıklarının da tadı etkileyebildiğini yazıyor.

İlaçlar ikinci büyük grup. MSD Manuals tadı değiştirebilen ilaçlar arasında antibiyotikleri, nöbet ilaçlarını, antidepresanları, kemoterapi ilaçlarını, idrar söktürücüleri, romatizma ilaçlarını ve tiroit ilaçlarını sayıyor. NIDCD sebep bir ilaçsa ilacı bırakmanın ya da değiştirmenin sorunu giderebildiğini belirtiyor. Bu kararı siz vermeyin: ilacı yazan hekime tat değişikliğinin ilaca başladıktan sonra mı geldiğini söyleyin, değişiklik gerekiyorsa o yapar. Diş hekiminin verdiği klorheksidinli gargara da NHS'e göre ağızda kısa süreli yanma, karıncalanma ya da tuhaf bir tat yapabiliyor; kullanmaya devam ettikçe hafifliyor.

Sinirler üçüncü grup. Dilin ön üçte ikisinin tadı, yüz sinirinden ayrılan ince bir dalla (korda timpani) taşınıyor; bu dal kafatası tabanının hemen altında dil siniriyle (lingual sinir) birleşiyor; dil siniri de ağızda alt çenenin iç yüzünde, yirmilik dişin hemen yanından geçiyor. MSD Manuals yüz sinirinin felci olan Bell paralizisinin dilin bir tarafının ön üçte ikisinde tadı bozduğunu yazıyor. NHS de Bell paralizisinin belirtileri arasında yüzün bir tarafında güçsüzlük, göz kapağında düşme, salya akması ve ağız kuruluğunun yanında tat kaybını sayıyor. Tek taraflı tat kaybının bu kadar önemli olmasının sebebi bu: aynı taraftaki yüz sinirinin haberini veriyor olabilir.

Yirmilik diş çekimi ve tat konusu merak ediliyor. NIDCD üçüncü azı dişinin (yirmilik) çekimini tat bozukluğu sebepleri arasında sayıyor. Ama ölçülen veriler sorunun seyrek olduğunu gösteriyor. Barcelona'da alt yirmilik dişi çekilen 16 hastanın dili çekimden önce, bir hafta ve bir ay sonra ölçüldü: dokunma duyusunda bir haftada hafif bir azalma saptandı ve bir ayda tamamen düzeldi, tat alma işlevinde ise hiçbir değişiklik bulunmadı. 27 çalışmayı tarayan bir derlemede dil sinirinde kalıcı hasar oranı kullanılan cerrahi tekniğe göre ortalama yüzde 0,07 ile yüzde 0,28 arasında kaldı; geçici etkilenme daha sıktı. Çekimden sonra dilinizin bir yarısında uyuşma ve tat kaybı birlikte başladıysa bunu çekimi yapan hekime aynı hafta bildirin.

Protez takanlar için ayrı bir durum var: damak. Üst tam protez damağın tamamını pembe akrilikle örter ve damakta da tat alıcıları bulunur. Brezilya'da 170 üst protez kullanıcısıyla yapılan bir çalışmada tat testi protez ağızdayken ve çıkarılmışken tekrarlandı; protez takılıyken tat algısı anlamlı biçimde azaldı ve en çok acı tadın tanınması zorlaştı, onu tuzlu, tatlı ve ekşi izledi. Amsterdam'da iki implantla tutunan üst protezleri önce damaklı, sonra damağı açılmış olarak kullanan 21 hastada tat memnuniyeti damak açıldığında belirgin şekilde yükseldi. Yeni bir üst protezden sonra yemeklerin tadı değiştiyse sebep büyük ihtimalle bu örtü.

İlk listedeki tablolar çoğunlukla sebebi ortadan kalkınca düzeliyor. İkinci listeden tek bir madde bile size uyuyorsa izlemeyi bırakın.

Sıra tehlikeden başlıyor: önce inme ve yüz siniri dışlanıyor, sonra koku ile tat ayrılıyor, en son ağız ve dişler inceleniyor.

1. 1

   Önce yüz ve konuşma kontrolü

   Aynaya bakıp gülümseyin, iki kolunuzu öne kaldırıp birkaç saniye tutun, basit bir cümle söyleyin. Ağız ya da göz bir tarafa düşüyorsa, kol düşüyorsa ya da konuşma bozuksa değerlendirme acil serviste yapılır; 112'yi arayın.

2. 2

   Koku mu tat mı, ayrılıyor

   Burun kapalıyken ve açıkken yiyecek denemesi evde yapılabiliyor. Hekimde ise şekerli, ekşi, tuzlu ve acı çözeltiler kullanılıyor; MSD Manuals tadın şeker, limon suyu, tuz ve acı maddelerle test edilebildiğini yazıyor.

3. 3

   Dilin iki tarafı ayrı ayrı sınanıyor

   Tat maddesi dilin sağ ve sol ön kısmına ayrı ayrı sürülüyor. Yalnız bir tarafta azalma, o taraftaki yüz sinirini ya da dil sinirini düşündürüyor. NIDCD kulak burun boğaz hekiminin algılanabilen en düşük yoğunluğu ölçerek kaybın derecesini belirleyebildiğini belirtiyor.

4. 4

   İlaç ve işlem geçmişi soruluyor

   Son aylarda başlanan ilaçlar, kullanılan gargaralar, yirmilik diş çekimi, implant ya da orta kulak ameliyatı, baş ve boyuna radyoterapi, baş travması tek tek konuşuluyor. NIDCD kulak ve burun ameliyatlarını ve yirmilik diş çekimini tat bozukluğu sebepleri arasında sayıyor.

5. 5

   Ağız ve dişler inceleniyor

   Tükürük miktarı, dil yüzeyindeki kaplama ya da mantar, diş eti iltihabı, çürük ve protezin damağı ne kadar örttüğü değerlendiriliyor. NIDCD kötü ağız hijyenini ve diş sorunlarını da tat bozukluğu sebepleri arasında sayıyor.

6. 6

   Gerekirse kan tahlili ve yönlendirme

   Beslenme bozukluğu, böbrek hastalığı ya da şeker hastalığı düşünülüyorsa aile hekimi tahlil istiyor. Koku sorununda kulak burun boğaz, sinir tutulumunda nöroloji devreye giriyor.

Tat kaybının tek bir tedavisi yok; yapılan iş kaybın nereden geldiğine göre değişiyor.

Aşağıdakiler bu şikâyette sık rastlanan yanlış adımlar. Hangi hekime giderseniz gidin doğru soruları sorabilmeniz için yazıyoruz.

Süre sebebe göre değişiyor. Aşağıdaki akış genel bir çerçeve; sizi muayene eden hekimin planı önceliklidir.

1. Enfeksiyondan sonraki haftalar

   Soğuk algınlığı ya da gribe bağlı koku ve lezzet kaybı çoğu zaman burun açıldıkça düzeliyor. NHS birkaç hafta ya da ay içinde düzelebildiğini yazıyor.

2. Birkaç hafta geçtiyse

   NHS koku duyusu birkaç haftada normale dönmüyorsa aile hekimine görünülmesini öneriyor. Bu, evde beklemeyi bırakma eşiği.

3. Yirmilik çekiminden sonraki ilk ay

   Barcelona çalışmasında dildeki hafif dokunma kaybı bir haftada saptandı ve bir ayda tamamen düzeldi. Bir ayı aşan uyuşma ya da tat kaybı işlemi yapan hekime yeniden gösterilmeli.

4. Bell paralizisinde aylar

   NHS belirtilerin 6 ay içinde düzelmesi gerektiğini, bazı kişilerde daha uzun sürebildiğini yazıyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü tat kaybının arkasında kendiliğinden geçen bir soğuk algınlığı da olabilir, ilaç değişikliği isteyen bir yan etki de, protez yenilemesi de. Diş tarafında kapsamı belirleyen kalemler:

Kaybın kaynağı

Koku, ilaç, sinir ya da ağız kaynaklı tat kaybı tamamen farklı yollar ve farklı hekimlerin alanı.

Ağızdaki tedavi ihtiyacı

Diş eti iltihabı, çürük ya da mantar varsa bunların tedavisi ayrı kalemler olarak plana giriyor.

Protezin tipi

Damağı örten bir protezin düzeltilmesi ile damağı açan implant destekli bir çözüm aynı kapsamda değil.

Test ve görüntüleme

Tat testleri, kan tahlili ve gerektiğinde sinir değerlendirmesi ayrı başvurular gerektirebiliyor.