Geçici kron: ne işe yarar, ne kadar kalır, düşerse ne yapılır?

Oral Health Foundation kaplamanın çoğu zaman iki randevuda yapıldığını anlatıyor: ilk randevuda diş kaplamaya yer açmak için biçimlendiriliyor, ölçü ya da dijital tarama alınıyor ve dişi korumak için geçici bir kron takılıyor; asıl kaplama laboratuvarda hazırlanıyor. İkinci randevuda geçici kron çıkarılıyor, yeni kaplamanın uyumu ve rahatlığı kontrol ediliyor ve kalıcı olarak yapıştırılıyor. Vakfa göre bazı seramik kaplamalar bilgisayarla tasarlanıp aynı gün yapılabiliyor; bu durumda geçici krona hiç gerek kalmıyor.

Tıraşlanmış bir diş açıkta bırakılamaz. Kaplama için dişin dış yüzeyinden mine ve dentin kaldırılıyor ve canlı bir dişte içteki sinire giden kanalcıklar açığa çıkıyor. Japonya'dan yayımlanan bir derleme geçici restorasyonun görevini şöyle sayıyor: kaplama yapılacak dişi ve çevresindeki diş etini kalıcı kaplama gelene kadar korumak, çiğneme işlevini ve dişin biçimini sürdürmek ve karşı dişle kapanış ilişkisini korumak. Geçici kron olmadan diş soğuğa, sıcağa ve tatlıya hassaslaşıyor, kenarlarına plak birikiyor ve diş eti tahriş oluyor.

Kapanışı korumak, en az bilinen ama en önemli görev. Tıraşlanmış diş karşı dişle temas etmediğinde dişler zamanla boşluğa doğru kayabiliyor ya da karşı diş uzayabiliyor. Bu birkaç hafta içinde bile asıl kaplamanın laboratuvarda hazırlanan uyumunu bozacak kadar olabiliyor; kaplama geldiğinde oturmuyor ya da ısırmada yüksek kalıyor. Aynı derleme, kısa süre kullanılsa bile geçici restorasyonun önemi gözden kaçırıldığında asıl kaplamanın başarısının da etkilendiğini vurguluyor.

Geçici kronun bir de deneme işlevi var. Amerikan bir diş hekimliği dergisindeki derlemede geçici restorasyonların tedavinin hem teşhise yardımcı hem biyolojik ve mekanik bir parçası olduğu, ön dişlerde ise asıl kaplamanın görünümünü değerlendirmek için de kullanıldığı yazılıyor. Ön dişte geçici kronun boyunu, rengini ya da biçimini beğenmediyseniz bunu hekiminize söyleyin; bu bilgi asıl kaplamanın tasarımına yansıyabiliyor.

Geçici kron bilinçli olarak zayıf yapıştırılıyor. Hekim onu birkaç hafta sonra dişe zarar vermeden çıkarabilmek için geçici bir yapıştırıcı kullanıyor. Malzemesi de asıl kaplamadan daha yumuşak ve kırılgan reçineler. Bu yüzden düşmesi, çatlaması ya da kenarından aşınması olağan sayılabilecek bir durum; ama uzun süre ağızda bırakıldığında bu zayıflıklar dişin aleyhine işliyor. Oral Health Foundation geçici dolgular için de aynı uyarıyı yapıyor: daha kısa dayanıyorlar, aşınabiliyor ya da düşebiliyorlar ve kalıcı tedavinin yerine konmamalılar.

Düştüğünde ne yapılacağı konusunda İngiltere sağlık eğitim kurumunun (Health Education England) eczacılar için hazırladığı bilgi föyü net bir sıra veriyor. Eczacı önce kronun dişin üzerine düşmeden rahatça oturup oturmadığını, dişin kronun içinde kırılıp kırılmadığını ve kalan dişin keskin kenarının yanakta ya da dilde yara açıp açmadığını soruyor. Kron sabit oturuyorsa geçici kron yapıştırma setiyle yeniden yapıştırılabiliyor ya da dişin açık kalan kısmı geçici dolgu setiyle kapatılabiliyor. Föy bunun en az tercih edilen seçenek olduğunu, her durumda diş hekimi değerlendirmesinin gerektiğini ve şiddetli ağrı, şişlik ya da enfeksiyonda acil diş hekimi görüşünün şart olduğunu yazıyor.

İmplant tedavisinde geçici dişin anlamı biraz farklı. Klasik implant tedavisinde implantlar kemikle kaynaşsın diye 3 ile 8 ay yüksüz bırakılıyor; bu sürede hasta çoğu zaman geçici bir protez ya da geçici bir kron ve köprü kullanıyor, kalıcı dişler kaynaşmadan sonra yapılıyor. Implant72'nin tam ağız protokolünde ise implantlar ve final sabit dişler 3 günde tamamlanıyor ve 3. gün takılan dişler final dişler oluyor; aylar sonra sökülüp yerine kalıcı bir köprü takılmıyor. Yukarıda anlatılan geçici kron ise tek bir doğal dişe kaplama yapılırken kullanılan ara çözüm.

İlk liste diş hekiminize ulaşana kadar kısa süre evde idare edebileceğiniz durumları, ikinci liste aynı gün ya da acil değerlendirme gerektiren durumları gösteriyor. Geçici kronla ilgili her sorun eninde sonunda diş hekiminizin işi; bu kliniğin değil, kaplamayı yapan hekimin alanı.

Sıra önce acil durumu ayırıyor, sonra evde güvenle yapılabilecekleri ve diş hekimine giderken yanınızda olması gerekenleri gösteriyor.

1. 1

   Önce acil işaretlere bakın

   Göz çevresinde ya da boyunda şişlik, yutma, konuşma ya da nefes alma güçlüğü varsa 112'yi arayın ya da acil servise gidin. Şiddetli ağrı, ateş ya da yanakta şişlik varsa aynı gün diş hekimine ulaşın.

2. 2

   Kronu bulun, temizleyin ve saklayın

   Kronu yutmadıysanız bulun, içindeki yemek artıklarını ve eski yapıştırıcıyı nazikçe temizleyin ve küçük bir kapta saklayın. Sağlam bir geçici kron çoğu zaman yeniden kullanılabiliyor; diş hekiminize götürün.

3. 3

   Oturup oturmadığını deneyin

   Kronu dişin üzerine yerleştirin ve ısırmadan yerine tam oturup oturmadığına bakın. Eczacı föyündeki ilk soru bu: kron düşmeden rahatça oturuyor mu? Zorlamayın; oturmuyorsa dişte kırık olabilir.

4. 4

   Gerekirse eczane setiyle geçici olarak yapıştırın

   Kron sabit oturuyorsa eczanede satılan geçici kron yapıştırma setiyle yerine yapıştırılabiliyor; oturmuyorsa ya da kayıpsa dişin açık yüzeyi geçici dolgu setiyle kapatılabiliyor. Setin talimatına uyun. Süper yapıştırıcı ya da ev yapıştırıcısı kullanmayın; bunlar dişe ve diş etine zarar verebiliyor ve kronun daha sonra çıkarılmasını zorlaştırıyor. Bu setler İngiltere'deki eczacı föyünde anılıyor; Türkiye'de eczanelerde bulunması değişebiliyor. Bulamazsanız ya da emin değilseniz kronu saklayıp diş hekiminizi arayın ve randevuyu bekleyin.

5. 5

   Ağrı için

   Föy ve NHS ibuprofen ya da parasetamol gibi ağrı kesicilerden söz ediyor; NHS 16 yaşından küçüklerin aspirin almamasını, eczacının doz konusunda yardımcı olabileceğini belirtiyor. Amerikan Diş Hekimleri Birliği de aspirinin ağrıyan dişin ya da diş etinin üzerine konmamasını söylüyor.

6. 6

   Diş hekiminizi arayın

   Föy her durumda diş hekimi değerlendirmesinin en doğru seçenek olduğunu, ağrı ve enfeksiyon riski nedeniyle randevunun mümkün olan en kısa sürede alınması gerektiğini yazıyor. Hekiminiz kronu yeniden yapıştırabiliyor, yenisini yapabiliyor ya da kaplama hazırsa doğrudan asıl kaplamayı takabiliyor.

Geçici kron her durumda tek seçenek değil. Aşağıdakiler hekiminizle konuşabileceğiniz farklı yollar; hangisinin uygun olduğunu dişin durumu ve kaplamanın türü belirliyor.

Geçici kron küçük bir parça olduğu için önemsenmiyor. Aşağıdaki hatalar asıl kaplamanın uyumunu ve dişin kendisini etkileyebiliyor.

Aşağıdaki akış iki randevulu klasik bir kaplama için genel çerçeve. Süreler kaplamanın türüne ve laboratuvara göre değişiyor; diş hekiminizin verdiği tarih önceliklidir.

1. Taktırdığınız gün

   Uyuşukluk geçene kadar yemek yemeyin. Oral Health Foundation geçici dolgularda ilk birkaç saat o tarafla çiğnememeyi öneriyor; geçici kron için de aynı özen yerinde.

2. İlk günler

   Sıcak soğuğa hafif hassasiyet olabiliyor. Fırçalamayı bırakmayın; kronun çevresini yumuşak bir fırçayla nazikçe temizleyin ve ipi yandan çıkarın.

3. Bekleme süresi

   Asıl kaplama laboratuvarda hazırlanıyor. Bu dönemde sert, yapışkan yiyeceklerden ve o tarafla ısırmaktan kaçının; düşer ya da kırılırsa beklemeden hekiminizi arayın.

4. Asıl kaplamanın takılması

   Geçici kron çıkarılıyor, dişin yüzeyi temizleniyor, yeni kaplamanın uyumu ve ısırması kontrol edilip kalıcı olarak yapıştırılıyor.

Burada rakam vermiyoruz. Geçici kron genellikle kaplama tedavisinin bir parçası olarak planlanıyor; ayrıca bir işlem gerekip gerekmediğini aşağıdaki kalemler belirliyor:

Hekim koltuğunda mı, laboratuvarda mı yapıldığı

Kısa süreli geçiciler genellikle randevuda ağız içinde hazırlanıyor; uzun süre kalacak olanlar laboratuvarda yapılabiliyor.

Kaç kez düştüğü ya da kırıldığı

Yeniden yapıştırma ya da yeni geçici yapılması ek randevu gerektirebiliyor.

Bekleme süresi

Asıl kaplamanın geç gelmesi geçici kronun yıpranma ve yenilenme olasılığını artırıyor.

Aynı gün kaplama seçeneği

Kaplama tek randevuda yapılıyorsa geçici krona hiç gerek kalmıyor; Oral Health Foundation bunun çoğu zaman maliyeti artırdığını yazıyor.