Gerilim tipi baş ağrısı ve diş sıkma: ağrı dişten mi, kastan mı?

NHS gerilim tipi baş ağrısını başın, yüzün ya da boynun iki yanında ağrı, başın üstüne bir şey bastırıyormuş ya da etrafı sıkılıyormuş gibi bir his ve dokununca artan bir hassasiyet olarak tarif ediyor. Bu ağrıyla günlük işlerinizi sürdürebiliyorsunuz ve hareket ağrıyı artırmıyor. Ağrı en az 30 dakika sürüyor, bazen birkaç gün devam ediyor. MSD Manuals ayda 15 günden az görülen ağrıyı epizodik, 15 gün ya da daha fazla görülen ağrıyı kronik olarak ayırıyor. NHS'e göre gerilim tipi baş ağrısı altta yatan bir hastalığın işareti değil.

NHS'in saydığı sık sebepler stres, uyku sorunları ve kafein; ağrı kesicileri çok sık ya da uzun süre kullanmanın da baş ağrısı yaptığını, buna aşırı kullanım ya da geri tepme baş ağrısı dendiğini yazıyor. MSD tetikleyiciler arasında uyku bozukluklarını, boyun ağrısını ve çene eklemi rahatsızlığını sayıyor. Çene eklemi rahatsızlığının belirtileri NHS'e göre çene, kulak ve şakak çevresinde ağrı, çene hareketinde tıkırtı ya da çıtırtı, şakaklarda baş ağrısı, ağzı tam açamama ve çenenin takılması; ağrı çiğnerken ve stresli dönemlerde artıyor.

Diş sıkma ile baş ağrısı arasındaki bağ iki sistematik derlemede incelendi ve sonuç ilginç bir ayrım gösteriyor. Yetişkinlerde yapılan gözlemsel çalışmaları tarayan 2021 tarihli derlemede, gerilim tipi baş ağrısını inceleyen üç çalışmada yalnızca uyanıkken, yani gün içinde diş sıkma ile anlamlı bir ilişki bulundu; gündüz sıkanlarda gerilim tipi baş ağrısı olasılığı yaklaşık 5 kat daha yüksek bulundu; yazarlar çalışmalar arasında bu farkın 17 kata kadar çıktığını yazıyor. Uykuda diş gıcırdatmanın gerilim tipi baş ağrısıyla ilişkisi çıkmadı. Kanıtın kesinliği düşük ve çok düşük olarak değerlendirildi; çalışmalar gözlemsel olduğu için sıkmanın baş ağrısına mı yol açtığı, yoksa ikisinin ortak bir sebebe mi bağlı olduğu bilinmiyor.

Uyku tarafı ise daha karışık. Uykuda diş gıcırdatma ile baş ağrısını inceleyen 2014 tarihli bir derlemede ölçütlere uyan yalnızca iki yetişkin çalışması vardı; ikisinde de uykuda gıcırdatanlarda baş ağrısı olasılığı daha yüksekti, ama çalışmalar farklı baş ağrısı türlerine bakıyordu. Yazarlar çocuklarda ilişkiyi ne doğrulayacak ne çürütecek kadar kanıt olmadığını yazıyor. Gece plağının gerilim tipi baş ağrısına etkisi bu iki derlemede incelenmedi; NHS plağı dişleri hasardan korumak için öneriyor. Gün içinde dişlerinizi sıktığınızı fark ediyorsanız yalnız gece plağına güvenmek yerine bunu da hekiminizle konuşun.

Çene kası kaynaklı baş ağrısını ayırt etmenin ölçülmüş bir yolu var. 373 baş ağrılı ve çene eklemi rahatsızlığı olan kişide yapılan tanı çalışması, çene eklemine bağlı baş ağrısı için iki ölçüt önerdi: ağrının şakakta olması ve çene hareketi, çiğneme ya da sıkma gibi alışkanlıklarla değişmesi; ve şakaktaki kasa bastırınca ya da çene hareketiyle aynı baş ağrısının ortaya çıkması. Hekim muayenesiyle uygulanan bu ölçütler, çene eklemi rahatsızlığı olan baş ağrılılarda çene kaynaklı baş ağrısını yüzde 89 duyarlılık ve yüzde 87 özgüllükle ayırt etti; evde yapılan deneme için böyle bir değer yok. Yani şakağınıza hafifçe bastırdığınızda ya da dişlerinizi sıktığınızda bildiğiniz baş ağrısı ortaya çıkıyorsa bu, kas ve çene tarafının hekimle konuşulmasını hak eden bir ipucu; tanıyı ise muayene koyar.

Dişlerle karışıklık burada başlıyor. NHS diş ağrısının sebepleri arasında diş sıkma ve gıcırdatmayı açıkça sayıyor; diş sıkmanın belirtileri arasında da çene ağrısını, aşınmış ya da kırık dişleri, hassasiyeti, baş ağrısını ve kulak ağrısını veriyor. Çene kaslarından yayılan ağrı belirli bir dişte değil, bir bölgede, çoğu zaman üst ya da alt arka dişlerde ve künt bir sızı olarak hissedilebiliyor. Yayımlanmış bir olguda çene kası kaynaklı ağrı diş ağrısı sanılmış ve hastaya geri dönüşü olmayan diş işlemleri yapılmış; yazarlar ağrının kaynağı net değilse geri dönüşü olmayan tedaviden önce kapsamlı bir muayene gerektiğini vurguluyor.

Tersi de geçerli: gerçek bir diş sorunu da baş ağrısıyla gelebiliyor. Çürük, apse, çatlak diş ya da iltihaplı bir yirmilik dişin ağrısı yüzün bir yanına ve şakağa yayılabiliyor. Bu durumda ağrı genellikle tek taraflı, belli bir dişte sıcak, soğuk, tatlı ya da ısırmayla tetikleniyor ve çoğu zaman ağrı kesiciyle geçmiyor. NHS 2 günden uzun süren, ağrı kesiciyle geçmeyen, ateş, ısırınca ağrı, kızarık diş eti ya da ağızda kötü tatla gelen diş ağrısında diş hekimine gidilmesini söylüyor. İki taraflı baskı tipindeki gerilim ağrısı ise tek bir dişi işaret etmiyor.

Son bir uyarı ağrı kesicilerle ilgili. MSD ağrı kesicilerin ya da kafeinin, gerek baş ağrısı ilaçlarındaki gerek içeceklerdeki kafeinin, aşırı kullanımının her gün baş ağrısına yol açabildiğini yazıyor. Diş sıkmaya bağlı bir baş ağrısını her gün ağrı kesiciyle bastırmak, zamanla ilacın kendisinden gelen ikinci bir baş ağrısını da ekleyebiliyor. Haftada birkaç kez baş ağrısı oluyorsa ya da ağrı kesici ihtiyacınız artıyorsa bunu aile hekiminizle konuşun.

İlk liste baş ağrısının gerilim tipi ve çene kaslarıyla ilişkili olma olasılığını artıran işaretler. İkinci liste ağrının başka bir sebebe bağlı olabileceğini gösteriyor; oradan bir madde size uyuyorsa beklemeyin.

Sıra bilinçli olarak tehlikeli baş ağrısı işaretlerinden başlıyor, sonra baş ağrısı tipine ve çene ile diş ayrımına geçiyor.

1. 1

   Önce acil işaretler

   Ani ve çok şiddetli başlangıç, nörolojik belirtiler, görme kaybı, çok yüksek ateş, ense sertliği ya da ışıktan aşırı rahatsızlık ya da son 3 ayda başa darbe varsa değerlendirme acil serviste yapılıyor; 112'yi arayın.

2. 2

   Baş ağrısı günlüğü

   NHS düzenli gerilim tipi baş ağrısında ağrının sıklığını ve süresini kaydeden bir baş ağrısı günlüğü önerebildiğini yazıyor. Buna ağrının saatini, aldığınız ilacı ve günü, sabah çene yorgunluğu olup olmadığını ve gün içinde sıktığınızı fark ettiğiniz anları ekleyin.

3. 3

   Gün içinde sıkma kontrolü

   Telefonunuza gün içinde birkaç hatırlatma kurun ve her seferinde dişlerinizin birbirine değip değmediğine bakın. NHS yemek dışında dişlerin ayrık durması gerektiğini yazıyor; dişler sık sık temas hâlindeyse bunu hekiminize söyleyin.

4. 4

   Baş ağrısının tipinin belirlenmesi

   Aile hekimi ağrının yerini, karakterini, eşlik eden belirtileri ve ağrı kesici kullanım sıklığını soruyor; migren, küme baş ağrısı ve ilaç aşırı kullanımına bağlı baş ağrısı bu aşamada ayrılıyor.

5. 5

   Çene kasları ve eklem muayenesi

   Diş hekimi şakaktaki ve yanaktaki çiğneme kaslarına bastırarak bildiğiniz ağrının ortaya çıkıp çıkmadığına, ağız açıklığına, çene eklemi seslerine ve dişlerdeki aşınma izlerine bakıyor. Tanı çalışmasındaki ölçütler bu muayeneye dayanıyor.

6. 6

   Dişlerin test edilmesi

   Dişlerde ağrı varsa soğuk, vurma ve ısırma testleri ile röntgen, ağrıyı açıklayan bir diş olup olmadığını gösteriyor. Hiçbir diş ağrıyı yeniden üretmiyorsa geri dönüşü olmayan bir diş işleminden önce kas kaynaklı ağrı olasılığı konuşulmalı.

Gerilim tipi baş ağrısı ve diş sıkmanın tedavisi çoğu zaman birlikte planlanıyor; aile hekimi ve diş hekimi aynı tablonun iki ucuna bakıyor.

Aşağıdakiler gerilim tipi baş ağrısı ve diş sıkmada sık rastlanan yanlış kararlar ve bedelleri.

Gerilim tipi baş ağrısının seyri kişiden kişiye değişiyor. Aşağıdaki akış NHS ve MSD'nin tarifi; sizi izleyen hekimin planı önceliklidir.

1. Tek bir ağrı

   NHS ve MSD gerilim tipi baş ağrısının en az 30 dakika sürdüğünü, bazen birkaç gün devam ettiğini yazıyor.

2. İlk haftalar

   Gün içi sıkma kontrolü, uyku düzeni, kafeinin azaltılması ve gevşeme etkinlikleriyle ağrıların sıklığını günlükte izleyin.

3. Haftada birkaç kez ya da şiddetli

   NHS haftada birkaç kez gelen ya da şiddetli baş ağrısında, ağrı kesici ve gevşemenin yardım etmediği durumlarda aile hekimine gidilmesini söylüyor.

4. Ayda 15 gün ya da daha fazla

   MSD bu sıklıktaki ağrıyı kronik olarak tanımlıyor. Bu noktada önleyici tedavi ve ilaç aşırı kullanımı değerlendirmesi gündeme geliyor.

Burada tek bir rakam vermiyoruz, çünkü gerilim tipi baş ağrısı ve diş sıkmanın değerlendirmesi kişiden kişiye çok farklı kapsamda olabiliyor. Kapsamı belirleyen kalemler:

Baş ağrısının tipi

Basit gerilim ağrısı aile hekiminde yönetilirken kronik ya da karışık tablolar nöroloji değerlendirmesi gerektirebiliyor.

Diş sıkmanın yol açtığı hasar

Aşınmış, kırık ya da hassaslaşmış dişlerin onarımı kapsamı büyütüyor.

Plak ve çene tedavisi

Ağız koruyucu, fizyoterapi ya da psikolojik destek ayrı kalemler.

Gereksiz işlemden kaçınmak

Kas kaynaklı ağrının dişe bağlanması etkisiz ve geri dönüşü olmayan diş tedavilerine yol açabiliyor.